Saha jurtyna saıahat

– Qazir Iаkýtııaǵa barǵan saparymdy jazyp jatyrmyn. Byl­tyr tamyzdyń aıaǵynda Iаkýtski­de ótken kitap kórmesine joly­myz tústi. Novosibirge deıin kó­lik­­pen baryp, ári qaraı Taıga men Baıkóldi kókten kóz súzip ushtyq – joldaǵy tabıǵattyń áde­miligi esten tandyrady. Bul Novo­sibir maǵan tańsyq emes – osy jer­de ofıser retinde ásker­de boldym. Kórmege «Folıant» baspasynan aparǵan kitap­tar­dy qoıdyq. О́zim de kitaphanala­ryna qazaqtyń óneri týraly albomdar, orys tilinde shyqqan kór­kem shyǵarmalardy syıladym. Kórmede keshke deıin júremiz be – qalanyń túrli oryndaryn araladyq. Sonaý mıllıondaǵan jyldardan beri aspanǵa shapshyp turǵan Lenanyń tik jartastary dúnıe júzine málim. 50-100 metrden asatyn tastardyń basyna shyqtyq. Bul Lena da eń uzyn ózenderdiń biri ǵoı. Birde Saýytbek Abdrahmanov Lenanyń arǵy beti kórinbeıtin bir tustary bar dep edi. Sol esime túsip, ózen­­niń boıynda turyp men de su­radym. «Arǵy sheti kó­rinbeıtin jeri bar ma?» Sonda bir shamanǵa baraıyq dep keme kútip turǵanbyz. Jigitter bizdiń dál sondaı tusta turǵanymyz­dy aıtty. Biraq men anaý kókjıek­ten kóleńkelegen jaǵalaýdy kórip turmyn. Sóıtsek, ol aral eken – onyń arǵy jaǵynda Lena taǵy jalǵasady.

Bul mekenniń bir jaǵy ekzo­tıkalyq boıaýlarǵa qanyq. Taýdyń ishindegi muz mýzeıine bardyq. Úlken saraıdaǵy ár detal muz­dan jasalǵan – aıý, buǵy, ıtba­lyq. Tipti sý ishetin staqandaryna deıin muz.

Kitapta kóbinese qazba-baı­­­lyqtary men paleonto­lo­gııa­lyq dúnıelerdi jazdym. Ja­handyq jylý bul mekenge qat­ty áser etip jatyr. Araldar erip, bir kezdegi mamonttardyń, mú­ıiz­tumsyqtardyń, ertedegi ja­nýarlardyń qańqalary mıllıon­dap shyǵyp jatyr. Jalpy, je­rin bir metrden ári qazsań, muz shy­ǵady. Al muzdyń tereńdigi 50-100 metrden asady. Olardy qazir alańdatyp otyrǵan másele sol – jahandyq jylyný. Osydan júzdegen, eki júz, bes júz jyl burynǵy kómilgen deneler ashylyp, jer betine shyǵyp jatyr. Ǵalymdar ol qańqalardan ta­raıtyn ýly zattardan qaýiptenip otyr.

Jalpy, bul ólke sýyqtyǵy­men tanymal ǵoı. Ystyq sýdy elý gradýs sýyqta dalaǵa shashyp jiberseń, aldymen ádemi bir bý shyǵady, sosyn tysyrlap jer­ge túsedi. Qatty sýyq bolǵan soń aınala ylǵı bulyńǵyr.

Kitaptyń áli bas-aıaǵyn óńde­gen joqpyn. Bul endi kórkem dú­nıe emes, esse janrynda jazylady. Alpys beti daıyn, endi bir jıyrma bet qosamyn. Kitaptyń aty – «Iаkýtııa. Aq qar, kók muz álemine saıahat». Tórt bólimnen turady: kirispede Iаkýtııadaǵy kóne qonys tabylǵan jerler, ǵaryshtan túsken kometanyń áse­ri, muz qa­laı basty, klımat­tyń ózgerýi, jahandyq jylý, ta­bylǵan jeti túrli qazba janýarlar, Qudaıdyń gaýhar tas­tardy túsirip alýy, týndra týraly, buǵylar, shybyn-shirkeı, qoı-buqalar, gıpobıoz syndy taqyryptardy qaýzadym. Iаkýt jylqylary bizdikine qaraǵanda turpaty bólekteý – salba-salba, júni kóp, sál alasa, shymyr. Qystaı tebindep shyǵady – olarǵa shóp shappaıdy eken. Iаkýttar tek taı men qulynnyń etin jeıdi, al úlken jylqynyń etin jemeıdi.

