Elbasynyń syılyǵy

– Shildeniń 6-sy kúni Joǵarǵy Ke­ńes­tiń jalpy otyrysy bolady. Pre­zıdent qatysady. Kanıkýl sodan keıin... Bizge, on úshinshi shaqyrylǵan Qazaqstan Joǵarǵy Keńesiniń depýtattaryna 1994 jylǵy maýsymnyń sońǵy kúnderinde málim bolǵan bir jaı osy edi. Málimsizi – onyń kún tártibi qan­daı: qaı zań jobasy nemese nendeı másele talqylanady? Al, kúni keshe alynǵan Táýelsizdikten soń eldiń kúlli ómiri saıası da ekonomıkalyq tereń ózgeriske túsýine baılanys­ty keńestik kezeńniń kóptegen zańdary qoldanýǵa jaramsyz bolyp qalǵandyqtan olardyń ornyna qabyldanýǵa tıis jańa jobalar da, qabyrǵasy qatyp, buǵanasy bekip úlgermegen jas memlekettiliktiń aldynda turǵan óte ótkir ári jedel sheshýdi talap etetin san salanyń san sıpattaǵy máseleleri de, qudaı salmasyn, asa kóp edi. Eki-úsh ǵasyrlyq bodandyqtan bosap, azattyqqa birden boı úırenip ketpegenimen, qýanysh qushaqtaǵandaı kúıde júrsek te jaǵdaı adam aıtqysyz aýyr bolatyn. Bar salada, bar aımaqta kúıreýge bergisiz quldyraý. О́ndiris oryndarynyń basym kópshiligi tolyq toqtaǵan. Toqtamaǵan biren-saranynyń shyǵar-shyqpas jany bar. Ba­ǵany yryqtandyrý, solaqaı jeke­shelendirý sekildilerdiń salma­ǵynan aýyldyń shańyraǵy shaı­qalyp turǵany anaý. Densaýlyq saqtaý, oqý-bilim sekildi áleý­mettik salalardyń da hali múshkil. Jalaqy, zeınetaqy jónindegi qaryz shashetekten. Soǵan qara­mastan alakeýim, alasapyran shaqty qara bastyń qamyna paıdalanyp, el dáýletine qol suqqan, qaıtarymsyz nesıe alý túrinde onsyz da ońyp turmaǵan qazynany taqyrlaýǵa jatpaı-turmaı tal­pynǵan ashkóz pysyqaılar da tus-tustan andyzdap shyǵyp jatty... Mine, osylaısha olqy-tolqy kún keship, tirlik etip jatqan Joǵarǵy Keńestiń 6 shildede bolýǵa tıis ázirge jumbaq jıynynda qym-qýyt qyrýar máseleniń qaısysy qaralar eken degendi joramaldaǵanda naqty jaýap tabylmaǵan soń óz basym ózime qajetti bir baılam jasadym: «Almaty» meımanhanasynyń tósegin tozdyra bergenshe maza­lańqyrap júrgen dertime az kún bolsa da, jeńil-jelpi em alaıyn dedim de, ol kezde jurt «Sovmındiki» deıtin aýrýhanaǵa kep tústim. Palataǵa jaıǵasqan soń aýlaǵa shyǵyp dóńgelek kóleńkeli bastyrmaǵa bettedim. Onda bir beıtanys jigit otyrǵan sııaqty edi, jaqyndaı kele kózge ottaı basyldy: sonaý jetpisinshi jyldardyń basynda eldi eleń etkizip, súıiktisine aınalǵan «Qyz Jibek» fılmindegi Tólegen!.. Iаǵnı, akter Quman Tastanbekov. Quman ádepti jigit eken – ornynan turyp jyly ushyraı sálemdesti. – Siz Tólegen – Qumansyz ǵoı, óte jaqsy!.. Al, men,.. – deı berip edim, ol sózimdi bólip ketti. – Siz depýtatsyz. Aty-jóni­ńizdi de bilem... Qaıtadan qol alystyq. Jú­zine zer salsam, Quman ótken jıyrma shaqty jylda biraz ózgergen sekildi. Kınodaǵy tolqyn-tolqyn shash sıreńkirep, óńine, kóziniń tóńiregine bolar-bolmas, jip-jińishke ájim paıda bolypty. Densaýlyq jaǵdaıynan shyǵar, júdeýleý kórindi. Tek kisige tazalyqpen, serilikpen túsetin janardaǵy jarqyl ǵana ózgermegen sııaqty... Oıda-joqta osylaısha tanys­qan talantty aktermen erteli-kesh jıi kezdesip júrdik. Onyń syrqaty ashty-toqty júretin stýdenttiń kóbine tán bop, keıin de ishte qala beretin gastrıt deıtin birdeme ekeýara áńgimemizge kedergi bola alǵan joq. Ol menen eldiń jaıy, bılikte qaralyp jatqan máseleler, halyqaralyq jaǵdaı týraly surastyrady, óz pikirin ashyq aıtady. Al, men odan kıno, teatr jaıly, ásirese, «Qyz Jibektiń» túsirilýi, Qyz Jibek – Merýert ekeýiniń otbasy týraly kóbirek suraımyn. Merýert demekshi, birde syrtqa shyqsam, bastyrma astyndaǵy oryndyqta erli-zaıyptylar áńgimelesip otyr eken. Meni baıqamady. Men de kórinbeýge tyrysyp, syrttan baqyladym: ómirdegi Qyz Jibek pen Tóle­genge solaısha qaraý birtúrli qyzyq sııaqtandy... 5 shilde kúni keshke qonaq úıge ketip bara jatyp Qumandy jolyqtyrǵanymda oǵan erteń úlken jınalys bolatynyn, biraq, ázirshe qandaı áńgime aıtylatynynan beıhabar ekenimdi jetkizdim. Ol qyzyqqandyq raı tanytyp: «Erteń osynda kelgenińizde men sııaqty saılaýshyǵa bárin aıtyp berińizshi?» dep kúldi. Men ýá­de ettim. Biraq erteńine ol ýádeni or­yndaı almadym. Jambylǵa asyǵys att­a­­nýǵa týra keldi. Al, eger sol joly Qu­manǵa jolyqqanymda oǵan aıtylar jaı­lar men tolǵantqan oılar az da emes edi... *   *   * Jumysyn az ǵana aı bu­ryn bastaǵan Joǵarǵy Keńes­ke Prezıdent Nursultan Nazar­baevtyń kelýi sıremeıtin. Kóbinese óte bir kúrdeli máseleler talqylanyp, talqylaý shıelenise kele túıinge aınalǵan tustarda kelip, túıindi tarqatyp tastaıtyn. Ol kisiniń 6 shildedegi kelisi burynǵylarynyń birine de uqsamady. Uqsamaıtyny kún tártibine Prezıdenttiń usy­nysymen tym tosyn da batyl másele qoıyldy: memleket astanasyn Almatydan Aqmola qalasyna kóshirý týraly. Ras, bir-eki aı buryn el ishinde uzynqulaq arqyly «ne deısiń, Aqmola astana bolaıyn dep jatyr» degen jiptikteı bir jińishke sybys júrgen. Biraq, oǵan eshkim onsha mán bere qoımaı «jáı, erikken bireýdiń aıta salǵany da» deı salǵan, jińishke sybys úzilgen. Endi, mine, álgi sóz asúıde nemese dálizde emes, memlekettik bıik minberden Memleket basshysynyń aýzymen aıtylyp tur. Áýelgi ázirdegi tynys ishke tartylǵan jym-jyrttyqtan soń «Aý, eldiń jaǵdaıy bolsa mynaý! Yńyrshaq aınalǵan ýaqyt. Bul ne sonda?!» deýden bastalatyn san-suraq oı-sanany suqqylaı jónelse de Nursultan Ábishuly sóz alyp, óz paıymdaýlaryn, ýájderin, boljamdaryn erekshe bir nyq senimmen, bolashaq ǵajaıyptardy dál bir kózben kórip, qyzyǵyp turǵandaı qushtarlyqpen baıandaı bastasymen kóbimizdiń kóńilimiz sabasyna túsip qana qoımaı ózimiz de eligip bara jatqandaımyz... Elbasynyń aıtýynsha, Almaty aýmaǵy alyp Qazaqstannyń bir búıirine ári shetelderge tym jaqyn ornalasqan. Onyń ústine tym jónsiz, jobasyz dalıyp ósip, jańa zaman, jas memleketke laıyq asa sáýletti ári kúrdeli ǵımarattar turǵyzyp, kólik keptelip, jaıaý tyǵylyspaıtyndaı keń kósheler tartýǵa da tarshylyq etedi. Al, Arqadaǵy Aqmola bolsa, eldiń qaq ortasyna ornalasqan, toǵyz joldyń toraby. Aldyn ala otyz eki parametr boıynsha jasalǵan zertteýler nátıjesinde astana bolý talaptaryna tolyq jaýap beretini anyqtalyp otyr. Geografııalyq jaǵynan ǵana emes, eldiń geosaıası, ekonomıkalyq múddelerine de saı keledi. Eýrazııanyń kindigi. Negizinen ınvestısııa tartý arqyly salynatyn jańa elorda halyqtyń respýblıka aýmaǵyna birkelki qonystanýyna da jaǵymdy yqpal jasaıdy. «Birkelki qonystaný...».  Asy­ly, el basqarǵan qaıbir saıa­satker de qolynda keremet qudiret bola tura týrasynan attap emes, aınalyp ótetin sózdik bógesinder bolatyn tárizdi-aý. Ishki, syrtqy shetin jaǵdaılar aıtpaǵyn ashyqtan ashyq jaıyp, aqtara salmastan abaılap ısharamen, emeýrinmen jetkizýge májbúrleı me, qalaı... Áıtpese, álgi jatyq ta jýastaý sózderdiń astaryndaǵy ashy shyndyqtarda otarshyl saıasattyń saldarynan, ásirese, teriskeı oblystarda qazaqtardyń úles salmaǵy kúrt kemip ketkenin, tipti, keıbir tutas eldi mekenderde joq­qa tán ekenin, osy óreskel kóri­nis­ti jónge keltirýge, kópshiligi ońtústik beldeýde shoǵyrlanǵan qandastarymyzdy bar aımaqqa jaılastyrýǵa astananyń Alataýda emes, Arqada, Batys Sibir oıpatyna taman, Esildiń boıynda bolýy kúshti yqpal jasaıdy, basty maqsatymyzdyń biri de sol dep dál qazir ashyq aıtyp kórsinshi? Myna zalda shyǵatyn shýlyǵan sóz de, el ishinde, ár qadamymyzdy qalt jibermeı ańdyp otyrǵan, «orystildilerdiń» bárin otandasymyz deıtin alyp kórshimizdegi daýkester ne demek? Negizinen ultymyzdyń keńpeıildigi men Elbasynyń sarabdal aqyl-parasatynyń arqa­synda saqtalyp otyrǵan elishilik tatýlyqtyń taǵdyry qandaı silkiniske dýshar bolmaq?.. Kózge elestetýdiń ózi qıyn... Biraq, kim qalaı dese de shyndyqtyń dámi ýdaı, demografııalyq turǵydan demikpeniń kúıin keshkendeı edik. Soltústik aımaqtarda ózim kórgen bir jaılar eriksiz eske tústi. Alpysynshy jyldardyń aıaq kezinde Qazaq radıosynyń tilshisi retinde Selınograd oblysynyń «Novorybınsk» keńsharyna baryp, basshylarynan sózin úntaspaǵa jazyp alatyn bir ozat qazaqty ataýyn suraǵanymda olar bólimshelerdiń bireýinde bireýdiń bar ekenin áreń eske túsirgen. Onda da aty-jónin bilmeıtin bolyp shyqty, «skotnık» deı salǵan. Ońtústikten barǵan maǵan sonda alǵash ret «qazaqsyz da Qazaqstan bolady eken-aý!» degen sumdyq qubyjyq oı kelgen. Ol oı odan soń Pavlodar, Qostanaı jaǵynda bolǵanymda da jaǵamnan alǵan. Arada kóp zaman ótkennen keıin de, 1992 jyly Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Gartmannan Petropavl turǵyndarynyń 6-aq paıyzy (!) qazaq ekenin bilgem. Toqsan birdiń jeltoqsanynda Gorbachevtiń «tyń ıgerý jyldarynda Reseıdiń bes oblysy Qazaqstanǵa ótip ketken» dep sandyraqtaýyna osy jaǵdaı sebep bolmady ma eken? Al odan bir jyl buryn Amerıkada jatqan Aleksandr Soljenısyndy da «Komsomolskaıa pravdaǵa» «Kak nam obýstroıt Rossııý?» dep ulan-asyr maqala jarııalap, Qazaqstannyń Atyraý men Semeı aralyǵyndaǵy ońtústik beldeýden («ıýjnyı rog») basqa barlyq oblystary Reseıge qaraý kerek dep aıdaı álemge jar salýǵa qaı túlen túrtti?.. Onyń munysyna jaýap retinde «Qazaqstanda aıdaýda júrgeninde qazaqtan kóp jaqsylyq kórgen adamnyń munysy baryp turǵan ońbaǵandyq!» dep Máskeýde, KSRO Jýrnalıster odaǵynyń sezinde men de ashyna jar saldym... Imperııalyq ambısııanyń ýyn iship, ýytyna qyzǵandar aıtaryn aıtty, áli de aıtar... Al, jaǵdaıdy túzeýge, «birkelki qonystanýǵa» aparatyn jalǵyz jol – Prezıdent usynyp turǵan astanany kóshirý emes pe eken shynynda?.. Osyndaı bir oı jelisin qy­zý bastalǵan talqylaý úzip jiberdi. Jaqtap ta jatyr, qar­sylar qarasy da az emes. Jaq­taýshylar Elbasynyń osynaý tarıhı ári asa batyl usynysyna tek búgingi kúnniń turǵysynan qaraý kórbiltelik qana emes, úlken qatelik te, el damýy tarmaqtarynyń bir kúre tamyryna balta shabý bolyp tabylady deı kelip, táýelsizdikke jaqynda ǵana qoly jetken eldiń erteńin, tipti, alys bolashaǵyn tap qazirden oılap, qazirgi jáne keleshekte týyndaıtyn múddelerine, prob­lemalaryna úılesimdi áreketter jasaý qajettigine toqtaldy. Usynysty qoldaýǵa úndedi. Al, qarsy jaqtyń aldymen alǵa tartary – ekonomıkalyq tereń daǵdarys, qarjylyq joqshylyq, áleýmettik silkinisterge aparýy ábden yqtımal aýyrtpashylyqtar. Bireýler aıtylar ýájderiniń salmaǵyn arttyrý úshin azdap tarıhqa da saparlaǵandaı boldy. «Gerbert Ýells «Kreml qııalshyly» dep kimdi ataǵan, bilesizder me?.. Iá, Lenın joldas­ty ataǵan. Qııalshyl ekenin tarıh rastaǵan joq pa? Lenın joldas ornatpaq bolǵan kommýnızm qaıda qaldy?.. Mynaý da sondaı qyp-qyzyl qııal ǵoı...».  Ekinshi bireýler berirek jyljyp, Germanııanyń úrdisin úlgi etti. «Kúsh-qýaty jaǵynan álemdegi aldyńǵy elderdiń qataryndaǵy Germanııa men Qazaqstandy salystyrýǵa bola ma? Bolmaıdy, árıne. Solaı bola tursa da nemister astanasyn Reın jaǵasyndaǵy Bonnan Shpreedegi Berlınge on jyl merzimde kóshirýdi kózdep otyr. Al, biz bolsaq?... Úıdi jyǵa salyp túıege artatyn kóshpendiler zamany emes qoı qazir...».  Buǵan qarsy aıtylǵan ýáj: «Durys, Qazaqstandy Germanııamen salys­tyrýǵa bolmaıdy. Tarıhı, geo­saıası, áleýeti jaǵynan da Ger­manııa Eýropadaǵy ábden qalyp­tasqan, dástúrli memleket. Ulttyq quramy da biryńǵaı derlik. NATO-ǵa múshe. Oǵan kim qater tóndire alady? Eshkim de. Al, biz bolsaq?.. Ásirese, ol eldiń ekonomıkalyq kúsh-qýaty tańdaı qaqtyrarlyqtaı, jyl saıyn ósip otyratyn ishki jalpy ónim, jan basyna shaqqandaǵy tabys kólemi... Menińshe, astanany kóshirý – paradoks deseńiz de meılińiz, osylardyń bárine de serpilis, silkinis beretin sııaqty...». Aqyry qyzylkeńirdekterdiń úni de saıabyrsyp, pikirler amplıtýdasy da birshama aıqyndalyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasyn Almaty qalasynan Aqmola qalasyna kóshirý týraly Prezıdent usynysy daýysqa salyndy. Az ǵana basymdyqpen maquldanǵan qaýly qabyldandy. Qalaı bolǵanda da, qalyń jurtshy­lyqty eleń etkizgen sheshim ártúrli ráýishte qabyldandy. Bireýler tańdansa, bireýler «bul ókimet kórpege qaraı kósilmeı me?!» dep qynjyldy. Keıbir aqshaly ilkimdiler Aqmoladan erterek úı-jaı, dúken, bazar satyp alýdy lezde oılastyryp ta qoıypty degendi de qulaq shaldy. Al, beıresmı deıtin basylymdardyń keıbiri otyrys ótken kúnniń ertesinde-aq «Joǵarǵy Keńes astanany Almatydan Aqmolaǵa kóshirý jónindegi usynysyn qoldap Prezıdent Nazarbaevqa onyń týǵan kúnine oraı syı-sııapat jasady» dep mysqyldady. Rasy kerek, oǵan deıin jastaıymyzdan Lenınniń, Stalınniń týǵan kúnderin jattap óssek te, ózimizdiń tuńǵysh Elbasymyzdyń týǵan kúnin bilmeıdi ekem. Al, syı jaǵyna kelsek, shyndyǵynda ony kim kimge usyndy? Nazarbaevqa ma? Álde Nazarbaev Joǵarǵy Keńeske, Joǵarǵy Keńes arqyly Qazaqstan halqyna ma?.. Bul suraqtyń da jaýaby naqty, birkelki bolǵan joq. Aqıqatty aıtý aldaǵy kúnniń enshisinde qala bergen onda. Araǵa azdaǵan jyldar túsip, ol mezgil de jetip, jaýapty qazaqtyń jaıshylyqta jýas kóringenimen shyntýaıtynda erlik, órlik minezindeı asqar Alataýdan kóship, qazaqtyń keń peıilindeı altyn Arqaǵa tolǵan Aıdaı bolyp tolyqsı ornaǵan Astananyń ózi berdi. Budan attaı jıyrma jyl buryn Elbasy óziniń týǵan kúninde elimizge orasan zor asa qasıetti syılyq jasapty! Ár qyrynyń jarqyly jyldar ótken saıyn jarqyraı túser kil jaquttan jasalǵandaı ǵajaıyp qala syılapty! Mundaı syılyq úshin alǵys aıtyldy, júz jyldap, myń jyldap aıtyla berer... Alataýdan Uly kósh qozǵalǵan, márege jetken 1997 jyldyń 10 jeltoqsanynda elordanyń kelýi­ne baılanysty Aqmo­lanyń tym jadaǵaı, jupyny Jastar saraıynda ótkizilgen alǵashqy jıyn­da Elbasy: «Kóz – qorqaq, qol – batyr» degen. Kóship keldik. Kósh júre túzeledi. Túzeımiz! – degen edi. Qudaıǵa shúkir, aıtqany keldi, degeni boldy. Esildiń oń jaǵalaýyna zamanaǵa saı jańartylǵan qala, Esildiń sol jaǵalaýyna beınebir aspannan túse qalǵandaı óte jyldam, múldem jańa jáne de negizinen qazaq jastarynyń óz qolymen qala ornady. Qala bolǵanda qandaı! Túngi mezgildiń ózinde jarq-jurq etip nurǵa bólengen Aqorda, Áziret Sultan meshiti, Báıterek, Táýelsizdik eskertkishi, Han shatyr, Astana Opera, birinen biri sáýletin salystyra jarystyrǵandaı, biraq birine biri uqsamaıtyn saltanatty ǵımarattar, turmysqa meılinshe jaıly tutas keshendi turǵyn úıler, Pýshkınniń Nevasyndaı eki omyraýy taspen áshekeılengen Esildiń aınadaı aıdyny, Shtraýstyń Dýnaıyndaǵydaı órnekti kópirler... Osynyń bárinen bıik, kók tóbe ústindegi zańǵar tuǵyrynda baıaý samalmen barynsha jazyla jelbirep turǵan ár qazaqtyń kózine de, kóńiline de ystyq, kerek deseńiz, janynan da artyq kóretin alyp kók Tý!.. Maǵan keıde Astananyń 700 myńdaı turǵyny ǵana emes, Qazaqstannyń 17 mıllıon halqy túp-túgel jınalyp, naq osy Týǵa bas ıip, taǵzym etip turǵandaı bop kórinedi... Áıtkenmen, jalǵyz óz otandastarymyz ǵana ma? Qazirde kúnnen kúnge kúlli adamzat qaýymdastyǵynyń búgindegi jáne bolashaqtaǵy ómir-bolmysyn boljap aqyldasatyndaı álemdik bir ortalyqqa aınalyp kele jatqan Astanaǵa dúnıeniń shartarabynan kimderdiń joly túspeıdi deısiz. Olar da (ishterinde bir anturǵany bolmasa) kók Týǵa qurmetpen qaraıdy. Týǵa qurmet – El­ge qurmet. Elbasy bas­taǵan ­Qazaq­­­­­stan ol qurmetke óziniń táýel­­siz­dik alǵaly bergi beıne­timen, kúresimen, izdenisterimen, aq peıil, adal nıetimen ıe boldy. 2050 jylǵa deıin júrer jol, jeter maqsatyn belgilep alǵan El ómiriniń osynaý sıpattary esh­qandaı da ózgermek emes. О́ıt­­­­keni, olar naǵyz adamgershil, gýmanıstik qoǵamǵa ǵana tán sıpattar... *   *   * Mynaý jazbama núkte qoıýǵa yńǵaılanǵanym sol edi, kóz aldyma Tólegen – Qumannyń beınesi keldi. Qumanǵa oısha til qattym. – Joǵarǵy Keńestiń 1994 jylǵy 6 shildede ótken jıynynda bolǵan tarıhı áńgimeni ózińe erteńine emes, jıyrma jyl ótken soń baıan qyldym. Ǵafý et. Jalpy, óziń de bilseń kerek, Taǵdyr, Tarıh deıtin keremetter keıde Kún nuryndaı shýaqty, keıde surapyl bop ketedi ǵoı. Al, bizdiń sonaý kezde Elbasynyń Astana jónindegi usynysyn talas-tartyspen bolsa da qoldaǵan sátimiz – tarıhtyń sátti sáti eken ǵoı. Sen de osy pikirge kelisersiń dep oılaımyn, Qumanjan... Arǵynbaı BEKBOSYN.Taraz.