Nursultan NAZARBAEV: Astana – dáýirimizdiń uly jobasy

Men osy isti bastadym, elim senip, sońymnan erdi. Memleket qurýda da, Astana salýda da solaı boldy. Osydan artyq baqyt bar ma? *  *  * Keń-baıtaq elimizdiń ortasynan oryn tepken elorda – qasıetti meken. Táýke han men Abylaı hannyń esimderi máńgi óshpek emes. Bógenbaı batyrdy, Balýan Sholaq pen Imanjúsipti bergen qasıetti topyraq eshqa­shan tozbaq emes. Astana qalasy keleshekte halqymyzdyń turmysyn kóterip, bedelin asyryp, tuǵyrynyń myqty bolýyna bastaıtyn óreli istiń kóshbasshysyna aınalmaqshy. Ol kórkeıip, kóriktenip, úlken mádenı jáne ǵylymı ortalyqqa aınalýy kerek. Qala kúni – Astananyń jolbasy, izkeseri ǵana. Onyń bolashaǵy zor. Astana ózgerse, adamdar da, ómir de ózgeredi. Sondyqtan memleket ordasy el eko­­­no­mıkasyn órkendetýdiń ortalyǵyna aınalýy ker­ek. *  *  * Ashyǵyn aıtaıyn, bul sheshimniń bizdiń ulttyq qaýipsizdigimizge tikeleı qatysy bar. Myńdaǵan jyldar boıy ata-babalarymyz meken etken qasıetti qazaq jeriniń bir bóligin – aıaýly Saryarqany saıası saýdaǵa salyp, darqan dalamyzdy daý-damaı­­­ǵa aınal­­­dyrǵysy keletinder bar kezde, soltús­­­tik­tegi shuraıly óńirge sýyq kóziniń suǵyn qadaı­tyndar bar kezde biz myna jyly jerde, ásem qala – Almatyda tynysh otyra almas edik. *  *  * Biz Almatyǵa syımaı ketken joqpyz, biz ony qımaı-qımaı kettik. Sol arqyly biz elordamyzdy elimizdiń geografııalyq turǵydan alǵanda orta tusyna, ekonomıkalyq turǵydan alǵanda ońtaıly mekenge jyljytyp qana qoımaı, osyny armandap ótken Álıhan Bókeıhanov, Qanysh Sátbaev syndy aıaýly arystarymyzdyń armany men amanatyn júzege asyryp shyqtyq. Oǵan qosa, ataqonys, shyraıly ólkemizge kóz suǵy túse bergen áldekimderdiń jymysqy nıetterine de turlaýly tosqaýyl qoıdyq. *  *  * Budan bylaı jáne ǵasyrdan ǵasyrǵa, osynda ulan-baıtaq eldiń kindiginde halyq taǵdyry úshin ómirsheń mańyzy bar sheshimder qabyldanatyn bolady. Bul jerde endi Otanymyzdyń júregi soǵýda. Osy jerden Qazaqstan úshinshi myńjyldyqtyń tabaldyryǵynda óziniń tarıhı taǵdyryn aıqyndaıtyn bolady. *  *  * HHI ǵasyrdyń tabaldyryǵynda biz óz tańdaýymyz – kóne Saryarqanyń kıeli aspany astynda qonys tepken jańa astanamyz týraly málimdeımiz. Bul tańdaý astarynda elimizdiń qazirgi basshylyǵynyń aıqyndamasy ǵana turǵan joq. Bul tańdaýda Táýkeniń kóregendigi men Abylaıdyń ulylyǵy, esimderi ańyzǵa aınalǵan bılerdiń danalyǵy men 1986 jyldyń jeltoqsanynda ulttyq qadir-qasıet degenniń ne ekenin kúlli álemge pash etken sol bir jas júrekterdiń qaharmandyǵy toǵysyp jatyr. Bul tańdaýda óz taǵdyrynyń qojasy bolý quqyǵy úshin ómirin qıǵan mıllıondaǵan qandastarymyzdyń erik-jigeri