Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Birinshiden, 2004 jyldan keıin alǵash ret Májiliske depýtattar birmandattyq júıe arqyly saılanady. Taǵy bir jańashyldyq – kandıdattar buryn tek saıası partııalar jáne memlekettik emes uıymdardan ǵana usynylsa, qazir úmitkerdiń ózin ózi usyný máselesi zańdy túrde bekitildi. Bul – kandıdat bolǵysy keletin el azamatynyń keńistigin keńeıtý degen sóz. Múmkindigi shekteýli jandarǵa da jol ashylǵaly otyr. Osynyń bári saılaý tetiginiń burynǵydan da jetile túskenin bildiredi. Sondyqtan da tirkelgen úmitkerler sany kún saıyn artyp keledi.
Kezekten tys saılaý ótkizý el azamattary úshin tańsyq emes. Mundaı saıası qadamǵa buryn da barǵanbyz. Kezekten tys bolǵanymen bul jolǵy saılaý týraly aldyn ala aıtylyp, talqylandy. Saıası doda ótetini jaıly jurtqa jarty jyl buryn belgili boldy. Iаǵnı aıaq astynan, tosynnan bolyp jatqan saıası oqıǵa emes. Partııalardyń tómengi shegi buryn 7 paıyz bolsa, qazir 5 paıyzǵa deıin tústi, ıaǵnı bul saılanýǵa degen múmkindikter sál de bolsa artty degen sóz. Sonymen birge qoǵamdyq pikirlerdiń basym bóligi Qazaqstan halqy Assambleıasynan depýtat saılanbasyn nemese taǵaıyndalmasyn degen usynystar tóńireginde bolatyn. Sondyqtan da bul joly Assambleıanyń kvotasy alynyp tastalǵan eken. Bul da demokratııalyq turǵydan ilgerileýdiń jaqsy bir nyshany dep ashyq aıtýǵa bolady. Demokratııalyq úrdisterdiń taǵy bir belgisi – saılaý bıýlletenindegi «Bárine qarsymyn» degen baǵannyń qosylýy. Siz saılaý bólimshesine kelgennen keıin bıýlletenge qarap otyryp, tekserip, eger kandıdattardyń eshqaısysy kóńilińizden shyqpasa, «Bárine qarsymyn» degen baǵanǵa belgi qoıa alasyz. Biraq qarsylyqtyń jóni osy eken dep úmitkerlerdi túgelimen syzyp tastaýdyń tapqyrlyq bola qoımaıtynyn qaperge salǵanymyz abzal.
Jasyratyny joq, osydan eki jyl burynǵy qańtardaǵy saılaýda aldyńǵy dodalarǵa qaraǵanda demokratııalyq baǵyttyń eptep ilgerileı túskenin sezingen bolatynbyz. Sol kezde Májilistiń jańa quramy jetilip, zańdy biletin, tegeýrindi jastar, zamanaýı depýtattar keldi dep úmittengen edik. Negizinen, sol úmit 100 paıyz bolmasa da basym bóligi aqtalǵanyn moıyndaýymyz kerek. Depýtattar quramynyń ishinde alýan pikirli adamdar bolǵandyqtan, saılaýshylardyń kóńilinen shyqpaǵandary da bar ekeni keıin anyqtalyp jatyr. Al tutastaı alǵan kezde burynǵy Májilistiń basym bóligi jaman jumys istegen joq. Ishinara belsendilik tanytyp, ózderiniń sol ýaqyttaǵy eńbekterin ashyq ári jarııaly túrde kórsetip jatqandary da boldy. Degenmen jańa jaǵdaıda saılaýdyń barynsha demokratııalanýy bul úderisti odan ári tereńdeı túskendeı áser etýde.
Budan shyǵatyn qorytyndy – qandaı jaǵdaıda da kandıdattardy durys irikteý kerek degen másele. Bul arada kandıdattardyń negizgi bóligi zańgerlerden tursa degen usynystyń durystyǵy taǵy aldymyzdan shyǵady. Úsh tarmaqty bıliktiń eń ózektisi, eń jaýaptysy – zań shyǵarýshy bılik ekeni sózsiz. Azamattarymyz sol zań boıynsha ómir súretinin eskersek, onyń árbir máselesine, jańadan shyqqan zańnyń árbir tarmaǵyna jaýapkershilikpen qaraý kerek degen tujyrym oıymyzǵa orala beredi. Sondyqtan bul arada keıbir azamattar aıtyp júrgendeı, «halyqqa belgili adam, tanymal tulǵa» degen sııaqty ýájderin kóldeneń tartý depýtattyqqa júrmeıdi. Tanymal bolý – shart emes, árbir kandıdattyń zańdy bilýi jáne ádil bolýy – mindetti. Budan shyǵatyn qorytyndy – halyqtyń aldynda júrgen shoýmenderdi, ánshiler men akterlerdi, toı basqaratyn asabalardy, syqaqshylardy usyný kerek degen pikirdi toqtatý kerek. Mundaı toptaǵylardy usynatyndar ıntellektýaldyq deńgeıi damymaı qalǵan, sheteldik demokratııadan habary ólsheýli jandar. Bizge keregi – burynǵy tanymaldar emes, osy Májilis korpýsynyń quramyna jańa adamdardyń kelip, olardyń kásibı túrde jumys isteýlerine múmkindik berý. Baz bir kisiler «Zańger bolý shart emes, jobaǵa arnaıy saraptama jasaıtyn top bar» degendi kóldeneń tartady. Bul – álsiz ýáj.
Kásibı zańgerlerden keıingi top ekonomısterden turǵany abzal. О́ıtkeni eldiń ekonomıkalyq ishki-syrtqy tetikterin sheshýdiń máselesine baılanysty zań jobalaryn qaraǵan kezde qarjylyq saýattyń asa qajet ekendigi burynnan da baıqalyp kele jatyr. Eldegi jaǵdaıdy jaqsartyp, sol demokratııalyq úrdisterdi nyǵaıta túsý úshin ekonomıst mamandyǵynyń asa qajet ekendigin dáleldep jatý artyq bolar. Aıtylyp júrgen oılardyń taǵy biri – Májilis komıtetteriniń quramyna kásipkerlerdi nemese bıznesmenderdi usynbaý kerek degen pikir tóńireginde. Iаǵnı olar ózderiniń jeke múddelerin aldyńǵy orynǵa shyǵaryp, zańnyń qajetti tarmaqtaryna ǵana jaýap berip otyrady. Jeke jumystaryna tıimsiz bolǵan jaǵdaıda mundaı toptaǵylardyń daýys bermeı qoımaıtyny túsinikti. Sol arqyly basqa áriptesterin de qorǵaıdy, kásipkerliktiń keıbir máselelerin sýbektıvti turǵydan sheship jiberýge yqpal jasaýy da yqtımal. Budan olardyń barlyǵyn syzyp tastaý kerek degen qorytyndy týmaǵany jón. Kásibi jolǵa qoıylǵan, bolashaǵyna eshqandaı kúmán keltirmeıtin, ynta-jigetin qarapaıym jurtqa arnaǵan aýqatty adamdardan ishinara usynýǵa bolatyn da shyǵar. Biraq Májilistiń basym bóligi kásipkerlerden tursyn degen usynyspen prınsıpti túrde kelispeımiz.
Áleýmettik jelilerde jele shaýyp júrgen taǵy bir pikirler «Májiliske jýrnalıst-jazýshylardyń da qajeti shamaly» degenge saıady. Bajaılap qaraǵan jaǵdaıda bul da – kelisýge bolmaıtyn másele. О́ıtkeni jýrnalıst degenimiz – zııaly qaýymnyń ómirdi zerttep, túrli baǵyttarda problemalyq maqalalar jazyp, qoǵamdyq iske belsene aralasyp kele jatqan avangardy. Olardyń sana-sezimi de, ómirdi áleýmettik jáne ekonomıkalyq máselelerdi zertteýi de jan-jaqty. Sondyqtan da jýrnalısterdiń Májilis quramynan tabylýy eshqandaı iske kedergi keltirmeıdi. Kerisinshe, zańdardyń ana tilimizde qabyldanýyna yqpal etedi. Ásirese keregi – qazaq jýrnalıstıkasynyń aıtýly ókilderi.
Bul jolǵy saılaý úlken tartyspen jáne zań sheńberinde ádil ótedi dep sengim keledi. Úlken saılaý kezindegi tartystardyń bolýy jáne onyń kúshti qarqynda pármendi túrde kórinis tabýy – ol da demokratııalyq úrdisterdiń kúsheıip kele jatqandyǵynyń belgisi.
Biraýyz sózben aıtqanda, Jańa Qazaqstannyń Parlamentin qaıtadan jasaqtaıtyn korpýsty baıyrǵy halyqtyń múddesi turǵysynan tańdap alýymyz kerek. Múmkindiginshe, elge janashyrlyq tanytatyn úmitkerlerdi iriktesek eken. Aınalyp kelgende, bul saılaý elimizdiń bolashaǵyn nyǵaıta túsýge, táýelsizdigin kúsheıtýge jáne halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa yqpal etetin saıası doda bolýy kerek dep úmittenemiz.
Nurdáýlet AQYSh,
M.Áýezov atyndaǵy
Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń
bas ǵylymı qyzmetkeri
