Qazaq munaıynyń quny

Munaı barreliniń qunyna al­ýan túrli boljam, joramal jasalyp otyr. Máselen, jyl basynda Shveısarııadaǵy UBS Group AG bankiniń sarapshylary munaı baǵasynyń qymbattaıtynyna boljam jasady. Sarapshylar muny munaı-gaz ónerkásibine, Qytaı men damýshy elder ekonomıkasyn qalpyna keltirýge quıylatyn ınvestısııalyq qarjy kóleminiń az bolatyndyǵymen túsindiredi. Olardyń boljamyna qaraǵanda, jyl sońyna taman Brent markasyna jatatyn «qara altyn» barreli – 110, WTI munaıy – 107 AQSh dollaryna deıin kóteriledi.

Sol tusta tumandy Albıon astanasy – London shaharyndaǵy ICE Futures bırjasynda Brent markaly mu­naı­dyń fıýchersi barreline 78,30 dol­lar­dan saý­dalandy. Al WTI munaıy­nyń kelisim­sharttary barreline shama­men 73,80 dollardy qurady. «Munaı­ǵa suranys táýligine 1,6 mln barrel­ge deıin ósedi. Jyldyń ekinshi jarty­synda munaıǵa suranystyń rekord­tyq kórsetkishi – táýligine 103 mln barrelden asýy yqtımal» delingen UBS esebinde.

Bank sarapshylary munaı baǵasynyń ósýine túrtki bolatyn birneshe sebepti alǵa tartady. Birinshiden, muny álem ekonomıkasyn shyrmaýyqtaı sharpyǵan ınflıasııamen baılanystyrady.

Qazir álem elderiniń bárinde ınflıa­sııanyń sharyqtaýy buǵaý­dan shyǵyp barady. Bul tek mu­naı­dyń ǵana emes, ózge de taýarlar baǵa­synyń qymbattaýyna ákelip soǵady.

Ekinshiden, AQSh-taǵy qatań eńbek naryǵynyń áseri bar. Onyń ústine ta­ýar­­dy jetkizý tizbegin­degi túrli shekteý­ler­diń yqpaly tı­meı qoımaıdy. Mine, osyndaı jaıttar shyǵyndar úlesin edáýir ulǵaıtary daýsyz.

Taǵy bir sebep – jeti qat jer astynan munaı óndirý kóleminiń tómen­deı­tini. Máselen, mundaı qadamǵa Kas­pıı teńizinen «qara altyn» óndirýdi jaǵa­laýdaǵy elderden buryn bastaǵan Ázerbaıjan úkimeti barǵaly otyr. Bul elde bıyl gaz kondensatyn qosa esep­tegende, munaı óndirý kólemi 31,2 mln tonna shamasynda bolatyny jospar­lan­ǵan. О́tken jylǵy jos­par 32,7 mln tonna kóleminde bolǵanyn eskersek, bıyl «qara altyn» óndirisi 4,6%-ǵa tó­men­deıdi.

Al halyqaralyq energetıka agent­ti­giniń (HEA) deregine qa­ra­ǵanda, bıyl álemde munaıdy tutynýǵa álemdik sura­nys artyp, táýligine 1,9 mln barrelge ósýi múmkin. Bul boljam rasqa aınalar bolsa, táýligine óndiriletin «qara altyn» 101,7 mln barrelge jetedi.

Agenttik sarapshylarynyń pi­ki­­rin­she, munaıǵa suranys avıaotyndy kóbi­rek tutyný esebinen artpaq. Bırja jaǵa­laǵan oıyn­shylardyń tynyshyn ketirgen «qara altynǵa» suranystyń jartysyna jýyǵy Qytaı elinen túsýi múmkin ekendigi joqqa shyǵa­ryl­maı­dy. Biraq bul úshin Aspan asty elindegi ko­ro­na­vırýs ınfeksııa­syna qarsy shek­teý­lerdiń kúshi joıylýy qajet.

Kerisinshe, tutynýshyǵa munaı jet­ki­zýd­iń ósimi táýligine 1 mln barrelge deıin tómendeıtini bol­janyp otyr. Árıne bul – «qara altyn» tasy­mal­daý­shyl­ardyń tabysyn ortaıtatyn, tip­ti kóńiline kirbiń uıalatatyn boljam. О́ıt­keni 2021 jyly mu­naı jetkizý 4,7 mln bar­relge artyp, deldal oıynshylar kirisi molaıǵany daýsyz.