bar. Osy tańdaýǵa dáıim laıyq bolaıyq! *  *  * Ǵasyr aıaǵynda, ǵasyrlar toǵysynda bizdiń táýelsizdigimizdiń aıqyn nyshany – Qazaqstannyń jańa astanasy Astana boldy. Tuńǵysh ret  bizdiń memleketimizdiń tarıhynda jalpyulttyq múddemizdi eskere otyryp, biz óz astanamyz týraly sheshimdi derbes qabyldadyq. *  *  * Táýelsizdik týy kógimizde jelbire­gen kúnnen bas­tap, Qazaqstan úshin jańa tarıhtyń bastalǵany, al ol eski tarıhtyń sylbyr jalǵasy bola almaıtyny belgili edi. Batyl oı, batyl áreket qajet boldy. Mine, osy tusta ózimniń kókiregimde qaınap pisken osy ıdeıany, eshbir kedergige qaramastan, keıbir úzeńgiles, tilektes jandardyń da kúdikterine qaramastan, aıaǵyna deıin qorǵap shyqqanymdy sizderdiń aldaryńyzda búgin maqtanyshpen eske alamyn. On jyldyń ishinde Astana álemge tanyldy jáne elimizdi de álemge tanytty dep aıta alamyz. Astananyń kórkine nebir órkenıetti elderden kelgen sheteldikter tańǵalýda. Astana – eń aldymen azattyǵymyzdyń sımvoly, Qazaqstannyń jańa tarıhynyń shynaıy shejiresi, qarqyndy damýymyzdyń, qol jetken tabystarymyzdyń, abyroı-bedelimizdiń, bereke-birligimizdiń jarqyn kórinisi. *  *  * Astana arqyly biz jahandyq álemge jańa Qazaqstandy ashtyq. Alaıda, bárinen buryn bul qalany ózimiz úshin, óz Atamekenimiz úshin jańasha ashtyq. Astananyń qurylysy osynaý jyldary bizdiń elimizdiń áleýetin tanytyp, búkil postkeńestik keńistiktegi eń orasan megajobaǵa aınaldy. Búginde Astana – bul Qazaqstannyń jańa tarıhy jınaqtalǵan oryn. Astananyń mysaly arqyly bizdiń búkil memleketimizdiń damýy týraly pikir túıýge bolady. *  *  * Esildiń sol jaǵalaýyndaǵy qalanyń jańa ortalyǵy tánti etedi, onyń qala túzýshilik ıdeıasyn búkil álemge tanymal belgili arhıtektor Kıse Kýrokava jáne basqa sáýletshiler aıryqsha shabytpen ázirlegen bolatyn. Onyń asa mańyzdy qaǵıdaty – bir turpatty, bir-birine uqsamaıtyn ǵımarattar bolmaýy kerek. Endigi bir qaǵıdat mynada: Astana – bul eýrazııalyq qala, ol álemniń barlyq taraptarynyń – Batys pen Shyǵystyń, Soltústik pen Ońtústiktiń mádenıetteriniń jaı qosyndysymen emes, solardyń úılesimimen, kirigýimen erekshelenedi. Bul kúrdeli, biraq ta naqty iske asatyn mindet edi. Astana kóz aldymyzda ósip, qulpyryp keledi, ol eń bolmaǵanda bir ret kórgenderdi tańdandyryp, ózine yntyq etedi. *  *  * Astana búginde sáýletimen ǵana daralanyp qoımaı, baý-baqshaly qalaǵa aınala túsýde. Elý myń gektar Astana tóńi­regindegi orman sońǵy shek emes. Biz Býra­baı óńirin Astanamen orman arqyly jal­ǵastyrýdy josparlaýdamyz. Bar-joǵy 50 shaqyrym qaldy. Bul jasyl beldeý qalany jazǵy ańyzaq jel men qys­­­qy borandardan qorǵaıtyn bolady. Osy­nyń arqasynda