Qylmysty ashý – qylmysqa tusaý salý

23 maýsym kúni polısııa qyzmetkerleri kásibı merekelerin atap ótedi. Ishki ister organdarynyń aldyńǵy qatardaǵy jáne mańyzdy qyz­metteriniń biri bolyp sanalatyn krımınaldyq polısııa qyzmetkerleriniń qylmysqa qarsy kúreske, quqyq tártibin jáne azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge qosar úlesi zor. Osy oraıda, biz Ishki ister mınıstrligi Krımınaldyq polısııa komıtetiniń tóraǵasy, polısııa polkovnıgi Janat SÚLEIMENOVKE jolyǵyp, kásibı merekelerimen quttyqtaı otyryp, atqarylyp jatqan qyzmet barysy týraly áńgimelesken edik. – Janat Qýanyshuly, siz jetekshi­lik etetin sala qyz­met­kerleriniń isi ishki ister organ­darynyń atyna saı eń negiz­gi mindetterdiń biri ekeni bel­gili. Sondyqtan aldymen, atqa­rylyp jatqan sharalarǵa toqtalyp ótseńiz. – Iá, krımınaldyq polısııa qyz­metkerleriniń eńbegi eren eke­ni sózsiz. Atqarylyp jatqan orasan jumystardyń arqasynda sol neg­izgi mindetter oryndalyp jatyr. Máselen, aǵymdaǵy jyly alǵa qoıǵan mindetterdi oryndaı otyryp, quqyq tártibin, qylmysqa qarsy kúresti nyǵaıtý boıynsha qabyldanǵan uıymdastyrýshylyq jáne praktıkalyq sharalar elimizde krımınogendik jaǵdaıǵa baqylaý jasaýǵa jáne qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge yqpal etti. Tirkelgen aýyr jáne asa aýyr qylmystardyń sany ótken jyldyń osy kezeńimen salys­tyrǵanda 27,4 %-dan (14391-den 101447-ge) 22,1 %-ǵa (1085-ten 845-ke) tómendedi. Adam ólti­rý qylmysynyń tirkelgen sany 20,4 %-ǵa (485-ten 386-ǵa) qys­qar­ǵan. Qaraqshylyq sany da aıtar­lyqtaı 47,9 %-ǵa (792-den 413-ke) tómendedi. Onsha aýyr emes já­ne aýyrlyǵy ortasha qyl­mys­tar­dyń sany da birshama azaıdy. Jalpy, qylmystardy ashý kór­set­kishi ótken jyldyń osy kezeńi­men salys­tyr­ǵanda edáýir artyp otyr. Máselen, aýyr qylmystardy ashý 10,2 % (32,6-dan 42,8), asa aýyr qylmystar 2,6 % (62,5-ten 65,1), kisi óltirý qylmystaryn ashý 6,3 % (62,6-dan 68,9), denege aýyr zııan keltirý – 10,3 % (56,8-den 67,1), zorlaý – 12,6 % (52,4-ten 65,0), buzaqylyqty ashý 8,4 %-ǵa (29,4-ten 37,8) ósti. Sonymen qatar, mal urlyǵyn ashý kórsetkishi 18,1 % (28,6-dan 46,7), bopsalaýdy ashý 18,2 %-ǵa (47,8-den 66,0) artqan. Tonaý, alaıaq­tyq qyl­mys­taryn ashýda da jaqsy kórsetkishter bar. Krı­mı­naldyq polısııa komıteti qyz­met­kerleriniń qatysýymen ashylǵan aty-shýly qylmystar da az emes. – Sol iri qylmystardy ashý barysy týraly da aıtsańyz. – Aǵymdaǵy jyldyń qańtar aıynda Batys Qazaqstan oblysynda esimi belgili bir kásipkerdiń úıine qarýly qaraqshylyq shabýyl jasalyp, betperde kıgen qylmyskerler úı ıesin óltirip, zaıybyna aýyr dene jaraqattaryn salǵan oqıǵa oryn aldy. Adam óltirgen qaraqshylar iri kólemdegi aqshalaı