Atbegi

Bastary qosylyp, jınala qalǵanda este joq eski kezeńdegi estelikti tiriltip, ózgeshe óń berip, kóneniń kónermeıtin tushymdy áńgimesin sabaqtar edi. Bar ǵumyryn dalada ótkizip kele jatqan aqsaqaldardyń áserli áńgimesiniń ózegi de tulpardyń tuıaǵymen jazylǵan Alash jurtynyń áridegi tarıhy. El qorǵaǵan batyrlar, eldiń sózin sóılegen danalar. Sonan soń Ǵalymbektiń ózi janyndaı jaqsy kóretin jylqynyń jaıy. Ásirese, Arystanbek aqsaqal Smaǵulovtyń jylqy jaıyn jetik biletini sonshalyq, qazaq tulparlarynyń arǵy-bergi tolaıym tarıhyn qolmen qoıǵandaı etip áńgimelegeniniń ózi ǵajap. Qutty bir ertegi tyńdap otyrǵandaı elitetin. Bosaǵa­synan báıge aty ketpegen Arys­tanbek aqsaqaldyń aıtqan ósıet ózektes kóp sózi, salmaqty pikiri, dáleldi ýáji sanasynda jattalyp qalypty.

Báıge atynyń babyn bir kisideı bilýshi edi, jaryqtyq! At jalyn ańsap turatyn jasóspirim úshin budan artyq ónege joqtaı. Álde jaratqan ıeniń syıy, álde Arystanbek aqsaqal bastaǵan aýyl­daǵy el aǵalarynyń ómirsheń ónege­si me, ózi de tulpar tizgindeýge, jylqy­nyń ti­lin bilýge qumar bolyp ósti. Báı­ge jo­lynda aýzymen qus tistegen eren júı­­riktiń ústinde otyrý, áıtpese, sol júı­­rikti jaratyp, baǵy men baby qatar synalatyn báıge jolyna qosý qazaq balasynyń kókiregin qolamtanyń shoǵyn­daı qyzdyratyn asyl armany-aq shyǵar.

Tań aldynda talmaýsyrap jatqanda únemi túsine jylqy kiretin. Atqumar bala bolat tuıaqtarymen dalanyń shańyn jibek shymyldyqtaı jelpildete júıtkıtin júıriktiń ústinde júredi. О́ńimde de osylaı báıgeniń aldynda bolsam dep tileıtin edi-aý. Has júırikti ańsaı­tyn judyryqtaı júrek alǵa umtyl­ǵan ańsarly sezimderimen qııanǵa jete­leı­tindi shyǵardy. Aýyldaǵy segizjyl­dyq mektepten soń Kazgorodok orta mektep-ınternatynda oqyp júrgen kezinde balalar uıymynyń tóraǵasy bolǵany da sondyqtan shyǵar. Al er qanaty – jylqyǵa qumarlyq órim jasty qolynan jetektep Almaty qalasyndaǵy zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtyna ákeldi. Joǵary oqý ornynda oqyp júrgeninde de toptyń oqý sektory jáne kásipodaq uıymynyń basshysy boldy. О́zi úshin ómir jarys tárizdi edi. Al jarysta shyn júırikter ǵana ózgeden oq boıy ozyq bolmaq.

– Jylqy taǵdyry da Alash taǵdy­ry­men ózektes, – deıdi Ǵalymbek Qaıyr­uly, – aq qashyp, qyzyl qýǵan alasapyranda el basyna tóngen náýbet jibek jaldy jylqynyń da qutyn qashyrdy. Ǵasyrlar boıy suryptalǵan támam jylqy qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan beıbit, bostan jer izdegen aýǵan elmen birge ketti. Keshegi keńes zamanynda tehnıkaǵa ıek arttyq ta, qaıran da qaıran jylqynyń tuqymy tuzdaı quryp bara jatqanyna nazar aýdarmadyq. О́zge óńirdi qaıdam, bizdiń soltústikte báıge, kókpar umyt bolýǵa jaqyndaǵan. At sportynyń juqanasy ǵana qaldy. Qaıta tirilip, alpys eki tamyryna qan júgirgen ýaqyt táýelsizdik jyl­darymen tuspa-tus keledi. El erkin­digi jylqyǵa da jaqsylyq ala keldi.

Áli esinde kórikti Kókshe tóńireginde kópten úzilip qalǵan Naýryz toıy qaıta toılana bastady. Jalpaq jurt ulttyń rýhanı keńistigindegi ýaqyt shymyldyǵy tumshalaǵan asylymen qaıta qaýyshty. Ulystyń uly kúnin Birjan saldyń eli de atap ótti. Osy aq túıeniń qarny jarylǵan qýanyshta Sáýle aýylynyń atynan kıiz úı tigip, ulttyq at sporty oıyndaryn uıymdastyrýǵa belsene qatysty. Eńbegi esh ketken joq, birinshi orynǵa ıe boldy. 1991 jyly Abylaı hannyń mereıtoıyna baılanysty respýblıkalyq shara ótkizildi. Mereıtoıdyń mánin keltirgen de at sporty oıyndary edi. Báıge jolynda qutty ózderi shaýyp bara jatqandaı tilektes, nıettes qaýymnyń qandary qyzyp, bir jasap qalýyna sebepshi boldy. 1997 jyly Petropavl qalasynda ótken jazǵy spartakıada oıyndaryna Eńbekshilder aýdany atynan qatysyp, namysyn qorǵady. Býrabaı aýdanyndaǵy ataqty Aqqaıyń alqabynda ótken ulttyq sporttyq oıyndaryna qatysyp, qyz qýý atalymynan júldeger atandy. Ereımenniń eteginde de baptaǵan júırigi támam eldi tánti etti. 2013 jyly at sporty­na tórelik etý quqyǵyn retteıtin haly­qa­ralyq sertıfıkatqa ıe boldy. 

Atbegi Ǵalymbek Aıtmýrzın 1989-1990 jyldary sol kezdegi Eńbekshilder aýdanynda báıgeniń aldyn bermegen. Ǵalekeńniń qula aty talaı báıgede top jarǵan júırik edi. Atynyń basyna shabandoz bala Erjan Muhamedkáripovti mingizetin. Jasynan ózi tárbıelegen atqumar bala aǵasynyń aıtqan tapsyrmasyn tas-túıin oryndaıtyn. Báıge jolynda jasyndaı aǵyp kele jat­qanda taqymyndaǵy tulparmen tutas jaral­ǵandaı nyq otyratyn. Atqan oqtaı zaýlaǵan júıriktiń tynysyn, aıaq alysyn júregimen sezetin.

– Ilkidegi jylqy jaıyn jaqsy biletin atbegiler tulpar bolar jylqyny taı kúninen tanıtyn, – deıdi atbegi, – árıne, jaratylysy, dene bitimi aldymen eskerilse kerek. Baby keıin. Ekeýi úılesim tapsa, baǵynyń janǵany. Qazir qazaqy jylqy soǵymǵa ǵana jaraıdy deıtin túsinik bar. Arydaǵy ata tarıhynda talaı tulpar boldy emes pe? Keshegi Aqan seriniń Qulageri jaı turǵanda júıriktigi baıqala bermeıtin janýar bolǵan desedi. Báıge jolyna túskende ǵana eki kózi shoqsha jaınap, arýaqtanyp sala bergen. Búgin jylqyjandy jigitter qoltýma attardy kóbeıtip jatyr. Bálkim bul da durys shyǵar. Qalaı bolǵan kúnde de sapasyn jaqsartýymyz kerek qoı.

Keıipkerimizdiń aıtýyna qaraǵanda, eń basty kemshilik malsaq qaýym tuqym jańartýǵa túpkilikti mán bermeı otyr. Aıǵyr aýyspaǵan soń úıirdegi qunan taıdaı, taı jabaǵydaı. Qany buzylǵan soń qazanattyń shyǵar-shyqpasy da eki­talaı. Qazir qaltasy qalyńdar aǵylshyn men arab jylqysyna úıir. Eger qazaq jylqysynyń baǵzy zamandaǵy baǵy qaıta qonar bolsa, ásirese, uzaqtaý báıge jolynda ónerin kórseter edi.

Mamandyǵy mal dárigeri bolǵandyq­tan, keńsharlarda bas maman bolyp isteı júre, jylqy tuqymyn jaqsartýǵa bar jan-tánimen kiristi. Bálkim sodan bolar, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Is basqarmasyna qarasty sharýashylyqta mal dárigeri bolyp isteýi. 

Esil-derti eren júırik baptaý. Sóıtip, tól ónerimizdi tórge shyǵarý. О́mirdiń ózi – báıge ispetti. Sol soqpaqqa túsken, búginde Astana qalasynyń turǵy­ny­na aınalǵan Ǵalymbek Qaıyruly qaı qııaǵa salsań da mańdaıy jarqyrap, top jaratyn azamat.