Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Saladaǵy jaǵdaı kóńil qýantarlyqtaı emes: el ishinen mal satyp alý shamamen 5 ese tómendegen, kásiporyndardyń úshten biri toqtap tur. Jumys istep turǵan kásiporyndar satyp alynatyn mal basynyń kólemin edáýir azaıtyp tastaǵan. Em kombınattary kóbine bos tur. Negizgi sebep – mal men et eksportyna engizilgen shekteýler. Eksporttyń shektelýi naryqtaǵy syrtqy qysymdy kúsheıtip jibergen. «Máseleni túbegeıli sheshetin kez keldi. Eger turaqty eksport pen valıýtalyq kiris bolsa, biz sýbsıdııasyz jumys isteýge daıynbyz», dep atap ótti Et odaǵynyń basshysy Maqsut Baqtybaev.
2022 jyldyń qańtar-qarashasynda Qazaqstannan basqa elderge barlyq túrdegi jańa, salqyndatylǵan nemese muzdatylǵan et jetkizilimi 38,6 myń tonna bolǵan. 2021 jylmen salystyrǵanda 6,5 paıyz, «koronadaǵdarys» aldyndaǵy 2019 jylǵa qaraǵanda birden 66,9 paıyzǵa artqan. Keıingi eki jylda et eksporty turaqty ósip, ımport azaıyp kele jatqanymen, Qazaqstannyń et ımporty eksporttan 4 ese kóp. Jaqynda mal sharýashylyǵy, sonyń ishinde et máselesi Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Serik Jumanǵarınniń tóraǵalyǵymen ótken jıynda da qaraldy. Onyń aıtýynsha, keler jyldan bastap mal sharýashylyǵy boıynsha jobalar bastalady.
M.Baqtybaevtyń aıtýynsha, bıyl sıyr etiniń tiri salmaqtaǵy kóterme baǵasy kelisine 1,9 myń teńge shamasynda bolady jáne jyl aıaǵyna deıin bul baǵa ózgermeıdi. Al bólshek saýda baǵasy ınflıasııadan keıin kóterilýi múmkin. Buǵan deıin Ulttyq bank 2023 jyly bul kórsetkish 11-13 paıyzdyń aınalasynda bolady degen edi.
Sarapshy baǵanyń arzandaýyna baılanysty fermerler mal basyn azaıta bastaǵanyn aıtty. Keıbireýleri mal basyn 25 paıyzǵa deıin qysqartsa, birazy sharýashylyqty toqtatýdy oılastyrýǵa kóshken. «Jaǵdaı osy baǵytta jalǵasa berse, suranys usynystan asyp túsedi jáne el ımportqa táýeldi bolyp qalady. О́ndirýshilerge qysymdy tómendetý úshin artyq eksportty ulǵaıtý qajet», deıdi sarapshy.
Sarapshynyń aıtýynsha, bizge bordaqylaý alańy úshin bólinetin kvota nemese sýbsıdııadan buryn aýsyl men brýsellezge qarsy mindetti egý baǵdarlamasyn engizýdi memlekettik deńgeıde júrgizý kerek. Irili-usaqty mal arasynda jıi kezdesetin aýrýdyń asa qaýipti túrleri boıynsha zertteý máselesi de umyt qalyp barady. Osy sebepti et artyq óndiriledi, al eksport az. Et kóp bolǵan soń baǵa tómendep, ózin-ózi aqtamaıdy. Osylaısha, naryqqa qysym jasalyp otyr. Sonyń áserinen saladaǵy ekonomıkalyq belsendilik 80 paıyzǵa deıin tómendep, ınvestısııalyq tartymdylyqqa da keri áser ete bastapty.
Onyń sózinshe, et óńdeý salasynan ınvestorlardyń shyqpaǵany salanyń damýyn tejep otyr. Munyń basty sebebi – jaıylymdyq jerlerdiń tapshylyǵy. Jaıylymdyq jer tapshy bolǵan soń mal basy da kóbeımeıdi. Agrarlyq saıasattyń turaqsyzdyǵynan Tyson Foods (AQSh) jáne Grand Farm Meats Group (QHR), Danbia (Irlandııa) jáne basqa da kóptegen usaq kompanııalar Qazaqstan naryǵynan ketip qaldy.
Kezinde múıizdi iri qara maldyń eksporttyq áleýetin damytý maqsatynda «Sybaǵa» baǵdarlamasynyń qabyldanǵanyn umytqan joqpyz. «Iri qara maldyń analyq mal basymen seleksııalyq jáne asyl tuqymdyq jumystardy júrgizý» baǵyty boıynsha jalpy somasy 18,1 mlrd teńgege 12 682 sharýashylyq sýbsıdııa alǵan. Mal basynyń sany 50-den 100-ge deıingi 6 565 usaq sharýashylyq, 100-den 300-ge deıingi 4 771 orta sharýashylyq jáne 300-den joǵary 1 346 iri sharýashylyqqa memleket tarapynan sýbsıdııa arqyly qoldaý kórsetildi. Alaıda nátıjesi az boldy. Sarapshylar munyń sebebin eksportty yntalandyrý sharttarynyń oryndalmaǵanymen túsindiredi. Sebebi alys-jaqyn elder bizden et alýdy kúrt azaıtty. 2022 jyldyń basynda Reseı de Qazaqstandaǵy veterınarlyq qaýipsizdik máselelerine nazar aýdaryp, et ótkizýge tyıym saldy.