qarajat pen altyn buıymdardy ıelengen. Bul qoǵamdyq tolqý týdyrǵan qylmysty ashý úshin tez arada jedel-tergeý toby qurylyp, Ishki ister mınıstrligi Krımınaldyq polısııa komı­tetiniń qyzmetkerleri Batys Qa­zaqstan oblysyna issaparǵa jiberildi. Qaraqshylyq shabýyl men qasaqana kisi óltirý faktisin ashý jáne tergeý boıynsha úlken kólemde jumystar júrgizildi. Jábirlenýshilerdiń barlyq tanystary men aınalasyndaǵy adamdar muqııat tekserildi. Ishki ister organdarynyń barlyq múm­kindikteri, kúshteri men quraldary keńinen paıdalanyldy. Árıne, qylmysty ashý jáne isti júrgizý barysynda kóptegen qıyn­dyqtar týyndady. Aıǵaq zattar­dy tabýda aýa raıynyń qolaı­syzdyǵy, qatty aıazdar biraz kedergiler keltirdi. Soǵan qara­mastan, qylmys ashyldy. Kúni-túni tynymsyz eńbek óz nátıjesin berdi. Qysqa merzimde kúdiktiler anyqtalyp, olardy ustaý boıynsha jedel-izdestirý is-sharalary júrgizildi. Buryn sottalǵan úsh kúdikti ustaldy. Qylmyskerler atalǵan qylmysty jasaýǵa muqııat daıyndalǵany belgili boldy. Qaraqshylyq shabýyldy jasaý týraly jospardy óziniń sybaılas­taryna jábirlenýshiniń baılyǵynan habardar, kórshi aýylda turǵan 28 jastaǵy buryn sottalǵan usynǵan. Ol kásipkerdiń úıin kórsetip, onyń kúzetilmeıtinin, terezelerde torlardyń joqtyǵyn aıtqan. Sóıtip, bul oıdy qup alǵan, ıaǵnı asa aýyr qylmysty uıymdastyryp buryn birneshe ret sottalǵan, sońǵy jazasyn az ǵana ýaqyt buryn ótep shyqqan 33 jastaǵy ekinshi qandybalaq qylmysker tez arada arnaıy jospar quryp, árqaısysynyń rólin belgilegen. Al úshinshi qylmysker, ıaǵnı 36 jastaǵy Oral qalasynyń turǵyny jeke avtomashınasyn qylmys jasaýǵa paıdalanǵan. Qaraqshylar keıin jasandy murt qoıyp, túrlerin ózgertkisi kelgenderine qaramastan ustaldy, jazadan qutylmady. Qylmystyq is sotqa jiberilip, qazirgi ýaqytta sot prosesi ótýde. – Demek, qatygez qylmys­ker­ler endi laıyqty jazasyn alatyny anyq qoı. Budan basqa Krımınaldyq polısııa komı­te­ti qyzmetkerleriniń qatysýy­men taǵy qandaı aýyr qylmys ashylǵanyn aıta alasyz? – О́tken jyly qyrkúıekte Al­maty qa­la­synda Jeltoqsan jáne Sátbaev kóshe­leriniń qıylysynda «Trevel Ekspress» JShS-niń ınkassatorlaryna oq atylyp, qa­raq­shylyq shabýyl jasaldy. Nátıjesinde, aýyr jaraqat alǵan bir ınkassator oqıǵa ornynda qaıtys boldy. Ekinshi ınkassator jaraqatymen aýrýhanaǵa jetkizildi. Qylmyskerlerge qar­sylyq kórsetip, tapansha qol­danǵan ózge ınkassatorlardan ses­kengen qylmyskerler aqsha salynǵan sómkeni ala almaı oqıǵa ornynan qashýǵa májbúr boldy. Sodan bul qylmysty ashý­ǵa anaǵurlym tájirıbeli qyz­met­kerler jumyldyrylyp, jedel-tergeý toby quryldy. Qala­daǵy 35 beınebaqylaý kameralary tekserildi, mańaıdaǵy árbir úı, páter turǵyndarynan, kýágerlerden