Munaı bıznesinde úlesi barlardy oılantatyn taǵy derekke súıensek, OPEK+ quramyna kir­megen elderde «qa­ra altyn» sura­ny­syna qatysty usy­nys táý­li­gine 1,9 mln barrelge ulǵaıady. Alaıda OPEK+ uıy­my­nyń usy­nysy bas­qasha sıpat alyp otyr. Naqty­syn­da bul uıym Reseıdegi óndiristiń tómendeýine baılanys­ty táýliktik ónim óndirý 870 myń barrelge qysqaratynyn joqqa shyǵarmaıdy.

Jahandyq ekonomıkanyń damýyna taldaý jasaıtyn halyq­aralyq valıýta qorynyń (HVQ) da óz boljamy bar. Qor dereginshe, munaı barreliniń baǵasy 16,2 paıyzǵa arzandaıtyny anyq. De­mek «qara altynnyń» bir bar­reli 81,13 dol­larǵa deıin tómen­deı­di. Shynymen mu­naı baǵasy dál osylaı tómendese, bul janarmaı sanatyna jatpaıtyn shıki­zat taýarlarynyń baǵasy ortasha 6,3%-ǵa arzandaýy ábden múmkin degen sóz. «2022 jylǵy 29 qarashadaǵy fıýcherstik na­ryq­ta eseptelgen ortasha boljam­dy baǵa 2023 jyly 81,13 dol­lardy, al 2024 jyly 75,36 dollardy quraıdy», de­lingen qor taldaýyn­­da.

Saýda-sattyqtyń qyr-syry­na qanyq sarapshylar munaı baǵasynyń jıi qu­by­lýyn qalyp­ty jaǵdaı retinde ba­ǵa­lap otyr. Buǵan sonshalyqty alań­daý­­dyń qajeti joq. О́ıtkeni barrel quny bir kóterilip, bir tómendeıdi. Keı­de toqtaýsyz qymbattap, keri­sin­she, bir­ne­she kún qatarynan arzandaıtyny qaı­ta­la­nyp júr. Bul – jyl saıynǵy úrdis. Oǵan bırja oıynshylarynyń qıturqy áreketi de sebep bolýy múmkin. Tipti álem­de bolyp jatqan geosaıası ahýal­dyń da, tehnogendik sıpat­ta­ǵy apat­tardyń da áseri tıetini daý týdyr­maıdy. Qyrǵı-qabaq elder ara­syndaǵy ekonomıkalyq sank­sııa­nyń da salqyny bar.

Máselen, munaı barreli bir juma buryn qymbattaǵan edi. Endi taǵy da qaı­ta­dan quldyraýǵa bet aldy. Buǵan aldaǵy kezeńde bolýy múmkin ınflıa­sııa­nyń derekteri, Azııa men AQSh-taǵy munaı óńdeý zaýyttarynyń jumysyn qalpyna keltirý áser etken sekildi. Taǵy bir derekke júginer bolsaq, Brent mar­kaly munaı fıýchersteri 74 sentke nemese 0,9%-ǵa arzandap, barreline 85,65 dollarǵa turaq­ta­dy. Amerıkalyq WTI markaly munaı 2,1% ósimnen soń qaı­ta­dan 73 sentke nemese 0,9%-ǵa arzandady. Sóıtip, onyń bir barreli 78,99 dollarǵa satyldy. Árıne mundaı baǵa uzaq ýaqyt saqtalmaýy bek múmkin. Birneshe kúnnen keıin qaıta ózgeretini anyq.

Osyǵan baılanysty OANDA bırja­lyq kompanııasynyń sarapshylary shı­ki munaı baǵasynyń tó­mendeýin bir ǵana sebeppen baı­lanystyrady. Bul – energe­tı­­­kalyq treıderlerdiń oǵan su­ra­nys boljamynyń áleýetti álsi­reýin kútýi. Al CMC Markets sa­­rap­­shylarynyń tú­sin­dirýinshe, Djeıhandaǵy túrik ter­mı­naly arqyly Ázerbaıjannyń mu­naıyn eksporttaý qaıta jandana bas­taǵan. Sóıtip, ótken aptada «qara altyndy» jetkizýmen baılanys­ty týyn­daǵan alańdaýshylyqtyń qara bultyn seıiltken. Teginde bul termınal Ázer­baı­jan men Iraktan munaı tasymaldaıtyn qubyrlar úshin qoıma rólin at­qa­­rady. Buǵan qosa munaıdy jó­nel­tý úshin tıeý beketi retinde qol­­­­danylady. Alaıda termınal Túr­kııa men Sırııadaǵy jer sil­kinisi kezinde búlingen.

