Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Keńes zamanynda shaǵyn aýyldarda segiz jyldyq mektep bolatyn. Orta mektepti aıaqtaý úshin túlekter mańaıdaǵy mektep-ınternatqa baryp, bilimin jalǵastyratyn. Al men Úlgi segiz jyldyq mektebin bitirip, ári qaraı bilimimdi jalǵastyrýǵa Petropavl qalasyndaǵy №2 Ábý Dosmuhamedov atyndaǵy qazaq mektep-ınternatyn tańdadym. Oblys ortalyǵyndaǵy qarashańyraqtyń tabaldyryǵyn ımene attaǵanym áli kúnge deıin esimde. Qala kórmegen qaradomalaqtardy munda júzinen meıirim shýaǵy tógilgen tamasha ustazdar qarsy aldy.
Qazaq tili men ádebıetinen Álııa Ǵalymqyzy Maldybaevanyń bizge sabaq beretinin estigende, shyny kerek, qatty tolqydym. Ákesi elimizge tanymal jýrnalıst, ataqty «Qyrym qyzynyń» avtory, belgili qalamger Ǵalym Maldybaevty óńirde bilmeıtin jan joq. Sondaı áıgili adamnyń qyzynan bilim alý – qandaı baqyt. Ustazymyz ajarly, daýsy kúmis qońyraýdaı syńǵyrlap tur eken. Al appaq júzinen altyn shapaq nur tógilip tur ǵoı. Synyptaǵy otyz oqýshy 45 mınýt boıy apaıymyzdy muqııat tyńdaımyz. Sodan beri otyz jyldan asa ýaqyt ótti. Baıaǵy aýyldan arman qýyp kelgen qaragózderdiń aldy qazir ata-áje atanyp otyr. Al bizdiń Álııa Ǵalymqyzy burynǵysha ádemi, aq júzindegi oımaqtaı ǵana qara meń artta qalǵan jáýdir jastyǵynyń kýásindeı.
Qylyshynan qan tamyp turǵan keńes zamanynda Qyzyljardyń «mańdaıyna» bitken jalǵyz qarashańyraq mektep-ınternatta tapjylmastan tabany kúrekteı 43 jyl jumys isteý, ustazdyq etý – ekiniń biriniń taǵdyr-talaıyna buıyrmaǵan baq. Ári bul qajyrly eńbek pen tógilgen terdiń tátti dámi. Mereıli muǵalim 43 jylda myńdaǵan shákirtti ómir baspaldaǵyna aq batasyn berip shyǵaryp saldy. Sonyń ishinde Álııa Ǵalymqyzynyń 100-ge jýyq shákirti óziniń jolyn qýyp, jer-jerde ustazdyq etip júr. Budan asqan baqyt bar ma.
S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetin aıaqtaǵan jas maman ákesi men aǵasy Shashýbaıdyń aqylyn tyńdap, Petropavl qalasyndaǵy №2 qazaq mektep-ınternatyna qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi bolyp qyzmetke ornalasady. Ol kezde ujymda biryńǵaı jasy úlken ustazdar jumys isteıtin. Jalpy, ınternattyń jumys júıesimen Álııa Ǵalymqyzy burynnan tanys. Munda aldyndaǵy apa-aǵalary Aqbaıan men Shashýbaı, sińlisi Alma, inileri Altaı men Shákirbaı oqyǵan. Jas muǵalimge ujymǵa sińisý qıyndyq týǵyzǵan joq. Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen muǵalimi Márııam Myrzataeva ony qanatynyń astyna alyp, zor qamqorlyq tanytty. Ol kisiden úırengeni óte kóp. Ásirese oqýshynyń dápterin tekserýge erinbeýge, ol muǵalimniń grammatıkalyq saýattylyǵyn arttyratyn tamasha ádis ekenin jete túsindirgeni Álııa Ǵalymqyzynyń osy kúnge deıin esinde. Oqýshyny kitap oqýǵa baýlýǵa, synyptan tys oqý máselesine jete kóńil bólýge úıretkeni de jadynda. Osylaısha, ómir aǵysyna erkin ilesip, eńbekpen tabylǵan nannyń tátti ekenin túsine bastady. О́z pánine degen qushtarlyq pen súıispenshilik kún sanap arta berdi. Keıinnen ustazdyń jolyn qýǵan alǵashqy shákirtteri de shyǵa bastady. Bul rette qazirgi kúni M.Qozybaev atyndaǵy ýnıversıtettiń professory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Janar Talasbaeva, Janar Qulybekova, ǵylymı-zertteýshi Nazym О́mirseıitova, Gúlnar Bekenova, ozyq ınnovasııalyq ádistemelerimen elimizge tanyla bastaǵan bilikti ustaz Zýhra Aýǵanbaeva, taǵy basqalardy atap ótýge bolady.
– Táýelsizdik ómirimizge jaqsy ózgeris ákeldi. Ǵumyrymdaǵy jaýapty kezeń osy tus edi. 1989 jyly memlekettik tilge erekshe mártebe berilgen tusta ómir boıy «Petropavl orys qalasy» degen pikirge de ózgeris ene bastady. Sol ýaqytqa deıin qaladaǵy №2 mektep qazaq tilinde bilim beretin jalǵyz oqý orny bolatyn. Odan keıingi qarashańyraq oblystyq «Lenın týy» gazeti-tin. Qalanyń bári orystildi qazaqtar. Olardyń balalary orys mektebinde oqydy. Onyń ishinde ózimiz ustazdyq etken mektep muǵalimderiniń balalary da bar. Oblys aýmaǵynda qazaq tili muǵalimderi de tapshy edi. Qazaq mektepteri az, qazaq tili sabaqtaryna saǵattyń az bólinetin kezi. 1989-1990 oqý jylynda oblystyq bilim basqarmasy memlekettik til mártebesin kóterý jaıynda erekshe bastama usynyp, №2 qazaq mektep-ınternatynyń sol kezdegi dırektory Qarahan Seıitke óńirge til mamandaryn daıarlaý úshin osy mektepten qazaq tili men ádebıetin tereńdetip oqytatyn arnaıy synyptar ashý máselesin kún tártibine qoıady. Arnaıy buıryq shyǵaryldy. Jaýapty jumys maǵan júkteldi. Árıne, alǵashqyda kelispedim. Qandaı da bir túsinik hat, ne oqýlyq, ne baǵdarlamasy joq bul synyptarǵa sabaq berý jeńil bolmaıtynyn túsindim. Baǵdarlama 9-11-synyptarǵa arnalýy kerek. Áıtse de qarap otyratyn ýaqyt joq, sonymen isti bastaýǵa týra keldi. Baǵdarlamany ózim jasaýǵa bel býdym. Ǵalymdardyń eńbegine súıenip, kún-tún otyryp jazdym, sóıtip, baǵdarlama da daıyn boldy-aý, – dep eske alady qadirmendi ustaz.
О́tken kúnder de tarıh shejiresine aınaldy. Osy oqıǵanyń ózi erlikpen para-par edi. Sol tustaǵy mektep dırektory, jalpy ujym Álııa Ǵalymqyzyna erekshe senim artty, al ulaǵatty ustaz sol údeden shyǵa bildi. 1992 jyly tereńdetilgen synyptyń alǵashqy qarlyǵashtary (22 oqýshy) Petropavl, Kókshetaý, Almaty jáne basqa da qalalardaǵy joǵary oqý oryndarynyń fılologııa fakýltetterine tústi. Ásirese Petropavl men Kókshetaýǵa túlekter kóp bardy. Osylaısha, tereńdetilgen synypty úsh synyptyń oqýshylary bitirip shyqty. Ár synypqa 27 oqýshy qabyldanǵan edi. 1990 jyldardyń basynda M.Qozybaev atyndaǵy ýnıversıtette de qazaq bólimderi ashyla bastady. Sonyń biri qazaq fılologııasy fakýlteti-tin. Álııa Ǵalymqyzynyń shákirtteri fakýltettiń tabaldyryǵyn attap, maman retinde oblys aýmaǵyndaǵy mektepterge jumysqa ornalasty. Sol jyldary qazaq klassıkalyq gımnazııasy, №19 qazaq gımnazııasy, №18 Ál-Farabı mektep-lıseıi, J.Táshenov atyndaǵy №20 mektepterdiń shańyraǵy jarqyraı kóterildi.
Al Álııa Maldybaeva apaıymyz qyzmet atqaratyn №2 qazaq mektep-ınternatynyń mártebesi ózgerip, Qazaq gımnazııasy, keıin Daryndy balalarǵa mamandandyrylǵan Keńes Odaǵynyń Batyry Ábý Dosmuhamedov atyndaǵy mektep-gımnazııasyna aınaldy. Daryndy balalarǵa bilim berý máselesi kúrdelene tústi. Arnaýly kýrstar ashýǵa týra keldi. Osy kezde de tyǵyryqtan Álııa Ǵalymqyzynyń ustazdyq-zertteýshilik qyry alyp shyqty. О́ńirdiń oqýlyqtarǵa enbeı qalǵan aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmashylyǵyna arnap «Esil óńiriniń ádebıeti», «Maǵjantaný» sııaqty baǵdarlamalar jasady. Olardyń ishinde Shal aqyn, Álibaı Igibaev, Zeınel-Ǵabı Imanbaev, Ahmetjan Nurtazın, Ǵalym Maldybaev, Gerold Belger, Eslám Zikibaevtar boldy. Bul jergilikti aqyn-jazýshylardyń shyǵarmashylyǵyn tanystyrý maqsatynda 10-synypqa negizdelgen oqý jospary-tyn. Sol kezderi ustazdar qaýymy Astana qalasyndaǵy «Daryn» ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵymen etene jumys istedi. Osy ortalyqtyń qoldaýymen 8-synypta qazaq tilin beıindik oqytý, 5-synypta «Leksıkany oqytý» ádistemesi, 5-6-synyp oqýshylaryna arnalǵan «Ádebıet – etnoekologııalyq rýhanı bulaq» dep atalatyn ádistemelik quraldar jaryqqa shyqty.