bizdiń qalada klımat ózger­di. Alaıda, bárinen buryn ol bizdiń sezim­derimizdiń arqasynda ózgerdi dep oılaımyn. Astana orasan zor dala ólkesiniń kin­di­gindegi jasyl oazıske, ekolog­­­ııa­lyq ja­­ǵy­nan taza megapolıstiń ónegesine aınalady. *  *  * Astana bizdiń Otanymyzdyń júregine, halyqty biriktirgen ulttyq ıdeıaǵa aınaldy, ol halyqtyń óz kúshi men uly maqsattaryna degen seniminiń sımvolyna aınaldy. Búginde búkil Qazaqstandaǵy sekildi Astanada júzden astam ulystardyń ókilderi turyp jatyr. Bul kún saıyn qonys toıy, kún saıyn mereke, úı­le­ný toılary bolyp jatatyn qala. Ondaǵan myń qo­nys­ toılary, jańa otbasylar men jańa taǵdyrlar qalasy. *  *  * Astanany qurý – ulttyq tarıhtyń jańa mátinin jazý. Mundaı mártebe ár urpaqtyń mańdaıyna buıyra bermegen. Eki myńjyldyqtyń toǵysynda biz sheshim qabyldap, Eýrazııanyń júreginde is júzinde jańa Astana qurdyq. *  *  * Árbir lıderdiń óz shyǵar bıigi, armanyna aınalǵan alar asýy bolýy tıis. Sol maqsatqa jetý úshin bar bedelińdi, bolashaǵyńdy báske tigýge týra kelmek. Jas táýelsiz memleketti jáne onyń jańa astanasyn ornatý ıdeıasy osylaısha júzege asty. *  *  * Jastar, sender ózgeristerden qoryq­­pańyz­dar, biz senderge úlken úmit artamyz, óz bola­shaqtaryńdy óz qoldaryńmen jasap úıre­nýleriń kerek. Jańa Qazaqstan, jańa Astana senderge osyndaı zor múmkindikterdi usynyp otyr. *  *  * Biz ǵasyrlar toǵysynda táýelsiz jańa memleket ornatyp, baıtaq elimizdiń dál ortasynan bas qalamyz – Astanany saldyq.  Búginde álemdik qaýymdastyq úshin Qazaqstan men Astana ataýlary egiz uǵymǵa aınalyp ketti. Bul uǵym qaryshtap damý men óristi órkendeýdiń ónegeli úlgisi retinde ornyqty. Bizder, qazaqstandyqtar, Astanany asqaqtatý arqyly dúnıe júzine ózimizdi – keleshegi kemel, áleýeti qýatty memleket ekenimizdi tanyttyq. *  *  * Halqymyz jańa da jas memleketiniń astanasyn óziniń qalaǵan jerine, óziniń qalaýy boıynsha ornatty. Eń bastysy – óziniń kindik qalasynyń qurylysyna bilek sybanyp, bar kúsh-qaıratyn, ynta-jigerin saldy. Ár kóshege, ár úıge júrek meıirin, perzenttik súıispenshiligin, jan jylýyn jumsady. Astana osylaısha halqymyzdyń aıaly alaqany, ystyq meıirimimen turǵyzyldy. Sondyqtan da, bul qala bárimizge erekshe qymbat, aıryqsha aıaýly. Táýelsizdiktiń negizgi máni – tarıhtyń jańa betin óz erkińmen, óz sheshimińmen bastaýda bolsa kerek. Táýelsizdik bizge jańa jolymyzdy, ózimizdiń sony soqpaǵymyzdy tabýǵa zor múmkindik usyndy. Sol jańa jolymyzdy biz Astana arqyly taptyq. *  *  * Astana aýystyrylǵaly beri árbir qazaqstandyq elde irgeli de qajetti sharýa qolǵa alynǵanyn sezinip ómir súre bastady. Ǵasyrlar boıǵy tusaý men totalıtarızm buǵaýlaryn serpip tastaǵan, sonyń aldynda ǵana daǵdarys pen kúızelisti bastan ótkergen elde jańa, jaqsy zaman týyp kele jatqany sezildi. Qazaqstandyqtardyń bári jas derjavanyń jas elordasy – Astananyń jan-jaǵyna úmit pen batyldyqtyń jan sergiter shapaǵy shashyrap jatqanyn kórdi. *  *  * Astana bizdiń ulttyq sanamyzdy naǵyz egemendik deńgeıine jetkizip, qazaq etnosyn uıymdastyrǵan ıdeıalyq sımvolǵa aınaldy. Onyń bizdiń azamattarymyzdyń otanshyldyq rýhyn asqaqtatýdaǵy ma­ńyzyna baǵa jetpeıdi. *  *  * Astananyń halyqaralyq mańyzy álde­qaı­da ósti. Astana – bul osy zamanǵy asa iri geosaıası joba, ol Qazaqstan týraly túsinikti ózgertedi. Bizdiń elorda óńirlik jáne jahandyq qaýip­sizdikti nyǵaıtýǵa úles qosýy tıis kóp­tegen forýmdardy ótkizýdiń ornyna aınaldy. Astana qazirdiń ózinde jaı elorda emes, ol endi eýrazııalyq ıntegrasııanyń elordasy retinde kórinip otyr. Naq osy Astana óńirlik damý boıynsha jańa ıdeıalardyń, kózqarastardyń, naqty baǵdarlamalardyń generatory bolýda. *  *  * Kez kelgen eldiń tarıhynda ulttyń ujymdyq rýhy tynyshtyq kezeńinen passıonarlyq kezeńine kóshetin kezderi bolady. Sol kezde adamdardyń jıyntyq energııasy, olardyń ıntellektýaldyq jáne shyǵarmashylyq kúsh-qýaty tańǵalarlyq nátıjelerge qol jetkizýge, bir urpaqtyń kezinde basqa elderde júzdegen jyldar ketetin joldy eńserýge múmkindik beredi. Bizdiń tarıhymyzda mundaı kezeń bizdiń elordanyń – Astananyń paıda bolýymen bastaldy. *  *  * Táýelsizdik – qasıetti uǵym. El qatarly Odaqtan bólinip shyqqannan, táýelsizdik alǵannan, Birikken Ulttar Uıymyna qabyldanǵannan, Týdy, Gımndi, Gerbti bekitkennen el birden shyn  mánindegi táýelsiz memleket bola qalmaıdy. Shyntýaıtynda, jańaǵy jaılardyń bári  kez kelgen memlekettiń mindetti atrıbýttary. Táýelsizdiktiń basty belgisi – ózińniń taǵdyryńdy óziń sheshýge qabilettiligińniń kelýi. Táýelsiz saıasat júrgize alýyń. Soǵan shamańnyń jetýi, múmkindigińniń kelýi. Eýrazııanyń qaq ortasynda biz ornatqan Astana – Qazaqstan halqynyń derbes tańdaýy. Astana – eldiń bolashaqqa salǵan kópiri. Jańa qoǵamnyń sımvoly. Biz is júzinde jańa memleket ornatýdy astanamyzdy jańadan salýdan bastadyq desek te artyqtyǵy joq. *  *  * Arqa tósinen jańa elorda salýymyz bizge túbirli mindetterdi sheshýge múmkindik berdi. Astana arqyly bizdiń halqymyzdyń ǵasyrlarǵa sozylǵan kóshi mejeli jerge jetti. Saryarqanyń saýmal samaldy dalasyna qazyq qaǵý qazaqtyń kem qoıǵanda sońǵy bir jarym ǵasyrǵa sozylǵan otyryqshyldaný úderisin birjolata túıindedi. Astana arqyly qazaq óziniń jerine tolyq ıe bola aldy. El ıesi kim ekenin, jer kıesi qaıda ekenin búkil álemge kórsettik.