Qytaı: syrtqy saıasat sıpaty

QHR-dyń ishki jáne syrtqy saıasat­ta­rynyń negizgi baǵyttary men prın­sıpteri partııa sezderinde anyqtalyp otyrady. 2022 jyly qazan aıynda ótken partııanyń HH sezi qytaıdyń sońǵy qyryq jyldan bergi erekshe quryltaıy boldy. Bulaı deıtinimiz, Sı Szınpın elden erekshe QKP OK-nyń bas hatshysy bolyp úshinshi ret saılandy jáne Saıası bıýro, Saıası bıýronyń turaqty músheleri kileń Sı Szınpınniń jaqtastarynan jasaqtaldy. Sonymen birge eldiń ishki jáne syrtqy saıasattary Sı Szınpın ıdeıasy boıynsha túzildi. HH sezd Sı Szınpın ıdeıasyn – qazirgi zamanǵy «qy­taı­lyq marksızm», tipti «HHI ǵasyr­daǵy marksızm» dep baǵalap, partııanyń jetekshi ıdeıasy etip bekitti.

HH sezd qujatynyń «Jańa dáýir jańa joryqtaǵy Qytaı Kommýnıstik partııasynyń boryshy men mindetteri» dep atalatyn úshinshi bóliminde: «Qazir­den bastap partııanyń basty mindeti – búkil eldegi ár ult ókilderin yntymaq­tas­tyryp, jetekshilik etip, tolyqqandy sosıalıstik zamanaýı quzyretti memleket qurý. Ekinshi júz jyldyq maqsatty oryndap, qytaısha modernızasııa arqy­ly qytaı halqynyń uly kórkeıýin jan-jaqty iske asyrý» dep atap kórsetti. Son­daı-aq osy basty mindetterdi oryndaý úshin alda qoldanatyn syrtqy saıasa­tyn da anyqtady.

QHR ókimeti atalǵan saıasatty qalaı júzege asyryp keledi? Halyqaralyq geosaıası jaǵdaıda qandaı ózgerister boldy? Osynyń barlyǵy elimizge qalaı áser etedi? Endi osy máselelerge oı jú­gir­tip kóreıik.

Qytaı bıligi HH sezden keıin Qytaı dıplomatııasynda «túmen el túgel sá­lem­ge keletin» jańa jaǵdaı jaryqqa shy­ǵady dep úmittendi. Batystyń uly derjavalaryn aldyn ala resmı saparǵa shaqyryp ta qoıǵan bolatyn. Alaıda sezden keıin birinshi bolyp Beıjińge barǵan Vetnam kompartııasynyń bas hatshysy Ngýen Fý Chong boldy. Onyń izin sýytpaı Pákistannyń premer-mınıstri Sharıf Shahbaz, Tanzanııanyń prezıdenti Samııa Sýlýhý Hasan jáne Germanııanyń kansleri Olaf Shols keldi. Qytaı kútkendeı sapyrylysqan elshiler qarasy kórinbedi.

Alaıda Qytaıdyń halyqaralyq arenada ózin jańa qyrynan tanytýǵa oraı týdy. 2022 jyly qarashanyń 15-19 aralyǵyna Indonezııada G20 jáne Taılandta APEC sammıtteri ótetin boldy. Bul sammıtterge Sı Szınpın ózi delegasııany bastap baryp qatysyp, «Uly memleket dıplomatııasyn» barynsha júrgizip baqty. Ol eki basqosý barysynda 30-dan astam mańyzdy kezdesý ótkizdi.

Sı Szınpın AQSh prezıdenti Djo Baıdenmen alǵash ret júzdesip, úsh sa­ǵat­tan astam sóılesti. Sondaı-aq Fran­sııa prezıdenti Emmanıýel Makron, Italııa premer-mınıstri Djordja Melonı, Ispanııa premer-mınıstri Pedro Sanches, Gollandııa premer-mınıstri Mark Rıýtte, Aýstralııa premer-mınıstri Entonı Albanız, Ja­po­nııa premer-mınıstri Fýmıo Kısıda, Ońtústik Koreıa prezıdenti Iýn Sok Iol jáne Jańa Zelandııa premer-mınıstri Djasında Ardernmen jeke-jeke kezdesip, ózara pikir almasty.

Qytaılyq sarapshylar bul dıplo­ma­tııalyq is-qımyldardy «HH sezden keıingi Qytaıdyń is júzinde belsendi túrde Uly memleket dıplomatııasyn óris­tetýi edi, damýshy memlekettermen jáne tó­ńirektegi eldermen júrgizgen uly dıp­lomatııasynyń shaǵyn kórinisi» dep sıpattady. Sondaı-aq «Memleket basshysy dıplomatııasynda», eń mańyz­dy­sy Qytaı-AQSh basshylarynyń kezdesýi boldy. Bul kezdesýden eki tarap kútkennen de zor nátıje shyqty. AQSh Qytaıdy básekeles dep qaraıtyn kóz­qarasynan, qysym jasaýynan bas tartpasa da, Qytaımen qatynasyn jan-jaqty jaqsartý nıeti bolmasa da, ara­da­ǵy narazylyqtyń nasyrǵa shabýyn baqylaýda ustaý nıetiniń bar ekenin ańǵartty. Is júzinde bul Qytaıdyń AQSh-pen qatynasyn jaqsartý úshin jáne ózara baılanysty úzbeý úshin ja­sa­ǵan «dıplomatııalyq shabýyly» edi. О́ıtkeni bul joly Beıjińniń kózdegeni – mańyzdy memleketterdi ózine baýrap áketip, AQSh-tyń maqsatyn selge ketirý. Bul úshin olar aldymen Eýropanyń qoldaýyna ıe bolýdy kózdedi. AQSh-tyń Eýropa qurlyǵymen birlesip, Qytaıdy qys­paqqa alyp otyrǵan jaǵdaıda, olar­­men ekonomıkalyq qatynastaǵy ashyq­­­tyqty saqtap, qalyptasqan «baı­la­nys­tyń úzilip» ketpeýin qamtamasyz etýdiń ózi óte mańyzdy bolyp sanalady. Sondyqtan atalǵan eki sammıt barysynda Sı Szınpın: «tolerantty, jalpyǵa birdeı tıimdi, burynǵydan da túzimdi ǵalamdyq damýdy» basa dáriptedi. Sondaı-aq Qytaıdyń «ozbyrlyq dıplomatııadan» «jaǵymdy dıplomatııaǵa» aýys­qanyn kórsetip baqty. Alaıda Qy­taı Kompartııasynyń syryn bilip qal­ǵan elder olardyń sózinen góri isine qarap tujyrym jasaıtyn bolǵan.

HH sezden keıin qytaı dıplomatııa­synda jańa tendensııalar baıqalady. Birinshisi, «partııaaralyq dıplomatııany» damytýǵa den qoıý. QKP Vetnam jáne Kýba kompartııalary arasyndaǵy baılanystaryn qaıta jańǵyrtýǵa peıil­di. Ekinshi, «Bir beldeý – bir jol» men «Adamzat taǵdyry qaýymdastyǵyn qu­rý­­ǵa» basymdylyq berý. Qytaı men Vetnam úkimetteri «Bir beldeý – bir jol» sheńberinde seriktestikti qarqyn­dy damytýǵa ýaǵdalasty. Qytaı men Pákistan Pýerto-Gvardar portyn jáne 1-magıstraldy temir joldyń deńgeıin kóterip qaıta jasaý jobalaryn tezde­tý­ge kelisti. Qytaı men Tanzanııa «Bir beldeý – bir jol» yntymaqtastyq sapa­syn joǵary deńgeıge kóterip, Tan­zanııa temir jolynyń dárejesin kóte­rip qaıta jasaýdy birlesip atqarýǵa kelisti. Eki memleket basshylary Qytaı-Tan­za­nııa qatynastarynyń strategııalyq árip­tes­tik qatynasqa kóterilgenin jarııalady.

2022 jyly 9 jeltoqsanda Saýd Ara­bııa­synyń astanasy Er-Rııadta ótken Qytaı-Arab memleketteri sammıtine Sı Szınpınniń ózi baryp qatysty. Sondaı-aq ol «Qytaı-Arab dostyq rýhyn ósirip, jańa dáýirge bet alǵan qytaı-arab taǵdyry ortaq qaýymdastyqty qol ustasyp quraıyq» degen taqyrypta baıan­­­­­dama jasady. Mine, bular HH sezde qabyldanǵan «Bir beldeý – bir jol» men «Adamzat taǵdyry qaýymdastyǵyn qurý» syrtqy saıasatynyń atqarylýyn ańǵartatyn naqty mysaldary.

Qytaı «Bir beldeý – bir jol» jobasy iske asyrylǵannan beri osy eldiń kredıti men ınvestısııasyn kóp qabyldaǵan Azııa jáne Afrıka elderiniń áleýmettik ekonomıkasy jaqsarýdan góri kerisinshe qul­dyraǵany baıqaldy. Olardyń qa­ryz­­daryn qaıtarý úshin taý-kenderin, strategııalyq mańyzdy porttaryn uzaq merzimge Qytaıdyń paıdalanýyna berýge májbúr bolyp otyrǵany belgili. Azııa jáne Afrıka elde­ri­niń taǵdyry Qytaıǵa baılanǵanyn ómir kórsetip otyr. Alaıda bir qyzyǵy sol, damýshy elderdiń budan sabaq alyp jatqany shamaly, áli de «Bir beldeý – bir jol» aıasynda Qytaı kapıtalymen ınfraqurylymdaryn jasaýǵa peıildi.

Al Batys elderi «Bir beldeý – bir jol» jobasynan aıaqtaryn tarta bas­tady. Munyń mysalyn Germanııadan kórýge bolady. Sondyqtan Sı Szınpın Olaf Sholspen kezdeskende: «Qazirgi tańda, halyqaralyq jaǵdaı kúrdeli ózgeristerdi bastan keship jatqanda, Qytaı men Germanııa yqpaldy uly memleketter retinde, aýmaly-tókpeli zamanda tipti de qol ustasyp yntymaqtasyp, dúnıejúziniń beıbitshiligi men damýyna tipti zor úles qosýlary kerek» dedi. Sondaı-aq ol «eki tarap jal­ǵas­t­y túrde ortaq múdde «tortyn» úl­keı­te túsýi qajet, dástúrli sala­da­ǵy yntymaqtastyqtyń kómeski kúsh­te­rin ashýmen qatar, jańa energetıka, jasan­dy ıntellekt, sıfrlandyrý sııaqty jańa salalardaǵy seriktestikti damy­týymyz kerek». «Qytaı óziniń jańa damýy arqyly dúnıejúzine tyń damý oraıyn jaratqysy keledi, bonýs­­ty álemmen bóliskisi keledi, álem elde­rimen birge damýdyń jolyn qaras­ty­ryp, ózara tıimdi ortaq jeńiske jetý yn­­tymaqtastyǵyna jańa qozǵaýshy kúsh qosýdy shyn nıetpen qalaıdy» dedi. Bul – tek Germanııaǵa aıtylǵan sóz emes, sonymen birge jalpy Eýropa elde­rine baǵyttaǵan syrtqy saıasatyn túsin­dirýi edi.

Qazirgi tańda Qytaı syrtqy saıasa­ty­nyń mańyzdy bir baǵyty – ıýandy halyqaralyq valıýta retinde qoldanysqa engizip, AQSh dollarynyń ha­lyqaralyq saýdadaǵy qysymynan qutylý. Bul másele boıynsha Reseı jáne Iranmen ózara kelisimder jasady. Endigi jerde munaı eksporttaýshy úlken memleket Saýd Arabııasymen de sondaı kelisim jasaýdy kózdep otyr. Alaıda ótken jyldyń jeltoqsan aıyndaǵy Sı Szınpın saparynda bul maqsat oryndalmady. О́ıtkeni Saýd Arabııasy Qytaımen ondaı kelisim jasaýǵa batyly barmady, sebebi túsinikti. Al eki tarap jarııalaǵan «Qytaı-Arab sam­mıti Er-Rııad Deklarsııasy» Iran-Saýd Arab arasyndaǵy talas aral máse­lesin qamtyǵandyqtan, Iran Qytaıǵa renjip, qatty ketti. Ile-shala QHR premer-mı­nıs­triniń orynbasary Hý Chýnhýa Iranǵa sapar shegip, Iran prezıdentine Sı Szınpınniń ystyq yqylasty sá­le­min jetkizip, «Qytaı tarapy stra­te­gııalyq turǵydan Qytaı-Iran qaty­nastaryn baǵalaıdy, Iranmen jan-jaqty strategııalyq áriptestik qaty­na­syn damytý ustamynan aýyt­qy­maıdy, Irannyń syrtqy kúshterdiń kıligýine qarsy turýyn, memlekettiń egemendigin, terrıtorııalyq tutastyǵyn jáne ulttyq ar-namysyn qorǵaýyn batyl qoldaıdy» dep júrip, ırandyqtardyń ashýyn bas­qan­daı boldy. Biraq eki el arasynda senimsizdik paıda boldy.

HH sezden keıin Sı Szınpın Syrtqy ister mınıstri qyzmetine Sın Gandy taǵaıyndaý arqyly óziniń syrtqy saıasatyna shamaly ózgerister engizip, Batys elderimen qarym-qatynasyn jaq­sartýǵa qulshynys jasady. Soǵan oraı jańa syrtqy ister mınıstri Sın Gan alǵash ret Reseı Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrovpen telefon arqyly tildeskende: «Reseımen Qytaı qarsylaspaıdy, odaqtaspaıdy, úshinshi elge baǵyttalmaıdy» dep ashyq aıtty. Bul soǵan deıin qoldanyp kelgen «Qytaı men Reseı qatynastarynda maksımaldyq bolmaıdy, tek damı beredi, damı beredi» deıtin konsepsııasynyń ózgergenin, Batysqa jaǵympazdanǵanyn kórsetti.

Alaıda Qytaıdyń syrtqy saıasa­tyn­daǵy mundaı ózgeristerge sáıkes AQSh jáne damyǵan elder qoldanyp kelgen saıasatyn ózgerte qoıǵan joq. Ke­risinshe, Qytaıǵa qysym jasaýlaryn tipti kúsheıte tústi. Naqtylap aıt­qanda, AQSh tehnologııasymen jasal­ǵan chıpterdi Qytaıǵa eksporttaýǵa tyıym saldy. AQSh, Japonııa jáne Nıderland «Chıp odaǵyn» quryp, Qytaıdyń joǵary dárejeli chıp tehnologııasyn ımporttaý jolyn bógedi. Sondaı-aq «Hýaveı» kompanııasyna smartfon bólshekterin satýǵa tyıym saldy, AQSh parlamentinde «Qytaı komıssııasy» qurylyp, tekserip-zertteý jumystaryn bastady. Qazirge deıin Qytaıǵa jasalǵan saýda jeńildikterin endigi jerde Qytaıdaǵy adam quqyǵy jaǵdaıymen baılanystyryp qaraýdy Parlamentke usyndy. Taıvannyń ha­lyqaralyq orny men statýsyn kóte­rý jáne qaýipsizdigin qorǵaý, Azııa-Tynyq muhıt aımaǵynda qalyptasqan jaǵ­daıat­ty saqtaý boıynsha odaqtardyń qu­rylýy sııaqty ahýaldar, Qytaıdyń ha­lyqaralyq ortasyn qatty qıyndatyp barady. Onyń ústine sońǵy úsh jyldan bergi pandemııanyń zardabynan Qytaı ekonomııasynda quldyraý baıqalyp otyr.

Halyqaralyq geosaıası jaǵdaıdaǵy sońǵy ózgerister Qytaıdyń jańadan qoldana bastaǵan «jaǵymdy dıplomatııasyn» qabyldamaıtynyn ańǵartty. Sonymen Sı Szınpın óziniń burynǵy saıasatyna qaıta oraldy. Reseımen qaıtadan qarym-qatynasyn nyǵaıtýǵa den qoıdy. Naýryz aıynda Sı Szınpın Reseıge resmı saparmen barýdy josparlap otyr. Basty maqsaty – Pýtınmen birlesip Batys elderiniń qysymyna tótep berý bolsa kerek.

Halyqaralyq qatynastaǵy mundaı qubylystar Qytaı men Batys elderi ymyraǵa kele qoımaıtynyn ańǵartady. Batys elderiniń Qytaıǵa saýda jáne tehnologııa sanksııasyn salýy, qytaılyq kom­panııalar men jeke adamdardy Re­seıdiń Ýkraınaǵa shapqynshylyq jasaýyn qoldady dep sanksııa salýy –Qytaıdyń áleýmettik ekonomıkasynyń qalypty damýyna tereń áser etkeni belgi. Al Qytaı ekonomıkasynyń qul­dyraýy álemdik ekonomıkanyń álsi­re­ýine ákep soǵady. Sonymen birge Qa­zaq­stan ekonomıkasynyń órken jaıýyna da keri áseri bolady. Sondyqtan elimiz ózi­niń aqyly men eńbegine súıenip da­mý­dyń tyń joldaryn qarastyrýy qajet.

Qazaqstannyń álemdik sanksııadan kóz ashpaǵan Reseı men Qytaı sııaq­ty alyp memlekettiń ortasynda orna­las­qan geografııalyq jaǵdaıy ózger­meıdi. Alaıda halyqaralyq syrtqy saıa­sattar ózgeredi, qubyla beredi. So­ǵan qaramastan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jaqynda Par­la­ment Senatynda sóılegen sózinde hal­qymyzdyń basty qundylyǵy táýel­siz­dikti saqtaý jáne ony nyǵaıtý úshin memleketti nyǵaıtyp, qoǵamdy birlikke keltirý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýymyz kerek ekenin aıtty. Ol úshin jastarymyzdy barynsha jasandy ıntellekt tehnıkasyn ıgerýge, otan­shyldyqqa baýlýymyz kerek. Eli­miz álemdik sońǵy tehnologııany meń­ger­gen­de ǵana áleýmettik ekonomıka damıdy, órkenıet deńgeıi ósedi, mem­le­ket­tik qorǵanysy nyǵaıady. Sonda ǵana naǵyz zamanaýı damyǵan elge aınalamyz.

Nábıjan MUQAMETHANULY,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ

Qazirgi zamanǵy Qytaıdy zertteý ortalyǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor