– Maǵzum Maratuly, suhbat berýge keliskenińiz úshin rahmet.
– Shaqyrǵanyńyzǵa rahmet.
– Munaı-gaz salasy elimizdiń makroekonomıkalyq kórsetkishterine zor yqpal etetin eskersek, oǵan degen qyzyǵýshylyq halyqtyń nemese sarapshylardyń tarapynan bolsyn árdaıym joǵary. Kópshilik keleshektegi ál-aýqatymyzdy ózdiginshe boljap, teńge baǵamymen qatar munaıdyń baǵasyn kúndelikti baqylap otyrady desem artyq aıtqandyq emes.
О́zińiz sarapshy retinde, osy salaǵa mamandanǵan adam retinde qara altyn men kógildir otyn naryǵynyń odan ári damýyn qalaı boljar edińiz?
– Jalpy, boljam jasaý, ásirese, qazirgi kezde ońaı emes ekenin kórip júrmiz. Eger byltyrǵy ekonomıkalyq basylymdardyń taqyryptaryn qarasańyz, onda sarapshylardyń boljamy aı saıyn ózgerip otyrdy, keıde, tipti, túbegeıli basqa pikirler aıtyldy.
Máselen, 2022 jyldyń aqpanynan keıin munaı baǵasy tek ósetini, osyǵan deıin tarıhta bolmaǵan baǵaǵa satylatyny týraly boljamdar jasaldy. Alaıda sanksııalar engizilip, munaı baǵasyna shekteý qoıylyp, shıkizatty jetkizý marshrýttary ár tarapqa bóline bastaǵanda, «baǵaǵa qatysty optımızm» kúrt tómendedi.
Jalpy alǵanda, biz energııa resýrstarynyń baǵasy qubylmaly kúıin saqtap turady dep qana senimdi aıta alamyz. Buǵan áser etetin faktorlardyń kóbi naryqqa táýeldi bolmaǵandyqtan dál boljam jasap, kesip aıtý qıyn.
– Iаǵnı, eshteńe túsiniksiz deısiz ǵoı...
– Bolashaq múldem bulyńǵyr deýge de kelmeıdi. Jalpy, aldaǵy onjyldyqta munaıǵa degen suranys turaqty bolady. Sarapshylardyń pikirinshe, munaıdyń ortasha quny barreline 80-85 dollar aralyǵynda qalyptasady dep kútilýde.
Bul máseleni zertteýge az ýaqyt jumsaǵan joqpyn. Sondyqtan teorııaǵa kóp toqtalmaı, negizgi tendensııalar týraly aıtyp óteıin.
Qazirgi kezde bir táýlikte tutynatyn munaı kólemi 100 mln barrel shamasynda ózgerip otyrady. Eń kóp tutynatyndardyń tizimin AQSh pen Qytaı bastap tur. Álem boıynsha qara altynǵa suranystyń úshten bir bóligi osy elderge tıesili.
Sarapshylar munaıdy tutyný kólemi 2030 jylǵa deıin artyp, táýligine 120 mln barrelge jetedi dep boljaıdy. Shamamen osy kezeńde suranys toqtap, boljam boıynsha 5 jyl boıy ózgerissiz qalady. 30-shy jyldardyń ekinshi jartysynda ǵana álemdegi munaı tutyný kólemi baıaýlap, tómendeı bastaıdy, sóıtip 2050 jylǵa qaraı qazirgi kórsetkishterge qaıta oralady.
2022 jáne 2050 jyldar arasynda tutyný kólemi shamalas bolǵanymen, qurylymynda mańyzdy ózgeris bolatynyn aıta ketý kerek. Ol kezde avtokólikter tutynatyn munaı ónimderiniń úlesi aıtarlyqtaı tómendep, kerisinshe munaı-gaz hımııasynyń úlesi arta túsýi ábden yqtımal. Elektr energııasyn óndirýge jumsalatyn energııa resýrstarynyń úlesi shamamen birdeı bolyp qala beredi.
Baıqap otyrǵanyńyzdaı, qara altynǵa suranysty munaı-gaz hımııasy arttyratyn bolady. Bul ónimder farmasevtıka, plastmassa, rezeńke buıymdar, hımııalyq talshyqtar jáne ózge de óndiriske qajet.
Munaı-gaz hımııasynyń marjınaldylyǵy joǵary, demek ınvestısııa turǵysynan tartymdy. Sondyqtan «QazMunaıGaz» tárizdi energetıkalyq kompanııalar úshin bul – keleshegi zor baǵyt, biz úshin muny jańa múmkindikter baǵyty dep te aıtýǵa bolady.
– Kompanııa bul baǵytty damytý úshin qandaı qadamdar jasap jatyr?
– Eń aldymen, bul – byltyr qarashada Atyraý oblysynda Prezıdenttiń qatysýymen iske qosylǵan polıpropılen óndiretin óńirdegi eń iri gaz-hımııa kesheni.
Bıyl aldymyzǵa keshendi tolyq jobalyq qýatyna shyǵarý mindetin qoıyp otyrmyz. Bul ishki naryqtyń qajettilikterin tolyq ótep qana qoımaı, TMD, Qytaı, Eýropa, Túrkııa elderiniń naryǵyna shyǵýǵa múmkindik beredi.
О́zimizde polımer óndirilip jatqandyqtan, bıznes bul shıkizatty qosylǵan quny joǵary túpkilikti ónim, ıaǵnı dúkender men dárihanalardyń sórelerinen kóretin ónimderdi shyǵarý úshin belsendi paıdalanýy kerek.
Sondyqtan byltyr jyl sońynda «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasymen birlese otyryp, birinshi otandyq «QazPolymer» forýmyn ótkizdik. Bul alańda polıpropılen óndirýshisi men elimizdiń barlyq óńirlerinen kelgen shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi arasynda baılanys ornatyldy. Bul jumystyń arqasynda qazirdiń ózinde shyǵarylǵan polıpropılenniń aıtarlyqtaı kólemi ishki naryqqa baǵyttalyp jatyr.
Bul kásipkerler úshin shıkizattyń sapasy jaǵynan ǵana emes, logıstıka turǵysynan da únemdeýge tıimdi.
Biz sondaı-aq taǵy bir keleshegi zor jobany zertteı bastadyq. Ol – tamaq ónerkásibinen bastap qubyrlar men ártúrli kólemdegi konteınerler óndirisine deıin barlyq jerde qoldanylatyn polımer – polıetılen óndirý kesheni. Qazirgi ýaqytta jobanyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi daıyn, endi jobalaý-smetalyq qujattamasy ázirlenedi.
Bizdiń boljamymyz boıynsha, qurylys kezeńiniń ózinde jobada 8 myńǵa jýyq jańa jumys orny ashylady. Zaýyt iske qosylǵannan keıin onyń eldiń IJО́-sine qosatyn úlesi 1,2% bolady. Bul úlken kórsetkish ekenine kelisetin shyǵarsyz.
Jalpy, Memleket basshysy bul baǵyttyń damýyna erekshe nazar aýdaryp otyr. О́ıtkeni bul eldiń shıkizat eksportyna táýeldiligin azaıtyp, ekonomıkany ártaraptandyrý josparyna saı keledi.
– Jahandyq ahýalǵa qaıta oralsaq, álemde kúnnen kúnge artyp kele jatqan geoekonomıkalyq teketires, ınflıasııanyń ósýi, taýarlardy tasý tizbeginiń buzylýy, borysh boıynsha jáne basqa da táýekelderdiń ósýine qarap, «jasyl energetıkaǵa kóshý» týraly bastamalar báseńdeı túskendeı áser qaldyrady.
Ekologııa máselesi ysyrylyp jatqandaı. Shynymen de solaı ma? Eger solaı bolsa, bul munaı-gaz kompanııalary úshin jaǵymdy jańalyq emes pe?
– Ekologııa taqyrybynyń kún tártibinde kósh bastap turmaýy ýaqytsha qubylys sekildi. Bul tendensııanyń uzaqqa sozylýy ekitalaı.
Keıbir ózgeshelikterdi eskermegende, qazirgi jaǵdaı men 70-shi jyldardaǵy energııa daǵdarysy arasynda tarıhı uqsastyq bar. Esińizde bolsa, arab elderi engizgen embargo sebebinen munaı men gazdyń kúrt qymbattaýy, saıyp kelgende, atom energetıkasynyń qarqyndy damýyna jáne basqa balama kózderdi izdeýge, energııany únemdeıtin tehnologııalardy engizýge, ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardyń damýyna, tipti, adamdardyń energııa tutyný ádetteriniń túbegeıli ózgerýine ákeldi. Halyq úıde jaryq únemdep, shaǵyn kólikterge kóshe bastady.
– «Jasyl energetıkaǵa kóshýden» alystaı almaımyz ǵoı?
– Burynǵy Ekologııa mınıstri retinde muny rastaı alamyn (kúlip - red.).
Kómirsýtek shıkizatyna suranys artqany ras. Eýropalyq Odaqtyń ózi ınfraqurylymdy keńeıtip, qazba otyndaryn jetkizýge keminde 50 mıllıard eýro jumsady. Keıbir elder kómir elektr stansııalaryn tolyǵymen qaıta iske qosty.
Dese de, bul energetıkalyq daǵdarys munaı ımporttaýshy elderdi balamaly energııa kózderine belsendi ınvestısııa salyp, jańa tehnologııalardy damytýǵa ıtermeleıdi.