Muǵalimniń jemisti eńbeginiń nátıjesi bilim jarysynda kórinedi. 1988 jyly Almatyda qazaq tili men ádebıetinen tuńǵysh ret respýblıkalyq olımpıada uıymdastyryldy. Osy dodada Ásııa Ǵalymjanqyzynyń shákirti Anar Nurpeıisova júldeli ekinshi oryndy ıelendi. Al 1991 jyly respýblıkalyq olımpıadada 9-synyp oqýshysy Farıda Tuıaqova I dárejeli dıplommen marapattaldy. Odan keıin Janar Ramazanova top jaryp, júldeli ekinshi oryndy eki márte jeńip aldy. Botagóz Sádýaqasova, Aqbota Álipova, Nurjan Seıilbekov jáne taǵy da basqa oqýshylar bilim dodasynda joǵary nátıjesimen kózge tústi. Qazir osy shákirtterdiń bári de jaýapty qyzmet atqaryp, elimizdiń damýyna súbeli úles qosyp júr.
Mektepte ustazdyq etip júrgen jyldary Álııa Ǵalymqyzy respýblıkalyq, oblystyq gazet-jýrnaldarǵa mazmundy maqalalar, zertteý eńbekteri men ádistemelik keńester jazdy. Qarap otyrsaq, olardyń sany 400-ge jetip jyǵylady eken. Solardyń ishinde «Maǵjannyń aqyndyq-azamattyq tulǵasy», «Abaı joly – halyqtyq pedagogıkanyń qaınar kózi», «Zeınel-Ǵabı Imanbaev shyǵarmashylyǵynyń kórkemdik sıpaty», «Qyrym qyzynyń» qyrmyzylyǵy týraly» (ákesi Ǵ.Maldybaevtyń shyǵarmashylyǵy jaıynda), «Tunshyqqan tilge tynys kerek», «Ar-uıatym, asylym – tilim meniń» sekildi kókeıkesti máselelerge arnalǵan materıaldar qazirgi kúnniń ózekti taqyrybyn qozǵady. «Qazaqstan mektebi», «Qazaqstan muǵalimi» basylymdarynda jastarǵa arnalǵan kómekshi ádistemelik nusqaýlyqtary jaryq kórdi.
2005 jyly til saıasatyn jetildirýge baılanysty Bilim departamenti oblysta qazaq tili men ádebıeti zerthanasyn ashý týraly buıryq shyǵardy. Senim bul joly da Álııa Ǵalymqyzynyń moınyna tústi. Sóıtip, bilikti ustaz zerthana jetekshisi bolyp taǵaıyndaldy. Zerthana Álııa Ǵalymqyzy qyzmet etetin №2 mekteptiń bazasynda ashyldy. Oǵan 17 muǵalim múshe boldy. Árıne, onyń kóbi jastar edi. Maqsat – ulttyq mektepterde qazaq tilin ınnovasııalyq turǵydan tıimdi oqytý. Zerthana jumysy aıasynda túrli ashyq sabaq úlgisi, taqyryptyq semınarlar, ónerli oqýshylardyń shyǵarmashylyǵyn damytý sııaqty is-tájirıbeler kórsetildi. Máselen, Shal aqyn aýdanynyń Sergeevka qalasyndaǵy №2 qazaq mektebinde, Aralaǵash orta mektebi men Beskól qazaq mektebinde kóshpeli zerthana otyrystary uıymdastyryldy. Keıin oblystyq Bilim jetildirý ınstıtýtynyń kómegi arqyly «Paıdaly nusqaýlyq» degen ataýmen jınaq jaryqqa shyǵyp, óńirge taratyldy. Bul da óńirdegi jas mamandarǵa kórsetilgen úlken qoldaý edi.
2011 jyly aıaýly ustazymyz zańdy túrde zeınetkerlikke shyqty. Mektep dırektory, marqum Gúljan Jumashqyzy ony bosatqysy kelmeı, 2018 jylǵa deıin jumys isteýge múmkinshilik berdi. Álııa apaıymyz az saǵat alyp, mektep murajaıynyń qyzmetin retke keltirdi. Ustazdar men oqýshylardyń málimetterin keńeıtip jetildirdi. Bul mekteptiń sonaý 1935 jyly ashylǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Mine, osyndaı ıgi isterdi úlken yjdahattylyqpen atqarǵan Álııa Ǵalymqyzy qazir ómirlik qosaǵy Serik aǵaı ekeýi nemereleriniń ortasynda shat-shadyman ǵumyr keship otyr.
Uly Maǵjan aqynnan «Alty Alashtyń balasy jıylsa, tór – ustazdiki» deıtin bir tamasha támsil qalǵan. Adamzat qaı kezeńde de ustazǵa erekshe qurmet kórsetip, pir tutqan. Al maǵan myna jaryq dúnıe aıaýly ustazdardyń arqasynda gúldenip, qulpyryp, shýaq shashyp turǵandaı bolady.
Gúlzat NURMOLDAQYZY,
jýrnalıst, «Daryn» Memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty
