Temirjol qurylysy qarqyndy júrgizilýde

Qurylysy qolǵa alynǵan Jezqazǵan – Sekseýil jáne Arqalyq – Shubarkól temirjoly joǵary úıindisiniń túıistirilgenine jarty jyldan astam ýaqyt ótti. Atqarylǵan jumys – júzege asyrylýy tıis jobanyń belgili bir bóligi ǵana. Qurylysshylar aldynda budan da kúrdeli jáne jaýapty mindet tur. Osy jáne basqa da tolǵandyrǵan másele týraly «Jol jóndeýshi» kompanııasy» JShS bas dırektorynyń orynbasary Hýram Muradovpen áńgimelesken edik. – Hýram Muraduly, Jezqazǵan-Sekseýil jáne Arqalyq-Shubarkól temirjoldary qurylysynyń basty kezeńi – joldyń joǵary úıindisiniń túıistirilýi aıaqtaldy. О́tken jyl ishinde osy qurylys aıasynda «Jol jóndeýshi» kompanııasy» JShS júzege asyrǵan is-sharalary týraly aıtyp berseńiz? – Jezqazǵan – Sekseýil temirjolynyń joǵary úıindisi túıistirilgennen keıingi kezde «Jol jóndeýshi» kompanııasy óte úlken kólemdegi qurylys-montaj jumysyn júzege asyrdy. Sonyń ishinde, stansalyq taramdar men baǵyttamalyq burmalar tóseldi, sý aǵatyn arnalar men qubyrlar, kópirler salyn­dy. Jol jıeginiń jaryn talapqa saı keltirý jáne janýarlar men jabaıy ańdarǵa arnalǵan ótkelder qurylysyn salý, oıma­lardyń aınalasyn jaıpaqtaý, stansa taram­dary, razezd ǵımarattary salynatyn ornyn daıyndaý júzege asyryldy. Sonymen qatar, qulama jardyń jol jıegi jel erozııasyna ushy­ramaýy úshin geotormen bekitildi, ballasttaý jumystary jáne taǵy basqalary júrgizildi. – Búgingi kúni únemdeý jaǵdaıynda sala jol sharýashylyǵyndaǵy paıdalaný shyǵynyn azaıtýǵa tyrysýda. Mysaly, temir-beton shpaldarynda túıispesiz taram qurastyrmasy jáne t.b. engizilýde. Osyǵan uqsas sharalar osy eki temirjol qurylysy barysynda qoldanyla ma? – Bul suraqty Arqalyq – Shubarkól jáne Jezqazǵan – Sekseýil temirjol jelileriniń qurylysy tarıhyna jatqyzýǵa bolady. Osy jobalardyń qurylysy bastalǵan kezde paıdalanýshylar, jobalaýshylar men qurylysshylar arasynda túıispesiz taramdy paıdalaný týraly qyzý pikirtalas ótetin. Shamamen bir aı boıy biz tehnıkalyq tapsyrmany qabyldap, kelisimge kele almadyq. Jol paıdalanýshylar eki temirjolda da túıispesiz taram qoldanýdyń qajettigine basa nazar aýdardy. Bul kezde qoldanystaǵy jeli jańǵyrtylyp, taramdyq býyndar túıispesiz taramǵa kóshirilip jatqan bolatyn. Qurylysshylar men jobalaýshylar bul dálelmen kelise qoımady. О́ıtkeni, jyldamdyqty arttyryp, qozǵalys qaýipsizdigin qamtamasyz etýge múmkindik beretin túıispesiz taram sózsiz jańǵyrtý bolyp tabylady jáne onyń qurylmasyn engizý úshin bul jaǵdaıda, turaqtandyrý tósemi qajet. Iаǵnı, temirjol kóliginiń negizgi kórsetkishi – jyldamdyǵy, jaılylyǵy, qaýipsizdigi boıynsha qoldanystaǵy taramnyń ishki jáne syrtqy áser etýshi faktorlary tolyǵymen zerttelýi tıis. Atalǵan aspektiler zerttelip bolǵannan keıin jáne jyldamdyq pen qaýipsizdikke áser etetin barlyq faktordy joıǵannan keıin ǵana túıispesiz taramdy engizý týraly másele kóterýge bolady. Temirjol qurylysy bastalǵan kezde, releftik, geografııalyq, jerasty jáne jer beti jaǵdaıyn jete bilmeı, sonymen qatar, salynatyn jolǵa áser etetin faktorlardy zerttep almaı túıispesiz taram salýdyń táýekeli óte úlken edi. Sodan keıingi ýaqytta ony únemi jańǵyrtyp otyrýǵa týra keler edi. Eki qurylystyń da salynyp bitý merzimi qysqa bolatyn. Osyǵan deıin júzege asyrylǵan jobalardyń eshqaısysy myń shaqyrymǵa sozylǵan shól dala arqyly ótpegen shyǵar. Salynatyn temir joldyń boıy sortań jáne kóshpeli qum bolyp keledi. Biz jyldamdyq pen qaýipsizdikke belgili bir áseri bar osy aralyqta mekendeıtin jabaıy ań men qustyń ótý jolyn, qum jáne qar kóshýiniń baǵyty men kólemin bilgen joqpyz. Osynyń bárin saraptaı kele túıispesiz taram qurylymyn paıdalanýdy erterek dep sheshtik. Bizdiń keltirgen dálelimizge basqalardyń da kózi jetti. Sodan beri bir jarym jyl ýaqyt ótip, eki jelini túıistirip bolǵannan keıingi ýaqytta ár kezdesken saıyn sol qabyldanǵan sheshimniń qanshalyqty durys ekendigine qaıta oralyp, talaı ret talqyladyq. Eger, túıispesiz taramdy birden salǵan bolsaq, onda ózimizge de, tekserýshi organdarǵa da atalǵan telimderde quram jyldamdyǵyn 80-nen 120 km/saǵat jyldamdyqqa nege kótere almaıtynymyzdy túsindire almas edik. Temirjol tóseminiń astyndaǵy jer qyrtysynyń turaqtanýy úshin talaı jyl ýaqyt kerek. Temirjolda jyl saıyn jyldamdyqqa áser etetin qandaı da bir shógý qubylysy men faktory paıda bolyp jatady. – Búgingi kúni jobanyń júzege asyrylý jaǵdaıy qalaı? – Taram salynyp bolǵan qazirgi kezde, jol boıyna shyǵyp, qum kóshkini oryn alatyn jerdi anyqtaımyz. Endigi jaǵdaıda joldyń qaı jaǵynan qorǵanys sharalaryn júzege asyrý qajettigi kórinip turady. Tutastaı alǵanda, túıispesiz taramdy esepke almasaq, poıyz qozǵalysyn basqarý, jyldamdyqty qadaǵalaý, ótkelder men kópirge jetpeı aldyn ala eskertetin avtomatıka jáne telemehanıka quraldary eń jetilgen qazirgi zamanǵy deńgeıde jumys isteıdi. Joldyń ótkizý múmkindigi qazirgi zaman­ǵy Evolution serııaly teplovozy sıpatta­masyna, taram quram salmaǵy 3 myń tonna emes 5 myń tonnadan astamǵa shydas bere­tindeı etip eseptelgen. Sonymen qatar, Jezqazǵan – Sekseýil jobasynda kópirdiń jetildirilgen qurylymy tehnologııasyn qoldandyq. Jınalmaly temir-beton qurylymynyń ornyna sala boıynsha alǵash ret dala jaǵdaıynda birtutas aralyq qurylym engizildi. Beriktigi asa joǵary beton jasaý úshin sý da, ınertti materıaldar da jetispeıtin dala jaǵdaıynda uzyndyǵy 45-70 metr bolatyn eksperımenttik tórt kó­pir salyndy. Biz salǵan osy tórt kópir ar­qy­ly poıyzdar oıdaǵydaı ótti. Bul da qol jetken jetistigimizdiń kýási bolsa kerek. Tórt kópirdiń qurastyrmaly quryly­­myn daıyndaý, ony aldymen Jezqazǵanǵa, odan dalalyq jolmen ornatylatyn ornyna deıin jetkizýge ketken barlyq shyǵyndy qosqannyń ózinde birtutas jasaǵan nusqa ádettegi zaýytta bólshektep jasap, birtindep jetkizýge qaraǵanda 20-25% arzanǵa tústi. Temirjol qurylysy barysynda qubyrlardy paıdalanýdyń tehnologııa­sy týraly erekshe