Kóksheniń kók nóseri Kóken aqyn

– Kóksheniń kók nóseri Kóken aqyn, Jasynan jasyn jyrǵa bolǵan jaqyn. Astynan alty qyrdyń aıǵaı shyqsa, Úıinde otyrmaǵan basyp taqym, – dep kezinde kók nóserli Kóken aqynnyń kemeline kelip, kemerinen asyp tógilip ketken kelisti sátterin kóp kórgen bizder osylaısha jyrǵa qosyp edik. Sol Kóken aǵanyń týǵanyna 90 jyl tolyp otyr. Árıne, aıtýly aqyn bul beleske jete almady. О́zi jetpese de taý sýyndaı asta-tók býyrqana aqtarylǵan adýyndy da asqaq jyrlary jetti bul kúnge, san qıyrdan toqaılasa kelip tabysqan aıtýly aıtysker aqyndarmen sóz saıysyna túsken tegeýrindi de tekti óneri ónege bolyp óris ashty Kókshe óńirinde. Bir kezde toqyrap qalǵan qazaqtyń qaıtalanbas has óneri – aıtys Orynbaı men Shóje, Kempirbaı men Toǵjan, Súıinbaı men Jambyl, Birjan men Sara, taǵy da basqa on san sańlaqtardyń aıtystaǵy ǵajap jyr jaýharlary aýyzdan-aýyzǵa aýysyp kelip, babadan qalǵan tábárikteı kıeli de qasterli qalpymen sanamyzǵa sińgeni de ras edi. Biraq qazaq jurtynyń jyr kúmbezine osynshalyqty jaýhar jádigerlerin shashyp ketken, azyrqanbas kóńilderge asyl muralaryn alqaýsyz qaldyryp ketken babalar ónerin mansuqtaǵandaı bir muńly kezeńniń kerdeń kesapatyna urynǵanymyz taǵy da aqıqat bolatyn. Týǵan jurtymyzdyń tóltýma aıtys ónerin jatyrqaı qabyldar birtoǵa urpaq sanasynan bilimdilik pen bilgirliktiń, sheberlik pen utqyrlyqtyń, sulýlyq pen suńǵattylyqtyń sıpattaryn sińirgen uly aıtyskerlerdiń tórt tuıaǵyn shań qappas degdar ónerin umyttyrýǵa da, ult zerdesinen sylyp tastaýǵa da bolmaıdy eken. Bul kúnde Júrsin Ermanov tárizdi ultjandy tekti azamattyń tegeýrindi de júıeli eńbeginiń arqasynda aıtys óneri buryn-sońdy bolmaǵan jańa sapalyq deńgeıge kóterildi. Biraq osyǵan deıin Arqa alabynda aǵyndap kelip omaqa asqan aıtys birqydyrý ýaqyt bas kótere almaı buqpantaılap qalǵandyǵy aqıqat edi. Sonda, basqa óńirlerdi bilmeımin, Kókshetaý alabynda aıtys alpysynshy jyldary qaıta jandanyp, qalyń jurttyń qýanysh, qyzyǵyna óris ashqandaı boldy. Onyń bastaý kózinde dańqty Úkili Ybyraıdyń nemeresi asqaq ánshi, adýyndy asaý aqyn Musa Asaıynov pen Kóken Shákeev turǵan bolatyn. Eki aqynnyń qoltyqtasa qatar júrip, sahnaǵa da qatar shyǵyp sóz saıysyna túsýleri uly ónerdiń ólip baryp tirilgen tektiligin qalyń elge qaıta tanytqandaı edi. Aldyn ala jazyp alyp aıtysqan Tuıaq Mahıtov, Qabıden Jaýdın, Kárim Tahaýın, Qapez Halelov, Sovet Baımaǵambetov, Sovet Qarabolatov tárizdi on san talanttarǵa ónege úlestirip, úlgi bolǵan osy qos aqynnyń sýyryp­salmalyq qasıetteri aýysyp, bertin kele bular da qaǵazǵa ıek súıeýdi qoıyp, ımprovızatorlyq óner bıigine qanattaryn qaǵa bastaǵan. Al, Kóken aqynnyń sońynan ilesip, sóz óneriniń nebir hıkmetin sanalaryna sińire alǵan búgingi tarlan talanttar Qubaıderli Myrzabek, Ar­­­­­man Berdalın, Tynyshtyq Shamenov, Iran Tas­­qa­ralar, sóz joq, ustaz ulaǵatyn umytpasa kerek. Kóken Shákeev! Arqa alabynda aıtys óneriniń barynsha óris ashyp, keńge qanat jaıýyna jolbasshy bolǵan aqyn Kókenniń eńseli tulǵasy, eleýli esimi el ishinde keńinen taralsa, onyń sebebin aqyn talantynyń qazyqty tusyna shalma shalýǵa mindettimiz. Tegine tartpas tulpar bar ma? Sondaı-aq, Kóken aqyn da ákesi Shákeı, anasy Ajardyń boılaryndaǵy nebir asyl qasıetterdi óz súbesine qapysyz jınaı bilgen tárizdi. Kezinde aqyn aǵanyń úıinen kúmis syrmen kúptelgen bir asyl zatqa jıi kóńil qulatýshy edim. Birde tórdegi kilem ústine ilingen baldaqqa taǵy da nazar aýdarǵanymda, aqyn aǵa: – Tólesh, myna dúnıege jıi qaraǵyshtaısyń. Qulaq salsań aıtaıyn baldaqtyń syryn, – dedi ádettegideı jumsaq jymıyp. – Aıtyńyz, qulaǵym sizde. – Bul ataqty Aqan seriniń Kókjendetin otyrǵyzǵan baldaq qoı. Ákem Shákeıden qalǵan asyl mura edi. – Apyrmaı, osy ýaqytqa deıin qalaı aıtpaı júrsiz? – dedim erekshe yntyǵyp. – Ákem Shákeı de «qus salyp aıdyn kólde dabyl qaqqan» saıatker edi. Bertin qarynan qýat ketip, onyń ústine tyń ıgerýdiń úrdisi kezinde ózen, kólden qus bezip ketkende saıatkerligi saıaz tartty emes pe. Birde Aqan seri Syrymbettegi syrlas dosy Maqy tóreniń úıine keldi degendi estip ákeı Shoqpyt degen búrkitin qolyna qon­dyryp, serige sálem berýge ádeıi izdep baryp­ty. Aqan aǵasynyń aza tartyp júdep júrgen tusy bolsa kerek. Qulageri mert bolyp, Kók­jen­detinen aıyrylyp qusalyq keshken serige ákeı óziniń Shoqpyt atty qyranyn usynyp turyp: – Aqan aǵa, qaıǵyńyzǵa qaıǵy jamaı ber­meı bir ýaq serpilsin, saıat qursyn dep myna qy­ranymdy sizge ádeıi ákeldim. Qabyl alyńyz, – depti. – Áı, Shákeı-aı, peıilińe Alla razy bolsyn. Mende endigi jerde nendeı sal-serilik qaldy deısiń. Dýmandy qyzyǵymnyń bári mert bolǵan Qulagerdiń tuıaǵymen, joǵalǵan Kókjendettiń qııaǵymen kelmeske ketti emes pe? Qyranyńnyń qyzyǵyn óziń kór. Qanjyǵamda baılaýly júrgen Kókjendettiń baldaǵyn kózimdeı kórip, qyran qusyńdy soǵan qondyryp alyp júrgeısiń, – dep kúmis baldaqty ákeıge tabys­tapty qaıran seri. Sol múlik bizdiń áýlettiń kenjesi maǵan tıdi emes pe, – dedi Kóken aǵa tórde ilýli turǵan baldaqqa eljireı qarap. Taǵy birde aqyn aǵa anasy Ajar týraly da qyzyqty kepti shertip edi. – Aqyndyq maǵan anam Ajar arqyly naǵashym kereıden aýǵan. Kóshebe kereı Tilenshi bıdiń Ybyraı, Smaıyl degen eki ulynyń úlkeninen Ajar týǵan. Anam ánshi, sýyrypsalma aqyndyǵy da mol bolatyn. El ishinde etekbasty bolyp aqyndyqty qýmaǵan ǵoı. О́ziniń shyqqan tegin ádemi daýysymen ándete aıtyp otyrýshy edi, jaryqtyq. Sondaǵy bir aýyz óleńi este. Túıemniń aýa berdi kebejesi, Arqanyń soqtyrmaıdy bódenesi. Surasań arǵy atamdy qarakereı, Men ózim Tilenshi bı nemeresi, – deıtin. Sol Ajar anadan Shákeı aqsaqal arystaı alty ul kórgen. Olar О́teýbaı, Buqpa, Moldaq­met, Qara, Ańdamas jáne Kóken edi. Bir shańyraq­tyń astynan órbigen osy alty azamat tegis Uly maıdanǵa atandy, osydan úsh ul sol soǵystyń qandy qasap dalasynda qaldy, ekeýi aýyr jaralanyp, elge oralǵanymen sol zardaptan ońala almady. Jasynan shombal deneli, alyp kúshten som tulǵasy quıylǵandaı Kóken óz tur­­ǵylastarynan ári eńseli, ári qýatty edi. Aǵa­larynan birinen soń biri qaraly habar kelgenin kórgen bozbala Kóken ózi suranyp maıdanǵa attanýǵa bekinip edi. Sol tustaǵy aýyr da azapty kezeńdi aqyn Kóken bylaısha eske alar edi: Laǵnet aıtyp soǵysqa, Jeńgeler júr nalyǵan. Jaryp jóndi as ishpeı, Kezimiz boldy aryǵan. Sol kúnder eske túskende, Qazirde de taryǵam. Sıyr degen páleket, Jelkesi joq ógizdeı, Moınyna jarma ilmeıdi, «Aram qatqyr» degizbeı. Iá, «bári de maıdan úshin, bári de Jeńis úshin» degen jalǵyz aýyz urannyń astynda eńbek etken tyl eńbekkerleriniń kórgen taýqymetin tilmen aıtyp, qalammen tolǵap jetkizýge bola ma? Joq, árıne. ...Meniń on bes jasymda, Surapyl soǵys bastaldy-aı... Qara qaǵaz ol kezde, Kókten túsken jasyndaı. Ortamyzdan áketti-aý Talaı shirkin asyldy-aı! Boıdy basqan aýyrlyq Taýdyń shombal tasyndaı. Kúnde estirtý jamandyq, Eńireý eshbir basylmaı. Soǵystyń biter túri joq, Bizder de qarý asynbaı. Soǵysqa men de attandym, Ulǵaıtyp eki jasymdy-aı... Mine, kenje ul Kóken de maıdanǵa attanbaq. Jáı attanbaq emes, mert bolǵan baýyrlarym úshin kek alam deıdi. On bestegi jasyna eki jas qosyp eseıgender sapynda turyp, jaýmen jaǵalaspaq. Keıýana Ajar, asqar taý Shákeı qarttyń osy tustaǵy zar-nalasy men qaıǵy-qasiretin tap búginde de jazyp jetkize almaı et júregiń eziledi, jan dúnıeńdi órt shalǵandaı sherli qalge túsesiń. Uldarynyń aldynan «erlikpen mert boldy» degen qaraly qaǵaz kele bastaǵan Shákeı shaldyń shańyraǵy shaıqalyp ortasyna túskendeı me dersiń. Ne desek te súıekteri asyl qos qart bastaryna túsken alapat qasiretti qaıyspaı kótere bildi, keler kúnderden úmit kútti. Sol úmiti 1943 jyly qandy joryqqa attanǵan Kókenniń urys dalasynan joldaǵan úshkil hatpen qanattana túsetin edi: Qazirde Kókeń de júr armııada, Zaman ǵoı ketetuǵyn ár qııaǵa. Ǵumyrdy jalǵastyra ilgerige, Baratyn kún de týar qaıta uıaǵa... degen ken­je uldyń óleń joldary qarttarǵa demeý bolatyn. Kenıgsberg qalasy úshin bolǵan qara qýyr­­daqty shaıqasqa qatysqan Kóken «Za otvagý» medalimen nagradtaldy. Bul bozbala Kókenniń kóz­siz er­ligi úshin berilgen mártebeli nagrada edi.­ Sol shaıqasty shaıqasqa ulastyra júrip jaýyn­ger Kóken týǵan elge 1947 jyly oralyp edi. Maıdannan esen oralǵan ony elge hatpen joldaǵan óleńderi ózin án bolyp qarsy aldy. Sóıtip, jaýynger Kókenniń beıbit ómiri aqyndyq ónerden óz arnasyn taýyp, ilgeri órleı berdi. О́zi de, qasyndaǵy ónerpazdarǵa da óris ashyp, qazaqtyń aıtys óneriniń aq aıdynyna armandy aq jelkenin aıqara kerip tastap oza tústi, ilgerilep kete bardy. Qazaqstannyń halyq aqyny Sháken Otyzbaev bala Kóken, bozbala Kókenniń buǵyp, býlyǵyp jatqan aqyndyq ónerin qııadan tanyp, ony qýatty arnaǵa salýda kóp eńbek sińirgen rýhanı ustazy boldy. Qabyrǵaly aqynnyń «Altyn jas» atty keń tynysty, tereń tolǵaý dastanyn jattap alyp aýyl arasynda aıtyp júrgen Kóken aýyz ádebıeti úlgisi aıtysker aqyndarǵa taptyrmas qaınar bulaqtyń kózindeı áserlendirgen. Keıinnen ózi de hıssa-dastandardy jattap alyp, jıylǵan jamaǵattyń aldynda aıtýdy ádetke aınaldyrdy. Halyqtyń qazynasy aqynnyń sóz ónerine óris ashar jarqyn mektebine aınaldy. Sóıtip, ol endigi jerde aıtys ónerimen qatar jyrshy, jyraýlyq úlginiń de údesinen shyqqan shaıyr atandy. Keıinnen kúı tabaqtarǵa Qabanbaı, Bógenbaı, Qarasaı jaıly tolqymaly toqsan taraýly hıssa-dastandardy jazdyrdy. Kóken Shákeevti jalpaq jurt eń aldymen aıtysker aqyn retinde tanıdy. Ol zańdy da. О́ıtkeni, onyń áý degennen qadam basyp, batyl aralasqany aıtys óneri boldy, ári kókshetaýlyq talaı jastarǵa ustazdyq etti. Eń bastysy, bul óńirde buǵyp qalǵan uly ónerdiń qaqpaǵyn aıqara ashyp, jańa bir qýatty qarqynmen qanattanýyna jol kórsetti. Al, respýblıkalyq deńgeıdegi san aıtysta top jaryp, toraı aldyrmas aryndy qýatymen alqaly jıynnyń qurmetine bólengendigin atap aıtsaq esh artyqtyq etpeıdi. Igibaı, Musa, Qalıhan, Muqash, Taýshan, Manap, Ábiken, Ahmetjandarmen ıyqtasa, úzeńgi qaqtyǵystyra qatar shyqqan Kóken óziniń adamı asyl qasıetterimen, ilki ozyq jarqyn ónerimen, tuıyqtan jol taýyp keter sheberligimen daralanatyn edi. Aqyn aǵa qaı jerde aıtysqa túse qalsa da eń aldymen óziniń tomaǵasyn sypyryp, qanattandyrǵan qasıetti Kókshetaýyna arqa súıeıtin, Birjan, Aqan, Balýan Sholaq, Úkili Ybyraı dástúrin jalǵap kele jatqan týma talant ekendigin bóle-jara aıtatyn. Aldyńda tur – aqyn týǵan uldaryń, Jyrmen terbep Kókshetaýdyń qyrlaryn. Rıza qylsam dep oılaımyn jurtymdy, Aǵytylyp, asyl sózden jyrlarym, – deýi de sondyqtan. Kóken aǵa aqyn retinde qazaqy sózdiń qadir-qasıetin joǵary baǵalap, sóz asylyn erinbeı eksheı bilýge, oryndy qoldanýǵa, kórkemdigin barynsha paıdalana bilýge úndeıtin. Aıtys óneriniń tárbıe mektebi ekendigine erekshe nazar aýdaratyn. Jas aqyndardy qarsylasyna qurmetpen qaraýǵa, syılaýǵa jetelep, minin betine basyp, kemsitýden saqtandyratyn. Osy qaǵıdattardy ózi de qatty ustanatyn. Bul qasıetinen jańylǵan emes. Kezinde aıtys óneriniń darabozy Qonysbaı Ábilov Torǵaıdyń topjarǵany Nurhan Ahmet­bekovpen qatar Kókendi de óziniń ustazy sana­ǵanyn estip, bilgenbiz. Bul Qonysbaı inimizdiń izettigi ári Kókendeı talantty tanyp, bilýi edi. Aqyn Kókenniń el aldyndaǵy eńbegi eleýsiz qaldy dep eseptemeımiz. Oǵan kezinde «Qazaqstannyń halyq aqyny» degen qurmetti ataq berildi (1987j.). Onyń ónerdegi óristi de ónegeli joly eskerilip ol Qazaqstan aqyn-jyrshylar odaǵynyń tuńǵysh prezıdenti bolyp saılandy. О́kinishtisi sol, ıgilikti bastamaǵa tıek bolǵan bul qoǵamdyq uıym jabylyp qaldy. «Halyqtar dostyǵy» ordenimen nagradtaldy. Osynyń bári Kóken Shákeevtiń el aldyndaǵy eren eńbegine berilgen laıyqty baǵa, kórsetilgen zor qurmet bolatyn. Aqyn aǵa ordaly otbasynyń ardager aqsaqaly bola bildi. Anamyz Dárjan ekeýi úsh ul, úsh qyz ósirip erjetkizdi, bárine joǵary bilim alyp berdi. Quralaıy polıgrafııa ınstıtýtyn, Erkini pedagogıkalyq ınstıtýtty, Maıra Máskeýdegi M.Shepkın atyndaǵy teatr ýchılıshesin, Erboly T.Júrgenov atyndaǵy teatr ınstıtýtyn, Zaıra Almatydaǵy shet tilder ınstıtýtyn, Erkesh Máskeýdegi K.Tımırıazev atyndaǵy aýyl sharýashylyǵy akademııasyn támamdaǵan. Qazir bulardyń bári de eli úshin eńbek etip, áke armanyn odan ári jalǵastyrýda. Al, Erkesh bolsa esimi máshhúr ánshi ári kompozıtor. Kóken aqyn shyn mánisindegi týǵan halqynyń aqyny boldy. Ár jyr shýmaǵynda onyń eli, jeri, halqyna degen zor maqtanyshy, arman-ańsary, ıgi tilegi órilip túsip jatatyn. Meniń daýsym buqaranyń óz úni, Meniń jyrym – bar júrektiń sezimi. Meniń ánim – týǵan jerdiń shattyǵy, Qýanyshy, kúlkisi men ázili. Meniń týym – týysqandyq, birlestik, Maǵan dushpan – kóre almastyq, kúndestik, – dep aǵynan jarylýy da sodan bolsa kerek. Eli esen turǵanda halyq aqyny Kóken Shákeev te jasaı bermek, sulý jyrlarynan búgingi urpaq sýsyndaı bermek. Tólegen QAJYBAI, jazýshy. Aqmola oblysy.