Birinshi bólimde ańdar týra­ly ańyzdar, polıar úkisi, soltústik buǵylary, malshylar ómiri, bal­baldarǵa uqsaǵan bıik tastardy jazdym. Ekinshi bólimniń deni kezinde ıtjekkenge aınalǵan óńirdiń sýyǵyna arnaldy. Úı­leri de úsh esikti: máselen, dúkenge barar bolsań, ár esikten kirip, jy­lynyp-jylynyp jetesiń. Jal­py, Iаkýtııanyń terrıtorııasy Qazaqstannan úlken. Sondaı darqan dalany qazir mıllıonǵa jetpeıtin halyq mekendep otyr. Onyń 450 myńy ıakýttardyń ózi bolsa, qalǵan 400 myńy evender, ıýkogerler, chýkchalar, orystar. Ol jaqta, árıne, tońazytqysh usta­maıdy. Bazarda bári dalada ili­nip turady. Jerleý rásimin de jaz­dym. Eki-úsh kúndeı muzdyń ústine ot jaǵyp, jerdi qazady.

Úshinshi bólimde Ekinshi dú­nıe­júzilik soǵys kezindegi jaǵ­daılar qamtyl­ǵan. Bular da ımperııaǵa qarsy bulqynǵan ult. Týra sondaı tolqý 1982 jy­ly da bolypty. Odan bólek Pono­marevtiń soǵysqa qan­sha adam qatysqany týraly maqa­lasyn berdim (ıakýttardyń bári­niń tegi oryssha). Soǵysqa qaı halyq­tan adam alamyz dep tizim shyqqanda ishinde Iаkýtııa joq eken. Kishkentaı ult bolǵan soń qospaǵan. Sonda sol jerdegi jergilikti basshylardyń bastamasymen maıdanǵa adam jibergen. Ol basshylar, negizinen basqa jaqtan kelgen orystar bolatyn. Soǵystyń alǵashqy leginde ketken sol ıakýttardyń barly­ǵy qyrylyp qaldy. Keıin Máskeý­de úlken qyzmette isteıtin ıakýt Vıno­kýrov Stalınge kirip, bulaı jalǵasa berse, kishkentaı ult túp-tamyrymen joıylyp ketetinin aıtady.

Bul bólimge Jeltoqsan kó­terilisin de qostym. Negizi, 1986 jy­ly 16 jeltoqsanda qozǵalysty qazaqtar bastaǵan joq. Sol jyly sáýirde Iаkýtııada osyndaı tol­qynys bolǵan eken. Al tórtinshi bólimde túrki tiliniń baǵzy tarıhy men ıakýt tiliniń shyǵý tegi, ıakýt ádebıeti, álipbıiniń tarıhy, kórkem ádebıettiń qalyptasýy, qazirgi zamanaýı ádebıeti, eń so­ńynda qazaq-ıakýt mádenı qa­rym-qatynasyn da qostym.

Mundaı serııadaǵy kitaptar­dy buǵan deıin de jazyp júr­­gem. «Muztaý nemese jer kindigine ­saıa­hat», «Qazyǵurt nemese topansý tarıh­namasy», «Qaıyrym­­dy Úmit múıisi nemese Jer sheti­ne saıa­hat», «Shabanbaı neme­se «Belo­­vode» uǵymy týraly tol­ǵam» degen eńbekterim basylyp shyqqan.

Jazyp alǵan

Marjan ÁBISh,

«Egemen Qazaqstan»