aıtyp ótkendi jón kórdik. Sonaý Baıkal – Amýr magıstralyn salǵan kezde gofrırlengen metall qurylymy engizilgen bolatyn. Sodan keıingi kezde ony qurastyrý men paıdalaný barysynda týyndaǵan keıbir tehnologııalyq qıyndyqqa baılanysty bul ádis qoldanystan shyǵyp qaldy. Men «Gofrırlengen metall quryly­mynan jasalǵan sý ótkizetin qubyrlar turǵyzý boıynsha nusqama» dep atalatyn tehnologııalyq karta qurastyrý bastamasyn kóterdim. Bul jumysqa kompanııa Reseıdiń jetekshi ǵalymdaryn tartty. Gofrırlengen metall qurylymynyń tıptik jobalary jasalyp, barlyq memlekettik organdardyń maquldaýynan ótkizildi. Olardyń jobadaǵy ón­diriske engizilý qatar júrgizildi. Búgingi kú­ni «Jol jóndeýshi» kompanııasy» JShS osyn­­­­daı 30 sý ótkizetin qubyrdy ornatyp qoı­dy. Ádettegi Almatyda daıyndalatyn temir-beton qurylymynan ony qurylys júrip jatqan jerge deıin jetkizýdiń shyǵyny men merzimin eskere otyryp bas tarttyq. Al, metall qurylymyn biz Qaraǵandyda, keıbir bólshekterin Reseıde jasattyq. Sý ótkizetin eki qubyrdy salystyrsaq, bir júk mashınasy 15 qubyrdyń metall qurylymyn tasyp jetkizip beredi. Al, 15 temir-beton qubyr úshin 15 vagon qajet bolady edi. Mine, aıyrmashylyǵy qandaı! Metall temir-betonǵa qaraǵanda áldeqaıda qymbat. Eger, onyń qubyr jasaýǵa ketken kólemin eseptesek, biraq, ádettegi qurylymǵa qaraǵanda metall qurylymynan jasalǵan sý ótkizetin qubylar shyǵyny 10-12% arzanǵa tústi. Sondaı-aq, metall qurylymynan jasalatyn qubyrlar úshin qýatty kran qajet emes. Ony shaǵyn manıpýlıatormen-aq qurastyrýǵa bolady. Salystyra qara­­ǵan­da, Arqakól – Shubarkól, Shalqar – Beıneý ­jobasyn júzege asyrýda bizben qatar ­ju­mys istep jatqan basqa merdigerlik uıym­­dar birtutas kópir, gofrırlengen qu­byr sııaqty tehnologııany paıdalan­­baǵan­dy­ǵyn aı­typ ótken jón. – Kompanııanyń maqtana alatyn qol jetkizgen jetistigi az emes. Degenmen, kez kelgen jańalyqty óndiriske engizýdiń ózindik qıyndyǵy kezdesedi. Aıtylǵan sharany júzege asyrýda sizder úshin eshqandaı kedergi bolmady ma? – Jańalyqty óndiriske engizýde shynynda da ákimshilik kedergiler kezdesip jatady. Atalǵan shara boıynsha usaq-túıegine deıin qarastyrylyp jasalǵan eki qujat búgingi kúnge deıin Qazaqstan Respýblıkasy Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrliginiń Kó­lik jáne jol qatynas­tary komıtetinde bir jyl­dan beri bekitil­meı jatyr. Sodan bergi ýa­qyt­ta «Qazaqstan temir joly» UQ» AQ pen ko­­mıtet arasynda osy qujattardy bekitý boıyn­­sha talaı hat jazyldy. Ázirge nátı­je joq. «Jol jóndeýshi» kompanııasy bas merdiger retinde osy qujatty daıyndaý jáne ony maquldaýdan ótkizý boıynsha bar­lyq shyǵyndy ózi kóterip otyr. Osy norma­tıvti qujatty daıyndaýǵa bıýdjet tarapynan bir tıyn da shyqqan joq. Birtutas kópir men gofrırlengen qubyr tehnologııasyn bas­qa da qurylys jobalaryna engizýge bolar edi. Qujat qaralyp, maquldaýdan ótse, ony keńinen paıdalaný máselesi sheshiledi. Ári Qa­raǵandydaǵy zaýytqa tapsyrys kóbeıe­di. Bul úshin qujattyq negizdeme qajet. Mekeme­niń óz ishindegi standarty azdyq etedi. Sol qubyr­lardy paıdalanýǵa ruqsat beretin respýb­lıkalyq deńgeıdegi qujat bolýy tıis. Biz ony jasap berdik. О́kinishke qaraı, ony mem­­­­­­lekettik organdar bekitpeı otyr. Árıne, biz­ onyń taıaý arada maquldanatyna sengimiz ke­ledi. – Jezqazǵan – Sekseýil temirjoly shól dala arqyly ótetindikten, telimder aralyǵynyń basym bóliginde elektr ener­­gııasynyń turaqty kózi joq. Temirjoldy elektrmen qamtamasyz etý boıynsha júrgizilip jatqan jumys barysy qalaı? – Bıylǵy jyldyń 25 mamyryndaǵy jaǵdaı boıynsha Abaı, Sekseýil, Kóktal stansalary energııamen qamtylǵandyǵyn atap ótkim keledi. 110 kVt syrttaı energııamen jabdyqtaýdyń qurylysy 90% , Jezqazǵannan Sekseýilge deıingi aralyqtaǵy boılaı energııamen qamtamasyz etý 60% aıaqtaldy. Jol boıyndaǵy stansa kezekshileri men qurylysshylardy energııa­men turaqty qamtamasyz etý ár aıyrym pýnktinde tok berýdiń kestesi jasaldy. Bul másele ótken jyly-aq sheshildi. Biz úshin eshqandaı qıyndyq joq. – Budan basqa qandaı qıyndyqtar boldy? – Biz sortańdy jáne batpaqty jer arqyly talshyqty-optıkalyq baılanys jelisin tóseýde belgili bir qıyndyqtarǵa tap boldyq. Degenmen, bunyń bári tehnıkalyq máseleler jáne ony birtindep sheshýge bolady. Kenqııaq – Qumkól munaı qubyry arqyly ótýdiń ózindik qıyndyǵy boldy. Osy aralyqta munaı qubyrynyń jumysyn toqtatyp, ony 550 metr jerge oryn aýys­tyryp saldyq. Bul óte úlken jáne jaýapty jumysqa «QazTransOıl» AQ mamandary men qazaq-qytaı munaı qubyrynyń ókilderin tartýymyzǵa týra keldi jáne olardyń osy kómegi úshin alǵys aıtamyz. Úsh tarap mamandarynyń qatysýymen bul jumysty abyroımen atqaryp shyqtyq. Biz munaı qubyry arqyly salynǵan taramdy sátimen aıaqtadyq. Al, munaı qubyryna ıelik jasaýshylar ótken jyldyń 17 qazanynda sol jol arqyly poıyz júrgizýge ruqsat berdi. – Kompanııa aǵymdaǵy jyly qandaı jumys josparlap otyr? – Qazirgi kezde qurylys basy qyzý eńbek. Búginge deıin júzege asyrylǵan túıistirý – ol aldaǵy ýaqytta salynatyn temirjoldyń belgili bir bóligi ǵana. 2014 jyly atqarylatyn jumys kólemi óte úlken. Jezqazǵan – Sekseýil jelisinde jalpy somasy 96 mlrd. teńge qarjy ıgerýimiz qajet. О́tken jyly qarqyndy jumys istep 86 mlrd. teńge ıgerdik. Birinshi kezekte relsti qalyńdyǵy 50 sm-den kem bolmaıtyn ballast qabatyna qoıýymyz qajet. Bul óte úlken jumys jáne jumsalatyn qarjy kólemi de zor. Qıyrshyqtas tósep, nyǵyzdap, tegistep, túzetip sodan keıin jyldamdyǵy 80 km/saǵattan kem bolmaıtyn quramnyń qozǵalys qaýipsizdigin qamtamasyz etetindeı standartqa saı keletin jaǵdaıda júris qalaptastyrýymyz qajet. Sondaı-aq, Bombardier Transportation kompanııasy jasap shyǵaratyn avtomatıka jáne telemehanıka, belgi berý júıesi jalpytehnologııalyq baılanys, TETRA standarty radıobaılanysyn qamtamasyz etý boıynsha eýropalyq qural-jabdyq satyp alýmen baılanysty josparly jumys júrgizilýde ekendigin atap ótkim keledi. Osyndaı qazirgi zamanǵy qural-jabdyq poıyzdardyń qaýipsiz qozǵalysy men ony basqarýdy qamtamasyz etedi. Jezqazǵan – Sekseýil jáne Shalqar – Beıneý temirjoly arqyly halyq sharýa­shylyǵy júgin Ortalyq Qazaqstannan batys baǵytqa tasymaldaýǵa múmkindik beretin keshenniń birinshi kezegin 2015 jyldan bastap paıdalanýǵa berýdi aldymyzǵa mindet etip qoıdyq. Biz ony tolyq oryndaýǵa múmkindigimiz jetedi. Birinshi kezekte paıdalanýǵa beriletin keshendegi aıyrý pýnktteriniń bárinde birdeı ınfraqurylym nysandary tolyǵymen iske qosylmaıdy. Aralyq jeti stansada elektrli ortalyqtandyrylǵan qosynymen biriktirilgen vokzal, turǵyn úı, paıdalaný qyzmetin qamtamasyz etýge arnalǵan óndiristik ǵımarattar men ımarattar salynady. Ár stansa turǵyn úımen, garajben, sýmen, kommýnıkasııamen, avtokólik jolymen qamtylatyn bolady. Aldaǵy jyly keshenniń ekinshi kezegin paıdalanýǵa bergende elektr jetkizý, baılanysshylar úshin avtobloktaý jelisi, jol jóndeýshiler men lokomotıv brıgadalary úshin keıbir ákimshilik jáne jelilik ǵımarattarmen tolyqtyrylady. 2016 jyldan bastap salynǵan jeli tolyqqandy paıdalanýǵa beriledi. Búgingi kúnniń ózinde Prezıdent pen respýblıka Úkimetiniń aldymyzǵa qoıǵan strategııalyq mindeti júzege asyrylýda dep aıta alamyz. Bul eshqandaı kedergige qaramaı kúni-túni temir jol jobasy boıynsha jumys istep jatqan myńdaǵan qurylysshysy bar ujymnyń jasampaz eńbeginiń nátıjesi. – Sóz sońynda elordamyzda bastalǵan jańa vokzal kesheni qurylysyna «Jol jóndeýshi» kompanııasy» JShS de qaty­sady eken. Osy jóninde aıtyp ótseńiz? – Kompanııa aldyna Astananyń ońtústik-shyǵysyndaǵy «Myńjyldyq» alleıasy boıynda táýligine 30 myń jolaýshy ótkize alatyndaı múmkindigi bar qazirgi zamanǵy vokzal keshenin salý mindeti qoıyldy. Bul úlken keshen bolady. Onyń sáýletin Elbasy men Úkimet Astana qalalyq keńesiniń qatysýymen birneshe ret talqylaýdan ótkizdi. Keshen «Sembol Construction» kompanııasy kúshimen salynady. «Jol jóndeýshi» kompanııasy konsorsıýmda jumys isteıdi. Bizdiń kompanııa kirme joldar men ınfraqurylym nysandaryn salýǵa atsalysady. 2017 jyldyń mamyr aıynda paıdalanýǵa tapsyrylatyn joba qurylysyn úsh jylda aıaqtaý josparlanyp otyr. Aǵymdaǵy jyly jobalaý jumysy júzege asyrylyp, atalǵan jol boıyndaǵy ǵımarattar men ımarattardy buzý, sonymen qatar, kópir jáne vokzal ǵımaratynyń negizgi qurylymy boıynsha qurylys-montaj jumysy bastalady. 2014 jyly biz moıny­­­­myzǵa alǵan jumys kóleminiń 10%-yn ıgere­miz. Jańa keshenniń eń úlken jáne eń qym­batqa túsetin nysany uzyndyǵy 3 shaqy­rym bolatyn estakada bolaıyn dep tur. Bul ba­ǵyttaǵy jumysty bıyl irgetasyn turǵyzý­dan bastaımyz. Sondaı-aq, nysan aınala­syn­daǵy baılanys jáne elektr jelisi, basqa kom­mýnıkasııanyń ornyn aýystyryp salý qaras­tyrylǵan. Biz aldymyzǵa qoıylǵan mindetti abyroımen oryndap shyǵýǵa tolyq daıynbyz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Dáýren MOLDAHMETOV, «Trans-Ekspress Qazaqstan» jýrnalynyń tilshisi.