Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Taıaýda áleýmettik jelide jarııalanǵan qasiretke toly bir beınejazbany kórip, júregim syzdady. Balqash qalasynda bir taksı júrgizýshisi páterin qımaı tastap, Qaraǵandydaǵy qarttar úıine ketip bara jatqan 83 jastaǵy qazaq qarııasynyń taǵdyryn áleýmettik jelige júktepti. Qarttyq ábden sharshatyp, boıynan kúsh-qýat ketken, aıaǵyn qalt-qult etip áreń basqan aqsaqaldy eriksiz aıaısyń, janyń ashıdy.
Qarttyń sózine sensek, onyń joǵary bilimdi, árqaısysy óz aldyna otaý qurǵan úsh uly men bir qyzy bar eken. Kempiri osydan biraz jyl buryn syrqattan kóz jumǵan. Búginderi uldarynyń bári laýazymdy qyzmette: biri Qaraǵandy qalasyndaǵy polısııa basqarmasynda aǵa tergeýshi, ekinshisi – sonda aýdandyq prokýror, úshinshisi – Almaty oblysynda tergeýshi. Biraq úsh uldan da esh qaıyr joq. Qart ákesine kóńil bólýge, qal-jaǵdaıyn bilýge ýaqyttary joq. Barlyǵy tasjúrek, meıirimsiz jandarǵa aınalǵan. Myna myń qubylǵan beımaza ómirdiń taýqymetinen ábden qaljyraǵan jalǵyzbasty qart kerek qujattaryn jergilikti áleýmettik oryndarǵa tapsyryp, qalǵan ómirin qarttar úıinde ótkizýdi jón sanapty. Qujattary rettelip, shaqyrý alǵannan keıin Qaraǵandydaǵy qarttar úıine jolǵa shyqqan beti eken. Qarııanyń júzinde óz uıasyna degen qımastyq sezim mólt-mólt etip tur. Daýysy eriksiz diril qaǵady. Taksı júrgizýshisi aıaq-qoly qaltyraǵan qarttyń birneshe ala qap-teńderi men dorbalaryn, jalǵyz oryndyǵyn kóligine tıep jatyp: «Biz de erteń qartaıarmyz. Bizdi qandaı qarttyq kútip tur eken?» dep kópshilikke zildi suraq tastaıdy.
Qazaqtyń «Qartaısań, ádemi qartaı» degen kıeli tilegi, astarly sózi bar. Biraq ómir-ózen óz degenine kóndiredi. Burynǵy boıyńdaǵy arqyraǵan kúsh kemıdi, syılasatyndar sıreı bastaıdy, oıyn-qaljyń aıtar dostaryń men qurdastaryń da azaıady. «Kóp jasaǵan – qurdasynan, juǵymy joq joldasynan aıyrylady» demeı me qazaq danalyǵy?! Tipti keıde oı-pikir bólisetin serik tappaı qalatynyń janǵa bata bastaıdy. Eseıgen bala-shaǵań tańnan keshke deıin qyzmette, kúndelikti kúıbeń tirliginiń usaq-túıek máselesin sheshýden qoly bir sát bosamaıdy. Nemerelerińde kúnde oqý-sabaq, sport seksııasy, mádenıet jáne basqa is-sharalar dep shapqylap júrip, birer saǵat qolyndaǵy smartfon men ınternetti sharlap, senimen sóılesýge de ýaqyty jetpeı jatady. Bul – búgingi kúnniń dáleldeýdi qajet etpeıtin shyryldaǵan shyndyǵy.
Halqymyzda «Úlkennen – qurmet, kishiden – izet» degen sóz bar. О́kinishke qaraı, qazir dinniń áldebir túsiniksiz, bulyńǵyr jolyna túsip, qaýǵadaı qara saqaldaryn ósirip, bet-álpetin ýaqytynan buryn qartaıtyp júrgen jastar qala men dalada kóbeıip barady. Olardyń ata-ana, baýyr, otbasynan bezip, óz betimen ketip bara jatqany arqaǵa aıazdaı batady. Sol jastarǵa bir mezgil basý aıtatyn, musylmanǵa jat teris qylyqtarynyń jaqsylyqqa aparmaıtynyn, tipti dinı fanatızmge uryndyryp, keıde bazbireýlerin dinı ekstremızmge, jıhad terrorızmge jol ashatynyn túsindiretin aýyl qarttarynyń osyndaı mańyzdy sharadan teris aınalatyndaryna tań bolasyń. Nesin jasyramyz, qaptaǵan dinı aǵymdardyń teris jolyna túsip, jas jandaryn sol úshin qıyp, áke-sheshelerin zar jylatyp, óz basyn qurbandyqqa shalyp, fánı ómirden mezgilsiz ketip jatqandar týraly málimetterdi kórip, júregiń muzdaıdy. Olardyń otbasynda, ósken ortasynda adamı qasıetter jaıly mezgil-mezgil áńgime qozǵalyp, jas quraqtaı jaıqalyp ósip kele jatqan jastarǵa durys tárbıe, oń baǵyt, sanaly aqyl aıtylyp otyrsa, artyq bolmas edi-aý dep oılaısyń. Ásirese aýyl qarttary, kórgenderi mol, keýdeleri syr sandyq el aǵalary, áje-apalar jastarǵa, olardyń rýhanı tárbıesine erekshe kóńil bólgenderi jón.
Ras, kóp aýyl-aımaqta aqsaqaldar keńesi qurylǵan. Biraq dál qazir olar mardymdy, tıimdi qyzmet atqaryp otyr deý – qatelik. Kóp jerde mundaı keńester tek bir saltanatty jıyndarda, syı-sııapat jasarda, toı-basqosýlarda ǵana boı kórsetedi. Burynǵy qarııalardaı el ortasynda paıymdy oı aıtyp, tyń aqyl-pikir qosyp júrgenderi shamaly. Basym kópshiligi jergilikti bastyqtar aldynda qurdaı jorǵalap, orynsyz jalpaqtap, madaqtap, áıteýir bir kózge kórinip, upaı jınap, óz bas paıdasyn sheshýdi múddelerine aınaldyryp alǵan. Kópshiliktiń isine kúıinip, tolǵanyp, ortaq sharýalardy sheshýge esh yntalary, yjdahaty joq. Barlyǵyn basqanyń moınyna artyp, aldaǵy kúnniń enshisine qaldyrǵysy kelip turatyn «pysyqaılar» qazirgi qoǵamda jetkilikti. Áıteýir, «sen salar da, men salar, atqa jemdi kim salar?» dep bireýge ıek artyp, jaýapkershilikten boıyn aýlaq ustap, aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júretinder kóbeıdi.
Qarııalarymyzdyń osy minezi sonaý erterekte ómirden ótip ketken darııa qarııalardy eriksiz eske túsiredi. Esimde olar «O, Jaratqan ıem! Barlyǵyn alsań da abyroıymdy alma!» dep jıi táýbelik jasap otyratyn. Ne aıtsa da baıyppen sóz qozǵap, salıqaly taza oıyn jetkizetin, eldiń basyn qosýǵa, biriktirýge nıet qylyp, el múddesin qorǵaıtyn parasatty sol aqsaqaldardy keıde shyn ańsaısyń, tipti saǵynasyń...
Ár zamannyń óz ýaqytyna saı tulǵalary bolady. Uly dalamyzdan meken etken halqymyzdyń arasynan talaı dúldil abyzdar, kópti ózine qaratqan sheshender, ádildik uranyn bıik ustaǵan bıler, aqyl-parasaty mol kósemder shyqqan. Olar ózderiniń aqyl-parasatymen eldi aırandaı uıytyp, shańyraǵynyń bıik, keregemizdiń berik bolǵanyna zor úles qosqany belgili. Sóıtip, olar halyq arasynda syı-qurmetke bólenip, esimderi altyn árippen máńgilikke jazylyp, el-jurttyń aldynda tarıhtyń jibek jibin jalǵastyryp, attary ańyzǵa aınaldy.
