О́zekti máseleni ońynan sheshetin kún týǵan sııaqty. M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıtetiniń ǵalymdary «Qazfosfat» JShS-niń «Jańa Jambyl fosfor zaýytynan» shyǵatyn qaldyqtardy qaıta óńdep, qurylys materıalyn óndirýdiń tıimdi jolyn usynyp otyr.
Oqý ordasynyń ǵylymı-tájirıbelik zerthanasynda júrgizilgen zertteýlerdiń qorytyndysyna sáıkes joba ázirlendi. Endi ol júzege asyrylsa, qorshaǵan ortaǵa da, jergilikti halyqqa da zalalyn tıgizip jatqan qaldyqtardan qutylyp qana qoımaı, óńir bıýdjetine mol tabys túsiretin múmkindik týmaq.
Ýnıversıtettiń ǵylym jáne kommersııalandyrý departamentiniń dırektory Seıitjan Orynbaevtyń aıtýynsha, zaýyttan shyǵatyn qaldyqtardy 1,5 myń gradýsta qyzdyryp, óńdep, zalalsyzdandyrý qajet. Bul úderis eki kezeńdi qamtıdy. Ár kezeńniń saqtalýǵa tıis tehnologııasy men talaptary bar. О́ıtkeni hımııalyq reaksııalardy jasaýda artyq ketýge nemese kem túsýge bolmaıdy.
– Qolda ber derekterge sensek, zaýyttan shyqqan qaldyq 15 mln tonnadan asady. О́ndiris ornynda ekinshi seh iske qosylǵaly taǵy 2,5 mln tonna shamasynda qaldyq qosyldy. Osy máselege baılanysty kásiporyn basshylyǵy ákimdikten qosymsha 28 gektar jer surap otyr. Shyǵaryndylardyń shańy az mólsherde desek te, onyń qorshaǵan ortaǵa zııany baryn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Mine, osy jaıttardyń bári bizdi kópten oılandyratyn. Ǵalymdardyń birlesken jumysy nátıjesinde qaldyqty eki kezeńde qyzdyryp, ftorsyzdandyryp, qurǵaq gıps alýdyń jańa tehnologııasy jasalǵanyn aıta ketken lázim. Ony ári qaraı óńdep, sement óndire alamyz. Osy jobany óndiriske engizsek, óńir úshin paıdasy mol, – deıdi Seıitjan Orynbaev.
Departament dırektory keltirgen derekterge súıensek, fosfogıpsti 1 myń gradýsta óńdeý kezinde 98,1 paıyz taza gıps alynady eken. Odan joǵary temperatýrada qyzdyrý arqyly 1,5 myń gradýsta ák alýǵa bolatyn kórinedi. Alynǵan ónimniń 77 paıyzyn jáne oǵan 4 paıyz kómir koksy men 19 paıyz saz qossa, portlandsementin óndirý múmkindigi týady. Ony untaqtap, tutynýshynyń suranysyna saı ári qaraı M-400, M-600 sement úlgisin jasaýǵa bolady.
Jobany tolyqqandy júzege asyrý úshin «Qazfosfat» JShS «Mıneraldy tyńaıtqyshtar zaýytynyń» janynan sement shyǵaratyn óndiris ornyn ashý kerek. Oǵan 2,7 mlrd teńge ınvestısııa qajet. Álbette, az soma emes. Alaıda odan túser túsim birer jylda-aq shyǵyndy aqtap alady.
– Alǵashqy jylǵy tabys bólek, al odan keıin jylyna 774,3 mln teńge tabys tabý múmkindigi bar. Osy kásiporyn ashylsa, oblys qazynasyna bir jylda 286,4 mln teńge kiris túsip otyrady. 48 jańa jumys orny ashylady. Jobanyń aqtalý merzimi – 2 jyl. Eń bastysy taý bolyp úıilip jatqan qaldyqtan qutylyp, ony kádege jaratamyz, – deıdi departament dırektory.
Aýdan aýmaǵynda taý bolyp úıilip jatqan mıneraldy tyńaıtqyshtyń qaldyǵy sanalatyn fosfogıpsti aýyl sharýashylyǵy salasynda kádege jaratý máselesi talaı ret aıtylǵan edi. Tipti, sońǵy kezderi tonnalap tasyp jatqandar da tabyldy. Jalpy, óndiristik qaldyqty aýyl sharýashylyǵy salasynda qoldanǵan tıimdi me, álde sement óndirgen durys pa?
– Atalǵan óndiristik qaldyq sortań, sor jerlerge paıdalanylady. Egistikke paıdalanǵan sharýalar esh ókinbeıdi. О́ıtkeni fosfogıps tuzdy sińirip alady da, alqaptaǵy ósimdiktiń ónýine aıtarlyqtaı áser etedi. Odan bólek ónimniń eki esege artýyna múmkindik týǵyzady. Sharýalar atalǵan qaldyqty paıdalaný arqyly ónimdilikti arttyryp qana qoımaı, taý bolyp úıilgen qaldyqtyń azaıýyna da aıtarlyqtaı kómek kórsete alady. Fosfogıpstiń 5 tonnasy bir gektarǵa jetedi. Osyny eskergen jón. Sońǵy ýaqytta sharýa qojalyq basshylary tarapynan fosfogıpske degen qyzyǵýshylyq artyp tur. Naqtyraq aıtsaq, 215 qojalyqtyń basshysy egistikke tóseý úshin óndiristik qaldyqty tasymaldap áketti. О́z óńirimizden bólek, Qyzylorda, Túrkistan oblystaryna da jóneltilip jatyr. Sońǵy 4-5 aıdyń bederinde sharýalar 30 myń tonna fosfogıpsti alyp ketti. Qysqasy, bul jergilikti halyq úshin de, sharýalar úshin de tıimdi ekeni daýsyz. Turǵyndar taý bolyp úıilgen óndiristik qaldyqtan qutylsa, qojalyq basshylary onyń ıgiligin kóretini anyq, – deıdi Jambyl aýdanynyń ákimi Erlan Qydyralyuly.
Jurt arasynda «jasandy taý» atanyp ketken mıneraldy tyńaıtqyshtar qaldyǵy birneshe aýyl turǵyndaryn jarty ǵasyr boıy mazalap keldi. Tipti, Shaıqoryq, Qapal, Qońyrtóbe Sh.Nııazbekov aýyldarynyń turǵyndary óndiristik qaldyqty joıýdy san márte talap etken de bolatyn.
– Qazirgi kezde Jambyl aýdanyndaǵy qojalyq basshylary «Qazfosfat» seriktestiginen 5 600 tonna tyńaıtqysh alyp úlgerdi. Olardyń qatarynda «Qyzyl-Dıqan qojalyǵy» óndiristik kooperatıvi, «Tastóbe» sharýa qojalyǵy bar. Budan bólek Jambyl aýyldyq okrýginiń 34 sharýa qojalyǵy fosfogıps kúlin alǵanyn aıta ketken jón. Olar óndiristik qaldyqty 1 500 gektar alqapqa tósegen. Sonymen qatar Shý, Moıynqum, Talas, Sarysý aýdandarynyń sharýalary da fosfogıps kúlin egis alqabyna paıdalanyp jatyr. Naqtyraq aıtsaq, 1 060 tonna óndiristik qaldyqty 200 gektardan astam jerge sińirgen. Sharýalar mıneraldy tyńaıtqysh qaldyǵynyń egistik alqapqa paıdasy zor ekenin anyq túsine bastady. Osylaısha olar qaldyqty kádege jaratyp otyr. Bul baǵyttaǵy jumystar aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn taba bermek, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń baspasóz hatshysy Tuńǵysh Tynysbekuly.
Mıneraldy tyńaıtqysh qaldyǵyn egistik alqabyna paıdalaný jumystarynyń bastalǵanyna asa kóp ýaqyt ótken joq. Jambyl aýdanynyń ákimi Erlan Qydyralyuly qazirdiń ózinde 30 myń tonna fosfogıps sharýalarǵa úlestirilgenin tilge tıek etti.
Áıtse de óńirdiń ekologııalyq jaǵdaıyna jambyldyq ǵalymdardyń alańdaýy zańdylyq. «Qazfosfat» JShS zaýyttarynan shyǵatyn qaldyqtardyń Jambyl aýdanynyń jerinde taýdaı bolyp úıilip jatqanyna talaı jyldyń júzi toldy. Jyl ótken saıyn qaldyq ústine qaldyq qosylyp, taýdyń kólemi de, bıiktigi de óse tústi. Al tyńaıtqysh retinde alyp jatqan sharýalardyń qarasy kóbeıe bastaǵanymen, mıllıondaǵan tonnany quraıtyn qaldyq azaıar emes.
Mamandardyń aıtýynsha, fosfor qaldyqtaryn sor tartqan jerge paıdalanbasa, barlyq alqapqa qoldanýǵa bolmaıdy. Sondyqtan ǵalymdardyń jobasyn júzege asyrǵannan eshkim utylmaıdy. Qalaı bolǵan kúnde de joba az ýaqytta óńir qazynasyna aıtarlyqtaı tabys ákeletini daýsyz.
Jambyl oblysy