Memleket tarapynan bólinip jatqan qarjy et eksporttaýshylarynyń qataryn kóbeıte almady. Sarapshynyń paıymdaýynsha, qazir eksportty yntalandyrýdy sýbsıdııalaýdyń máni joq. Kerisinshe, syrtqy naryqtardy ashýǵa kúsh salý mańyzdy.
«Bul biz úshin eń jaqsy qoldaý bolar edi. Reseıdi ashyńyz, Qytaıdy ashyńyz. Biz sol kezde saýdany sýbsıdııasyz-aq jolǵa qoıamyz. Bul usaq fermerlerdiń kúsh alyp, irilerdiń qataryna qosylýyna jol ashady», deıdi M.Baqtybaev.
Mamandar sózine den qoısaq, memlekettiń óbekteýi, demeý qarjyny ústemelep berýi naryqta jasandy básekelestik týdyrady. Mundaı jolmen qurylǵan bıznes sirińkeden qurastyrylǵan úıshik sııaqty shashylyp túsedi.
Qazaqstannyń et óńdeýshi kásiporyndar qaýymdastyǵynyń ókili Azamat Orymbaevtyń aıtýynsha, strategııalyq turǵyda mal emes, et eksportyna nazar aýdarý mańyzdy. Úırenshikti bolyp qalǵan eksporttyq kanaldarǵa degen táýeldilik te naryq zańyna qaıshy. Mundaı jaǵdaıda azyq-túlik qaýipsizdigi týraly sóz qozǵaý múmkin emes. «Bizge mal-qus etin, etten daıyndalatyn et ónimderin ótkizetin kanaldardy ártaraptandyrý kerek» degen oı aıtady A.Orymbaev.
Sýbsıdııalanǵan, memlekettik bıýdjetten bólingen qarajatqa ósirilgen maldardyń shetelge satylyp kelgeni osyǵan deıin de aıtylyp qalatyn. Bul rette tiri mal kóbine О́zbekstanǵa saýdalanǵan. Sarapshy Sergeı Býıanovtyń aıtýynsha, bizdiń el bir iri qara maldy satýdan kóp bolsa 1 myń dollar kóleminde paıda tabady. Al ózbek kásipkerleri bizden alǵan iri qara maldyń sýbónimderin óńdep, qosymsha 20 dollar, terisinen taǵy 20 dollar tabys tabady eken. Al súıegin unǵa tartqyzyp, múıizi men tuıaǵyn kádesyı jasaıtyndarǵa ótkizse, tabystylyǵy 15 paıyzǵa artady.
A.Orymbaev aıtyp ótkendeı, Qazaqstanda etti qaıta óńdeýge múmkindik týǵanda, fermerler men et satyp alýshylar, et ónimderin óńdeıtin zaýyttar arasynda logıstıkalyq tizbek ornaǵan kezde sýbsıdııaǵa degen qajettilik joǵalady.
«Táýligine 2 myń mal soıa alatyn et kombınattary ǵana naryqqa oń áserin tıgize alady. Mundaı jaǵdaıda eń tómengi marjanyń ózin aınalymǵa shyǵarýǵa bolady. Osyndaı jobany júzege asyrýǵa shamasy jetetin ınvestorlar eksporttyq-ımporttyq arnalaryn áldeqashan ártaraptandyryp qoıǵan. Osyǵan deıin Amerıkanyń Tyson Foods kompanııasymen kezdestik. Olar Qazaqstandaǵy iri qara maldy Chıkago bırjasyndaǵy baǵamen álemdik naryqqa shyǵarýǵa daıyn», deıdi sarapshy.
Et naryǵyndaǵy endigi betalys burynǵy saıasattan ózgesherek bolyp tur. El ishinde sýbsıdııany shekteý arqyly taǵy da irilendirilgen sharýashylyqtarǵa basymdyq berip otyr ma degen qaýip bar. Osy salanyń sarapshylary «balyqtan – qarmaqqa» júıesine kóshpesek, osy deńgeıde taǵy 30 jyl otyratynymyzdy aıtady. Biz óz tarapymyzdan «96 paıyzdyq» «armııany» qorasynda baılap otyrǵan usaq fermerler sharshap qalmasa eken, «arba synbaıtyn, ógiz ólmeıtin» altyn aralyqty naryqtyń ózi rettep alsa deımiz...
ALMATY