«Qartaıdym dep qaıǵyrma, jas bala bar artynda. Jalǵyzbyn dep qaıǵyrma, jaqsylar bar artynda», dep ata babamyz qarttyqty keıingi sanaly urpaqpen, keýdelerinde nury bar el azamattarmen jalǵasatynyn aıtqan. Ádemi qartaıýdyń ónegesi bolyp ótken óńirimizdiń belgili azamattary da az bolmaǵan. Mysaly, oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan Hasan Bekturǵanov, bılik bıiginde bolǵan Seıilhan Aqqozıev, shırek ǵasyr Moıynqum aýdanyn iskerlikpen basqarǵan Aıtbaı Nazarbekov, Talas aýdanynda uzaq jyl berile eren eńbek etip, el alǵysyna bólengen basshy Eraly Dadabaev, mádenıet jáne partııa-keńes salasynda tyndyrymdy qyzmet etken, qoǵam qaıratkeri Jandar Káribaev, oblystyq áserı komıssarıatty basqarǵan Aıtjan Qaltaev sekildi aqsaqaldar.
– Qartaıǵan adamdardyń bári birdeı súıkimsiz bolmaıdy. Qartaıǵan adamdy aınalasyna súıkimdi kórsetetin jalǵyz qasıet – danalyǵy. Uzaq jasap, ómirden kórgen-túıgeni kóp qarııa dana bolsa, aınalasyna qadirli bolmaq. Al kerisinshe, ómirdi kóp kórse de, kókiregine eshteńe túımeı kún keshken pendeler qartaıǵan saıyn aqyly taıazdana bermek. Mundaı jandar aınalasyna da súıkimsiz kórinedi. Qartaıý da, ajal da – ómir zańdylyǵy. Sondyqtan árbir kúnińizdi maǵynaly ótkizip, ómirdiń jaqsysy men jamanyn tarazylap, ımandylyqty serik etkenińiz abzal. Jany sulý adamdar sulý qartaıady. Sondyqtan, qartaımaýdyń negizgi emi – salamatty ómir súrý saltyn ustaný men ón boıyndaǵy mádenıettilik, durys tálim-tárbıe deńgeıi tómendemeýinde, – dep otyrýshy edi jaryqtyq Ordabek Beısenuly kókem ótken kúnderine, jyljyp ótken jyldaryna kóz tastap.
Demalys kúnderi qolym qalt etken sátterde qala ortalyǵyndaǵy Qaırat Rysqulbekov atyndaǵy saıabaqqa baryp serýen quratyn eski ádetim bar. Ol jerde men sııaqty taza aýamen tynystap, dene shynyqtyrýmen aınalysyp júrgen júzi tanys asyl qarttarmen kezdesem, serýendeı júrip áńgimelerin tyńdaımyn. Solardyń arasynda kóp jyl basshy qyzmette bolǵan, abyroımen el basqarǵan, qalamdy janyna serik etken zeınetker qarııalar da bar. Aıtqandaryn oı tarazysyna salyp, kóńilge túıemin. Jaqsy áńgimelerin estip júregiń jylıdy, kóńiliń kóterilip, tyń pikir týyndaıdy. Qarııalardyń salıqaly oılaryn, ómir tájirıbeleri týraly estelikterin tyńdaı júrip «Qarttyq – kárilik emes, danalyqtyń, abyzdyqtyń kórinisi» dep kónekóz atalarymyzdyń beker aıtpaǵanyna kóz jetkizesiń. Ádemi qartaıýdyń bir durys joly – taza aýada serýendeý, bir mezgil zamandastaryńmen áńgime-dúken quryp, oı bólisý, pikir almasý ma dep oılaısyń. Olardyń birazy áli de qoǵamnyń qarbalas tirshiligine belsendi aralasyp, mezgil-mezgil jastarmen kezdesýlerge qatysyp, ómirlik parasatty aqyl-keńesterin berip keledi. Oıly qarttardyń bul ıgilikti isteri kópke ónege. Shynynda da, ádemi qartaıý da bir baqyt emes pe?!
El aldynda maǵynaly, salmaqty sóz, parasatty aqyl aıtyp, pikir qosatyn, kópshilikke salıqaly oı tastaıtyn, eldiń basyn qosyp, aýyzbirshilik pen tatýlyqqa uıytqy bolatyn, árdaıym el nazarynda júretin sergek sezimdi qazyna qarttarymyz, kemeńger ardagerlerimiz azaımasyn. Qarııalarymyz qasıetti, urpaǵymyz ımandy bolsyn, aǵaıyn!
Saǵyndyq ORDABEKOV,
medısına ǵylymdarynyń
doktory, professor
TARAZ