Bizdiń elimiz de osy baǵytty betke aldy.
Osydan eki apta buryn Memleket basshysynyń Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2060 jylǵa deıingi kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý strategııasy bekitildi.
Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń 2021 jyly «Parıj kelisiminiń maqsattaryna jáne Qazaqstannyń kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý joldary» konferensııasynda nemese byltyr sheteldik ınvestorlar keńesinde sóılegen sózderin alyp qarasańyz, onda Qazaqstannyń kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý jáne parnık gazdary shyǵaryndylaryn azaıtý jónindegi josparlary týraly naqty aıtyldy.
Azııadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńestiń (AО́SShK) sońǵy sammıtinde de Prezıdent sózinde ekologııa máseleleri negizgi oılardyń biri boldy.
– Alaıda bul degenimiz munaı ónerkásibi úshin shetke shyǵyp qalý qaýpi baryn bildirmeı me?
– Munymen ne aıtqyńyz kelgenin túsindim. Bul degenimiz «jasyl energetıkaǵa» birden kóship ketemiz degendi bildirmeıdi ǵoı. Qazba energııa kózderi kem degende 21-ǵasyrdyń sońyna deıin suranysqa ıe bolady. Onyń ústine, kez kelgen tehnologııalyq ózgeris tárizdi búkil álemniń «jasyl energetıkaǵa» bir ýaqytta kóship ketýi ekitalaı.
Sondyqtan biz munaı men gaz óndirýdi jalǵastyra beremiz. Al ony qalaı oryndaý kerektigi basqa másele. Eski ádiske salyp, tek paıda tabýǵa jáne kez kelgen óndiriske qatysy joq shyǵyndardy azaıtýǵa tyrysýǵa bolady. Nemese buǵan sanaly túrde jaýapkershilikpen kelýge bolady.
Bizdiń kompanııa turaqty damý maqsattaryn ustana otyryp, qorshaǵan ortaǵa zııan áserdi tómendetetin tehnologııalardy turaqty negizde engizýdi kózdeıdi.
– Mysal keltire ketseńiz?
– Byltyr mamyrda kompanııanyń 2031 jylǵa deıingi tómen kómirtekti ilgeriletý baǵdarlamasyn iske asyrý boıynsha is-sharalar josparyn bekittik.
Máselen, «QazMunaıGaz» shyǵaratyn parnık gazdary shyǵaryndylaryn 2031 jylǵa deıin 15%-ǵa qysqartý maqsatyn qoıdyq (2019 jylǵy deńgeıden – red.).
Sonymen qatar, kompanııamyz 2030 jylǵa deıin kúndelikti gazdy alaý (fakel) etip jaǵý kólemin nólge deıin jetkizýge mindetteme aldy.
Jınalǵan munaı qaldyqtaryn ýtılızasııalaý jumystary jalǵasyp jatyr. 2019-2021 jyldar aralyǵynyń ózinde enshiles kásiporyndarda eki mıllıon tonnadan astam munaı qaldyqtary joıyldy.
О́tken aıda Eni kompanııasynyń ókilderimen ótkizgen kezdesýde Mańǵystaý oblysynda qýaty 120 MVt gıbrıdti elektr stansııasyn birlesip salý týraly kelisimge qol jetkizdik. Stansııa kún, jel jáne gaz energııasymen jumys isteıdi. Gaz kún jáne jel stansııalarynan elektr qýaty jetkiliksiz bolǵan jaǵdaıda balamaly qýat retinde qoldanylady.
Sondaı-aq, Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń Parıjge sapary kezinde qol qoıylǵan kelisimderdiń biri boıynsha «Total Eren» men «Samuryq-Qazyna» birlesip qýaty 1 GVt jel stansııasyn salýdy josparlap otyr. Onyń ústine, elektr stansııasy elektr energııasyn jınaý júıesimen tolyqtyrylady.
Bul – «jasyl jobalar» baǵytynda júzege asyryp jatqan is-sharalardyń birqatary ǵana.
Sózim dáıekti bolýy úshin naqty mysaldar keltire keteıin. Kompanııaǵa salynǵan ekologııalyq aıyppuldardyń mólsherine qarasaq, 2020 jyly bul kórsetkish 20 mlrd teńgeden assa, 2021 jyly 7 mlrd teńgeden az boldy, al 2022 jyly 162 mln teńgeden asa salyq salyndy.
– Maǵzum Maratuly, munaı-gaz salasyndaǵy áleýmettik turǵydan asa mańyzdy másele – otyn óndirisine jáne onyń tapshylyǵyna kóshsek. Kóktem jaqyndap keledi, egin naýqany taıap qaldy, bul ýaqytta dızel otynyna suranys kúrt artatyny belgili. Oǵan qosa Atyraý munaı óńdeý zaýytyndaǵy aqaý bar. Bul jaǵdaı ishki naryqta janar-jaǵarmaı tapshylyǵyna ákep soqtyrmaı ma?
Bul jaǵdaı belgili bolǵannan keıin biz birden Atyraýǵa baryp, katalıtıkalyq krekıng qondyrǵysyndaǵy aqaýdy joıý úshin jedel shtab qurǵanymyzdy biletin de shyǵarsyz. Ony orynbasarym Arman Qaırdenov basqardy, ol jaǵdaı tolyq sheshilgenge deıin zaýytta qaldy. Mamandar kúsheıtilgen rejimde táýlik boıy jumys istep jatyr.
Zaýyttaǵy mamandardyń aıtýynsha, aldaǵy kúnderi aqaý joıylyp, aqpan aıynyń úshinshi onkúndiginde tehnologııalyq rejim qalpyna keltiriledi.
Suraǵyńyzǵa keletin bolsam, bul jaǵdaı jalpy alǵanda janar-jaǵarmaı tapshylyǵyna áser eter bolsa da, jınalǵan qor esebinen tapshylyq asa sezile qoımaıdy. Bul jaǵdaıǵa áser etetin budan áldeqaıda mańyzdy faktorlar bar...
– Kórshi eldermen baǵa aıyrmashylyǵynan týyndaıtyn qysymdy aıtasyz ba?
– Eń aldymen, osy másele bar. Kez kelgen munaı óńdeý zaýyty kúrdeli jabdyqtary bar úlken mashına ekenin túsiný kerek. Iri apattardy aıtpaǵanda, aqaýlar qandaı da bir sebeppen bolyp turady. Jospar boıynsha jóndeý jumystary da júrgiziledi. Bul – qalypty óndiris prosesi. Biraq bul naryqtaǵy basqa máselelerge qaraǵanda tapshylyqqa eń az deńgeıde úles qosady.
Qazaqstanda dızel baǵasy – 240 teńge, Reseıde – 386 teńge, Qyrǵyzstanda – 393 teńge, О́zbekstanda – 532 teńge. Qaıdan satyp alý tıimdirek ekenin ózińiz qarap kórińiz? Jaýaby anyq.
Statıstıkaǵa súıensek, dúnıe júzinde otyn, ásirese, dızel tutyný kólemi kóbine IJО́-niń ósýimen baılanysty. Sońǵy eki jylda bizde IJО́ ósimi 3-ten 5%-ǵa deıin jetti, al dızel tutyný kólemi 30%-ǵa artty. Kimniń esebinen ósti?
Shekaramyzdy kún saıyn kesip ótetin myńdaǵan júk kóliginiń esebinen ekeni anyq dep esepteımin. Dızel tutyný kóleminiń jan basyna shaqqandaǵy kórsetkishterin salystyryp qaraıyq: О́zbekstanda jylyna – 54 lıtr bolsa, Qazaqstanda – 334 lıtr. Bul – TMD elderindegi eń joǵary kórsetkish.
Otyn shetelge shyqpaı, mundaı kórsetkishterdiń bolýy múmkin emes ekeni túsinikti.
Bylaısha aıtqanda, elimiz ben azamattarymyz irgeles úsh memlekettiń aýyl sharýashylyǵy men júk tasymalyna demeýshi bolyp otyr.
– Baǵany qymbattatý áleýmettik qysymǵa alyp kelmeı me?
– Bul turǵyda sizben tolyq kelisemin. Biraq másele basqada: bul baǵalardy ustap turamyz dep, biz áleýmettik qajettilikterge bólýge bolatyn qarjyny jumsap jatyrmyz. Iаǵnı, biz qazaqstandyqtardyń qaltasyna jasyryn túrde salmaq túsirip jatyrmyz, bul odan da jaman.
Jáı ǵana mysal retinde, qazir eldegi baǵany reseılik kompanııalarmen teńestiretin bolsaq, onda munaı óndirýshi kompanııalar qosymsha 2 mlrd dollar tabys tabady, onyń 400 mln dollary Qazaqstan bıýdjetine aýdarylady. Al bul jańa joldar men mektepter salýǵa, medısınalyq jabdyqtar alýǵa, zeınetaqy, járdemaqyǵa jumsalýy múmkin edi.
Sonymen qatar, kompanııalar bul kiristi geologııalyq barlaýǵa jáne óndiristi ulǵaıtýǵa ınvestısııa retinde paıdalanýy múmkin ekenin aıtpaǵanda.
Árıne, bul – óte kúrdeli másele. Ony retteý úshin jaýapty organdar arasynda naqty úılesim, oılastyrylǵan jáne josparly sheshim bolýy kerek.
Bul rette «QazMunaıGaz» óz tarapynan tapshylyqtyń aldyn alý úshin barlyǵyn jasaıdy.
Munaı óńdeý zaýyttarymyz bar qýatynda jumys istep tur.
2022 jyly barlyq negizgi kórsetkishter boıynsha rekordtyq nátıjelerge qol jetkizdik. Onyń ishinde munaı óńdeý kólemi, benzın, dızel otyny, avıakerosın óndirisi bar. Shyǵyndar men tehnologııalyq jaǵý boıynsha da eń tómengi kórsetkishter tirkeldi.
Shymkent munaı óńdeý zaýyty byltyr munaıdyń rekordtyq kólemin óńdedi – aqpan aıynyń sońynda óndiristik qorytyndylardy jarııalaǵanda oǵan kóz jetkize alasyzdar. Zaýyt 3 jyldyq jóndeý aralyq kezeńge shyqty, jaqyn arada Atyraý munaı óńdeý zaýyty da osyǵan keledi.
Al Pavlodar munaı óńdeý zaýyty elimizde tapshy qysqy dızel óndirisi boıynsha mańyzdy jobalardy atqaryp jatyr.
Bul jerde aıta ketetini, zaýyttardyń únemi bar qýatynda, ıaǵnı óz múmkindiginiń sheginde jumys isteýi apat qaýpin arttyrady. Shyn máninde, bul tuıyq sheńber sekildi – baǵanyń tómen bolýyna baılanysty bizdiń naryqta suranysty kórshi memleketterdiń tutynýshylary arttyrady. Otyn tapshylyǵy qaýpi týǵandyqtan, biz munaı óńdeý zaýyttaryn bar qýatyna shyǵaryp, jabdyqtaryn tozdyra bastaımyz. Al iri apat bolǵan jaǵdaıda, kórshilerden sol otyndy joǵary baǵaǵa satyp alýǵa májbúr bolamyz.
– Sonda munaı óńdeý zaýyttarymyzda 7 jylǵa sozylǵan qymbat modernızasııalaý jumysy ne úshin júrgizildi? Onyń esh nátıjesi bolmaǵany ma?
– Osy pikirdi jıi estımin. Úlken jumystyń nátıjesin osylaı bir sózben tómendetip, qalaı syzyp tastaýǵa bolatynyna tańqalamyn.
Birinshiden, zaýyttar jumysyn jańǵyrtý arqyly munaı óńdeý zaýyttarynda óńdeletin munaı kólemi 14,5 mln tonnadan 17,5 mln tonnaǵa deıin ulǵaıdy.
Ekinshiden, kólemi ǵana emes, óńdeý qurylymy da ózgerdi. Biz benzındi – 70%-ǵa, dızel otynyn – 20%-ǵa, avıaotyndy – 2,4 ese kóbirek shyǵara bastadyq.
Modernızasııaǵa deıin biz tutynatyn benzınniń jalpy kóleminiń 30%-yn ımporttap keldik. Búgin mundaı qajettilik joq. Kóbisi osyny umytyp ketetin sekildi.
Úshinshiden, zaýyttardy jańǵyrtý Eýro 4 jáne Eýro 5 standarttaryndaǵy benzın óndirisiniń arqasynda qorshaǵan ortaǵa bólinetin zııandy zattar shyǵaryndylarynyń deńgeıin tómendetti. Bul týraly, tipti, sırek aıtylady.
Otandyq benzın quramyndaǵy zııandy zattardyń mólsheri 200 ese tómendegenin elestetip kórińiz.
Men qazir elimizde munaı óńdeý salasyndaǵydaı úlken jańǵyrtý prosesinen ótken eshbir iri ónerkásip salasyn ataı almaımyn.
Árıne, zaýyttarda ara-tura bolyp turatyn aqaýlardy joqqa shyǵarmaımyn, alaıda modernızasııadan esh nátıje bolmady deý durys emes dep esepteımin.
– Sarapshylar atap ótkendeı byltyr kompanııa IPO-ǵa sátti shyqty. Alǵashqy nátıjeler qandaı?
– Rasynda, IPO-ǵa shyǵý – kompanııa damýyndaǵy mańyzdy kezeń. Sondaı-aq, QMG aksııalaryn jarııa satý kópshilik úshin memleket úlesin azaıtý men jekeshelendirý saıasaty sózben emes, is júzinde júzege asyp jatqanynyń aıqyn belgisi boldy dep sanaımyn.
Bul IPO birneshe kórsetkish boıynsha úlgi boldy deýge keledi.
Bálkim, muny Qazaqstandaǵy alǵashqy «sıfrly IPO» deýge bolar: aksııalardy satyp alýǵa ótinimderdiń 99%-y onlaın berildi.
Basymdyq jeke ınvestorlarǵa, ıaǵnı Qazaqstan azamattaryna berildi. Saýda-sattyqqa tek eki iri qala turǵyndarynyń arasynda bolady degen boljamdar joqqa shyqty. IPO-ǵa oblys ortalyqtarynyń ǵana emes, aýdandar men kentterdiń turǵyndary da belsendi qatysty.
«QazMunaıGaz» IPO-sy Qazaqstannyń qor naryǵy tarıhynda birneshe kórsetkish boıynsha eń úlkeni boldy: ótinimder sany boıynsha – 130 myńǵa jýyq ótinim kelip tústi, saýda kólemi boıynsha – 154 mlrd teńgege jýyqtady jáne jeke tulǵalardyń qatysýy boıynsha – 52%-dan astam jeke tulǵalar qatysty.
Bir aksııanyń bastapqy quny – 8 406 teńge boldy, qazir ol 9 500 teńgeden astam baǵamen saýdalanyp, jaqsy ósim kórsetti.
Árıne, bul – úlken joldyń bastamasy ǵana. Kompanııamyz aksıonerler aldyndaǵy mindettemelerin oryndaý úshin aıanyp qalmaıdy.
– Aksıonerler kompanııa qyzmetiniń eń mańyzdy kórsetkishteri – barlaý men óndirý boıynsha jańalyqtaryn asyǵa kútedi. 2022 jyl qandaı nátıjelermen aıaqtaldy?
– Kóktemde 2022 jyldyń jyldyq esebin jarııalaýdy josparlap otyrmyz, qazir ázirlenip jatyr.
Onyń mazmuny aksııalarymyzdyń baǵasyna tikeleı áser etedi desem artyq aıtqandyǵym emes.
Sondyqtan kórsetkishterdi tolyq aıtyp bere almaımyn. Ázirge shoǵyrlandyrylǵan óndirý, barlaý jáne tasymaldaý boıynsha josparlanǵan barlyq kórsetkishke qol jetkizgenimizdi aıta alamyn.
Munyń nátıjesi nesıe reıtınginde upaıymyz BB-den BB+ kórsetkishine kóterilgeni boldy (S&P – red.). Aksıonerler aldynda dıvıdend boıynsha mindettemeler oryndaldy, boryshymyz jospar boıynsha jabylyp, jańa jobalar qarjylandyrylyp jatyr.
Oǵan óndiristiń ár býynynda jumys isteıtin – joba jetekshilerinen bastap, qarapaıym munaıshylarǵa deıin zor eńbek sińirdi.
О́ndiriste eńbek etýdiń qanshalyqty qıyn, júgi aýyr jumys ekenin jaqsy bilemin. О́zim de eńbek jolyn qarapaıym burǵylaýshydan bastadym, elimizdiń batys óńirinde, Reseıdiń qıyr soltústiginde, Túrkimenstan ken oryndarynda jumys istedim. Munaıshylar aýa temperatýrasynyń ózgerýine qaramastan, shilińgir ystyqta da, qaqaǵan aıazda da eńbek etedi. Olardyń óz kásipterine adaldyǵy men janqııar eńbegi úshin alǵys bildirgim keledi.
– Munaı óndirý boıynsha kompanııanyń bolashaq josparlary týraly aıtyp ótseńiz?
– Barlyǵyna retimen toqtalyp óteıin. Kez kelgen munaı-gaz kompanııasynyń turaqtylyǵy nege baılanysty?
Eń aldymen, bul turaqty óndiris pen qorynyń ósýi.
Bizdiń óndirýdegi eń úlken máselemiz – elektr qýatyndaǵy aqaýlar. Eger ken ornynda elektr qýaty 10 mınýtqa óshetin bolsa, onda óndiristi qaıta bastaý úshin birneshe kún ketedi, tolyq qýatqa shyǵý úshin odan da kóp ýaqyt kerek. Qarjy jaǵynan joǵaltatynymyz kóp.
Sondyqtan, joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, Eni kompanııasymen birlesip gıbrıdti elektr stansııasy sııaqty jobalardy júzege asyryp jatyrmyz. Bul «О́zenmunaıgaz» sekildi asa mańyzdy ýchaskelerde energııanyń óship qalmaýyn qamtamasyz etedi.
Qordy ulǵaıtýǵa keletin bolsaq, bul baǵytta barlaý jumystary turaqty ári belsendi júrip jatyr.
Máselen, byltyr Mańǵystaý, Aqtóbe jáne Batys Qazaqstan oblystarynda múmkindigi joǵary degen 5 ýchaske boıynsha jer qoınaýyn geologııalyq zertteýge lısenzııa aldyq. Taısoıǵan-1 jáne Taısoıǵan-2 ýchaskelerinde barlaý men óndirýge kelisimsharttar jasaldy.
Qalamqas ken ornynda qor ulǵaıdy. «Qalamqas teńiz/Hazar» jáne «Qaraton-Saryqamys» jobalary boıynsha jaqsy boljam bar. Tolyq aqparatty jyldyq esepte jarııalaıtyn bolamyz.
Sonymen qatar, jumys istep turǵan eski ken oryndarymyzdy da umytpaımyz. Atap aıtqanda, basty mindetterimizdiń biri – olardyń tıimdiligin uzartý.
Bul baǵyttaǵy jumyspen bilikti ǵylymı qyzmetkerler men sarapshylardan turatyn QMG Injınırıng ınstıtýty aınalysady. Qazir boljaldy-taldamaly jumys júrgizip jatyr. Osy zertteý men usynystarǵa súıene otyryp, aldaǵy jumys baǵytyn aıqyndaıtyn bolamyz.
Mysalǵa О́zen ken ornyn ońaltý jumysyn keltirýge bolady. «О́zenmunaıgaz» óndirisi 2024 jyly tabys ákelý shegine jetýi múmkin. Ken ornyndaǵy óndirý kólemi tómendep, eńbekaqy tóleý qory men kúrdeli salymdar shyǵyndary ósip keledi.
Sol sebepti ońaltý josparyn jasadyq. Ony engizý óndiristi jylyna shamamen 0,6-dan 1,2 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa jáne bul deńgeıdi 2030 jylǵa deıin ustap turýǵa múmkindik beredi.
Osynyń arqasynda tabys túsip qana qoımaı, jumys oryndary saqtalyp, óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy nyǵaıa túspek. Bul óte mańyzdy.
– Byltyr aqparattyq keńistikte kompanııaǵa qatysty habarlardyń kóp bóligi Kaspıı qubyr jelisi konsorsıýmynyń jumysy toqtaýyna baılanysty boldy. Bul taqyrypqa qatysty alyp-qashpa áńgime kóp tarady. Sol jaǵdaı bıyl da qaıtalanbaı ma? Jalpy alǵanda, energııa tasymalyn damytý múmkindikterin qalaı baǵalaısyz?
– Kaspıı qubyr jelisi konsorsıýmyna qatysty suraqtarǵa talaı ret jaýap berilgen sekildi. Jyl qorytyndysy boıynsha bul úzilister sońǵy nátıjege esh áser etken joq. Qubyr jelisiniń jumysy boıynsha seriktesterimizben tolyq kelisim bar (Kaspıı qubyr jelisi konsorsıýmynyń 20,75%-y QMG-ǵa tıesili – red.).
Jalpy tasymaldaýdy damytýǵa keletin bolsaq, birqatar mańyzdy jobany qolǵa aldyq.
Solardyń biri – Prezıdenttiń jaqynda BAÁ-ge jasaǵan sapary kezinde kelisimge qol qoıylǵan «Abu Dhabi Ports» kompanııasymen birlesken joba. Birlesken kásiporyn qurylady. Ol boıynsha óńirde tolyqqandy kólik-logıstıkalyq hab qurýdy jáne Kaspıı teńizi men Qara teńiz sý aýmaǵynda birlesken tanker tasymalyn damytýdy josparlap otyrmyz.
– Kompanııanyń gaz baǵytyndaǵy jumysy qalaı? Azdap kóleńkede qalyp qoıǵandaı seziledi...
– Kelispeske amalym joq. Gaz óndirisiniń ulttyq ekonomıka úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin jaqsy bilemiz. Sońǵy 6 jylda eldegi taýarlyq gazdy tutyný kólemi shamamen 30%-ǵa, ıaǵnı, jylyna 13 mlrd tekshe metrden 19 mlrd tekshe metrge deıin ósken.
Sol sebepti qazir kompanııanyń gaz strategııasyn ázirleýdi bastadyq, oǵan sáıkes gaz óndirýdi operasııalyq jáne barlaý aktıvterimiz boıynsha ulǵaıtý josparlanǵan. О́sý múmkindigi 2030 jylǵa qaraı qosymsha 3,9 mlrd tekshe metrge jetedi.
Bul kórsetkishke qalaı qol jetkizemiz?
Birinshiden, 2023 jyldyń sońynda «Qazgermunaı» BK» JShS-niń Ońtústik Aqsaı ken ornyn paıdalanýǵa berý josparlanýda.
Ekinshiden, 2024 jyly «Rojkovskoe» ken ornynda gaz óndirý josparda.
Úshinshiden, 2026 jyly «Ortalyq О́riktaý» ken ornynda óndirýdi tolyq kólemde bastaýdy josparlap otyrmyz.
Odan bólek, gaz óndirý deńgeıiniń ósýi «Qalamqas» ken ornynyń múmkindigin keńeıtý arqyly, Batys Prorva ken ornynyń gaz gorızonttarynan gaz daıyndaý men óndirý qýatyn arttyrý esebinen oryndalaldy. Atalǵan ken oryndary boıynsha zertteý jumystary júrgizilip jatyr.
Sondaı-aq, 2023-2024 jyldary perspektıvaly «Qaraton-Saryqamys» jáne «Torǵaı Paleozoı» qurylymdarynda barlaý uńǵymalaryn burǵylaý jumysy josparlanyp otyr.
Bul josparlardyń sátti júzege asýyna baǵa, óńdeý boıynsha jáne sheteldik seriktestermen kelisimder sekildi kóptegen faktor áser etedi. Kompanııamyzdyń menedjerleri bul mindettterdi oryndaý úshin baryn salýǵa daıyn. Bul úshin kompanııa qurylymynda gaz jobalaryna jaýap beretin orynbasardy arnaıy belgiledik.
– Maǵzum Maratuly, búgingi suhbatymyzdy áleýmettik jaýapkershilik taqyrybymen aıaqtaýdy usynamyn. «QazMunaıGaz» – elimizdegi eń iri salyq tóleýshilerdiń biri. Bilýimshe, 2021 jyly kompanııa bıýdjetke 787 mlrd teńge salyq tólegen; elimizde óndiriletin barlyq munaıdyń 25%-y kompanııa úlesine tıedi, kompanııa aktıvteri ulttyq IJО́-niń 21% úlesin quraıdy. Múmkindikteri orasan. Búginde áleýmettik mindettemelerin oryndaý boıynsha qandaı jumys atqarylyp jatyr?
– Sózińizde 2021 jylǵy salyq aýdarymdary týraly aıtyp óttińiz. Tolyqtyra ketsem, byltyr biz bul kórsetkishten 2022 jyldyń 9 aıynda asyp kettik. Qorytyndy sandardy, joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, jyldyq esepte beremiz.
Onyń ústine, «QazMunaıGaz» – elimizdegi eń iri jumys berýshilerdiń biri ekenin eske salǵym keledi. Kompanııada barlyǵy 47 myń adam jumys isteıdi.
Biz enshiles táýeldi uıymdar men olardyń merdigerlik uıymdary arasynda jalaqydaǵy aıyrmashylyqty azaıtý boıynsha úlken jumys atqardyq. Bul jerde 46 mlrd teńgeden astam aqsha týraly aıtyp otyrmyz.
Taǵy bir mańyzdy oqıǵalardyń biri – byltyr Aqtaý qalasynda «QazMunaıGazdyń» ókildigi ashyldy. Bul ınstıtýt qazirdiń ózinde jaqsy jumys nátıjesin kórsetip otyr: ol eńbek daýlarynan bastap munaıshylardyń jumys jaǵdaıyna deıin týyndaǵan máselelerdi jedel ári tıimdi sheshedi.
Byltyr Mańǵystaý oblysynyń ákimdigimen birlesip, Jańaózende medısınalyq ortalyq pen eki zamanaýı sport kesheniniń qurylysyn aıaqtadyq.
Qazir Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes, eki iri joba iske asyrylyp jatyr, olar – Jańaózende sý tushytý zaýytynyń qurylysy men «Astrahan-Mańǵystaý» magıstraldy sý qubyryn qaıta jańartý.
Eki joba da batys óńirlerdiń turǵyndaryn sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
«Jarqyn Bolashaq» sekildi oryndalǵan jobalar da bar. Ol boıynsha Jańaózennen 227 bala Qazaqstan boıynsha IQanat High School of Burabay nemese Almaty respýblıkalyq fızıka-matematıka mektebi sekildi úzdik oqý oryndaryna tústi. Jobada oqý aqysymen qosa, oqýshylardyń jol júrý, tamaqtaný shyǵyndary men qosymsha stıpendııa qarastyrylǵan.
О́tken aptada Qyzylorda, Aqtóbe jáne Mańǵystaý oblystarynyń barlyq mektebin álemge áıgili National Geographic jýrnalyna tegin jazdyrý jobasyn bastaǵanymyzdy aıta ketýge bolady. Osylaısha oqýshylardyń jaratylystaný-ǵylymı beıindegi pánderge qyzyǵýshylyǵyn arttyrýdy kózdeımiz.
Bul áli de áleýmettik jobalarymyzdyń tolyq tizimi emes. Bul – qyzmetimizdegi mańyzdy basymdyqtardyń biri. Jaýapkershilik – «QazMunaıGazdyń» basty qundylyǵy deýge bolady.
– Mundaı jobalar múmkindiginshe kóp bolatynyna senim artamyz. Bul baǵyttaǵy jumystaryńyzǵa sáttilik tileımiz. Maǵzum Maratuly, áńgimeńizge rahmet! Redaksııamyzben osy baılanysymyz dástúrge aınalsyn!
– Rahmet!
Áńgimelesken Amangeldi QIIаS,
«Egemen Qazaqstan»