Osyndaı sebepter munaı baǵa­sy­nyń oqtyn-oqtyn ózgeriske ushy­raýyna áser etkenimen, álem elderi kómirsýtekti shı­ki­­zatty óndirý áste toqtatpaıdy. Munaı óndi­rýdi jalǵastyra beretin elder qa­tarynda 124 jyldan beri «qara altyn» selin úzdiksiz bere­tin ken orny kóp Qa­zaq­­stan da bar. Energetıka mınıstri Bolat Aqsho­laqovtyń málimetinshe, byl­tyr munaı óndirý kólemi 84,2 mln tonnany, «qara altyn» ekspor­ty 64,3 mln tonnany quraǵan. Al bıyl munaı óndirýdi 90,5 mln tonna, al munaı eksportyn 71 mln tonna deńgeıinde qamtamasyz etý josparlanyp otyr.

Munaı ónimderin óndirý kóle­mi 13,7 mln tonnaǵa jetken. Onyń ishinde 5,2 mln tonna dızel otyny, 2,8 mln tonna mazýt, 5 mln tonna benzın óndirildi. Al avıaotyn óndirý kólemi – 0,7 mln tonna. Avıaotyn óndirý josparynyń oryndalmaýy Atyraý munaı óń­deý zaýytynda by­l­tyrǵy qazan-qarasha aılarynda júr­gi­zilgen jóndeý jumystarymen baılanys­ty bolyp otyr.

– Memleket basshysy sapaly janar-jaǵarmaıǵa artyp kele jatqan qajet­ti­lik­ti qamtamasyz etý mindetin alǵa qoıdy. Bıyl bul mindetti oryndaý sheńberinde óndiristi jylyna 6 mln tonnadan 9 mln tonnaǵa deıin, keleshekte jylyna 12 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtýdy kózdep otyrmyz. Osy maqsatta Shymkent munaı óndeý zaýytyn keńeıtýdiń tehnıkalyq-eko­no­mıkalyq negizdemesin ázir­leýge kirisemiz, – deıdi Bolat Aqsholaqov.

Qazaqstan da – munaı eksport­taý­shy­nyń biri. О́ıtkeni munaı eksportynan el bıýdjetine quıylar túsim az emes. Elimizde óndirilgen munaı qaı elderge eksporttalady? Olar munaıdy qandaı baǵamen satyp alady?

Energy Monitor qoǵamdyq qo­rynyń málimetine qaraǵanda, Qa­zaq­stannyń munaıy 30 elge eksporttalady. Máselen, byltyr bizdiń elde óndirilgen munaıdyń bir tonnasy úshin 597 dollardan joǵary baǵa usynǵan 10 el bar. Bular – Italııa, Nıderland, Ońtústik Koreıa, Qytaı, Túrkııa, Fransııa, Rýmynııa, Sıngapýr, Ispanııa jáne Úndistan.

Qazaqtyń munaıyn satyp alý­shy­­lar­dyń bastaýynda Italııa tur. Bul eldiń úlesi «qara altyn» eksportynyń 27,9 pa­ıyzyn qu­raı­dy. Italııa tutyný­shy­la­ryna satylǵan «qara altynnyń» bir tonnasy – 731 dollar.

Tarmaq-tarmaq qubyr tartyp, kóliktiń temir­jol, tanker sekildi túrlerimen eksport­tal­ǵan munaıdyń baǵasy barlyq el úshin birdeı emes. Máselen, Sıngapýrǵa satylǵan munaıdyń bir tonnasy 597 dollarǵa baǵalanǵan. Bul – eń tómengi baǵa. Rýmynııadaǵy tutynýshylarǵa 665, Nıderlandqa – 704, Túrkııaǵa – 715, Fransııaǵa – 724, Ispanııa elindegi satyp alýshylarǵa 743 dollarmen jó­nel­­tilgen. Al Ońtústik Koreıa men Qy­taı­ǵa eks­porttalǵan munaıdyń quny 767 dol­lar­dy quraǵan. Álemde halyq sany ja­ǵynan aldyńǵy oryndaǵy Úndis­tan­nyń tutynýshylary eń joǵary baǵa usynyp, «qara altyndy» 770 dollardan satyp alǵan.

Árıne qazaq munaıyna qyzy­ǵatyn el kóp. Sonyń ishinde Azııa elderiniń qazaq munaıynyń bir tonnasy úshin ózgelerden joǵary baǵa usynatyny baıqalady. She­telge eksporttalǵan munaıdyń 1 tonnasy úshin ortasha baǵa 720 dollardy qurap otyr. Bul – byltyrǵy baǵa. Az ba, álde kóp pe?.. О́zińiz baǵamdaı berińiz!

Atyraý oblysy