jaýaptar alyndy. Kýálerdiń kórsetýi boıynsha kúdiktilerdiń beıne keskini jasaldy. Beıne-baqylaý kameralarynyń birine ilingen beınetaspa alynyp, jan-jaqty zerdeleý júrgizildi. Tergeýdiń aldyńǵy satysynda týyndaǵan kóptegen qıyndyqtarǵa qaramastan, qylmystyq isti ashý jáne tergeý boıynsha jumysty saýatty uıymdastyrýdyń, qyz­met­kerlerdiń tájirıbeli is-qımy­lynyń arqasynda taǵy da qoǵam­dyq tolqý týdyrǵan asa aýyr qyl­mys qysqa merzimde ashyldy. Almaty qalasynda ýaqytsha turyp jatqan 1975 jáne 1980 jyly týǵan eki azamat ustalyp, qyl­mys­tyq jaýapkershilikke tartyldy. Qazirgi ýaqytta olardyń bireýi 19, ekinshisi 20 jylǵa sottalyp, jazalaryn qatań merzimdegi kolonııada óteýde. – Durys eken. Zańdylyq pen quqyq tártibin nyǵaıtýda aı­tarlyqtaı nátıjelerge qol jetkiziledi deısiz ǵoı. Al izdeýdegi qaýipti qylmyskerlerge qarsy qandaı sharalar qabyldanýda? – Izdestirýde júrgen asa qaý­ipti qylmyskerlerdi ustaý boıynsha kóptegen tabysty operasııalar ótkizildi. Aǵymdaǵy jyldyń ótken kezeńinde izdeýde bolǵan 2 myńǵa jýyq qylmysker anyqtalyp, ustaldy. 2013 jylǵy 16 qarashadaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańymen «2010 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qaty­sýshy memleketterdiń adamdardy memle­ket­aralyq izdestirý sharty» ratıfıkasııalandy. Qazirgi ýaqytta atalǵan Shartty iske asyrý boıynsha is-sharalar júrgizilýde. Basqa memleketterdiń quqyq qorǵaý organdarymen tyǵyz ózara is-qımyl j­a­sa­sýdyń nátıjesinde aǵymdaǵy jylǵy aq­panda Astana qalasynda barsetka urlap jáne bir azamatty tonaýǵa oqtalǵan qylmys ústinde grýzın azamaty ustaldy. Tergeý barysynda kúdiktini tekserý kezinde onyń Tbılısı qalasynda kisi óltirgeni jáne qarý men oq-dárilerdi zańsyz saqtaǵany úshin izdeýde bolǵany, sondaı-aq, О́zbekstan Respýblıkasy Tashkent qalasynyń IIBB atalǵan azamatty urlyq jasaǵany úshin izdeý jarııalaǵany anyqtaldy. Qylmysker О́zbekstanda barsetka urlaýmen aınalysyp, tonaýdy kásip etip kelgen. Aǵymdaǵy jyldyń maýsym aıynda qyl­mys­kerdi Astana qalasynyń aýdandyq soty bir jylǵa bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottady. Basqa memleketterde jasaǵan qylmystary úshin de aldaǵy ýaqytta jazasyn alatyn bolady. Mundaı mysaldar az emes. – Qazirgi ýaqytta uıymdasqan qylmystyq toptardyń jolyn kesýde ne atqarylyp jatyr? – Uıymdasqan qylmystyq toptardyń áreketteriniń jolyn kesý boıynsha qatań jáne tabandy sharalar qabyldandy. Nátıjesinde 1094 qylmystyq is qozǵaldy, 158 adam qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. Uıymdasqan qylmys jelisi boıynsha izdeýde bolǵan 15 adam ustaldy. Zańsyz aınalymnan 49 birlik atys qarýy, 500 kıloǵa jýyq esirtki quraldary tárkilendi. Reseı Federasııasynyń quqyq qorǵaý organdarymen birlesip atqarǵan jumystyń, qoıan-qoltyq is-qımyldyń nátıjesinde Máskeý qalasynda buryn Qazaqstan Respýblıkasynda birneshe ret sottalǵan 41 jastaǵy qaýipti qyl­mysker ustaldy. Ol elimizdiń túzeý mekemelerindegi krımınogendik ahýalǵa teris yqpal etýge tyrysyp, óziniń ıdeologııasyn taratqysy kelgen. Osylaısha, Qazaqstan men Reseı IIM qyzmetkerleriniń birlesip qabyldaǵan sharalary barysynda transulttyq qylmystyq qoǵamdastyq ókiliniń qylmystyq áreketiniń joly kesildi. Qa­zir­gi ýaqytta oǵan Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Qylmystyq kodeksiniń birneshe baptary boıynsha aıyp taǵylyp, qylmystyq jaýapqa tartyldy. – Ekstremıstik ba­ǵyt­taǵy qyl­mys­tar da beıbit ha­lyq­tyń tynyshtyǵyn buza­ty­ny belgili. Bul qaýiptiń aldyn alýda ne atqarylyp jatyr? – Aǵymdaǵy jyldyń 5 aıynda ishki ister organdary ekstremıstik sıpattaǵy qylmys belgileri boıynsha 14 qylmystyq is qozǵap, 126 quqyq buzýshylyqty anyqtady. Máselen, Almaty oblysynyń IID-ine Reseı Federasııasyndaǵy resmı elektrondy saıttardyń birine Qazaqstan aýmaǵynda terakt jasalatyny týraly habar túskeni belgili boldy. Arnaıy arnalar arqyly terrorızm aktisi týraly jalǵan aqparatty rastaıtyn materıaldar alyndy. Jalǵan habar taratqan Almaty oblysynyń 50 jastaǵy turǵyny anyqtalyp, oǵan qatysty qylmystyq is qozǵaldy. Qazirgi ýaqytta aqparat taratýshy qylmysker úsh jylǵa sottaldy. Sol sııaqty osyǵan uqsas qylmystary úshin 192 azamat ustaldy, onyń 51-i sot arqyly jaýapkershilikke tartyldy. Zańsyz mıssıonerlik qyzmet úshin 40 Qazaqstan azamaty jáne basqa memleketterdiń 12 azamaty ustaldy. – Komıtettiń taǵy bir mańyz­dy mindetteriniń biri kıber qyl­mys­qa, ıaǵnı, kompıýterlik tehno­logııalardy paıdalanýmen ja­salatyn qylmystarǵa qar­sy kúresti kúsheıtý bolyp ta­by­­la­tynyn bilemiz. Internet ar­qy­­ly jasalatyn qylmystar sany artyp bara jatqan joq pa? – Iá, aǵymdaǵy jyldyń basy­nan beri 890 kompıýterlik quqyq buzýshylyqtar anyqtalǵan, degenmen, olar boıynsha 216 qyl­mystyq is qozǵaldy. Bulardyń 25-i aqparattyq tehnologııalardy paıdalanýmen jasalǵan urlyq, al 45-i joǵary tehnologııalardy paıdalanýmen jasalǵan alaıaqtyq qylmystar. Sonymen qatar, bul baǵytta jasyryn jumys istegen 7 seh anyqtaldy. Krımınaldyq polısııa komı­tetiniń qyzmetkerleri, ózińiz aıt­qandaı, Internet salasynda qashyqtyqtan banktik qyzmet kór­setý (QBQK) júıesiniń kómegimen qa­zaqstandyq bankterdegi esepshottardan aqshalaı qara­jat urlaýmen aınalysqan uıym­das­qan top qyzmetiniń jolyn kesti. Bul top Astana, Almaty qala­larynyń jáne basqa da oblys ortalyqtarynyń aýma­ǵyn­da áreket etken. Qylmys qur­ban­darynyń poshtalyq mekenjaılaryna salyq organynyń atynan jiberilgen elektrondyq hatqa bekitilgen zııankes baǵdarlamanyń kómegimen qylmyskerler kompıýterde saqtalatyn aqparatqa qol jetkizip, klavıshalardyń kombınasııalaryn, onyń ishinde, QBQK júıesine kirý paroldaryn alyp otyrǵan. Izdeý, tekserý nátıjesinde bul alaıaqtar elektrondy qar­jy­lyq basqarýǵa ruqsaty bar túrli kompanııalardyń býhgalte­rııasynyń qyzmetkerleri eken. Olar jeke basyn kýálandyratyn jalǵan qujattar daıyndap, sodan keıin aldamshy salym ıeleriniń ótinishi boıynsha qoldan jasalǵan jalǵan qujat boıynsha bank fılıaldarynda esepshot ashyp, oǵan aqshalaı qarajat aýdarylǵan. Keıin olardy qolma-qol aqshaǵa aıyrbastap otyrǵan. Osyndaı jolmen top músheleri qarapaıym salymshylardyń 300 mıllıonnan astam teńgesin jymqyrǵan. Biraq, biz ony der kezinde anyqtap, áshkereledik. – Krımınaldyq polısııa komıteti­niń jedel-qyz­met­tik jumysynyń tıim­di­­ligin arttyrýda qandaı uıym­das­ty­rý­­shylyq-praktıkalyq sha­ralar qabyl­danýda? – Qyzmettiń tıimdiligin arttyrýda jo­ǵaryda atap ótken sharalardan basqa da birqatar jumystar atqaryldy. Zańnamany jetildirý boıynsha jumystardy úzbeı jalǵastyryp kelemiz. О́tken jyly «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańna­malyq aktilerine adam saýdasyna qar­sy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qabyldandy. Atalǵan zańmen adamdy qaıyr suratýǵa májbúrlegeni jáne kom­mer­sııalyq emes seksýaldyq quldyqqa tart­qany, sondaı-aq, kámeletke tol­ma­ǵandarǵa qatysty eńbek zańna­masyn buzǵany úshin jaýap­ker­­shi­likter engizildi. Budan basqa jeke jáne zańdy tulǵa­lar­­dyń osy saladaǵy ákimshilik jaýap­ker­shilikteri belgilendi. Qylmysqa qarsy kúreste quqyq qor­ǵaý jáne arnaıy organdarmen, basqa da memlekettik organdarmen birlesip jumys júrgizýge arnalǵan birlesken jos­parlar bar. Ishki ister organdarynyń qyz­metteri arasyndaǵy ózara is-qımyldyń tıim­diligin arttyrý boıynsha birqatar normatıvtik qujattar ázirlendi. Sonymen birge, qoldanystaǵy zańnamalarǵa azamat­tardyń habarsyz ketý faktileri boıyn­sha qylmystyq is qozǵaý bóliginde ózge­rister men tolyqtyrýlar engizildi. Je­del-izdestirý jumysyn jetildirý úshin birqatar buıryqtarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi, sondaı-aq, ekstremızmge, uıymdasqan qylmysqa qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha vedomstvolyq buıryqtar men nusqaýlyqtar bekitildi. Qylmysqa qarsy is-qımyl jónindegi norma­tıvtik-quqyqtyq aktilerge, zańna­malyq bazalarǵa, ınternet resýrs­tarǵa monıtorıng júrgizip otyramyz. Bótenniń múlkin urlaýǵa qarsy is-qımyl jónindegi 2012-2014 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama qabyldanyp, iske asyrylýda. Nátıjesinde elimizde tirkelgen urlyq sany 2,7 %-ǵa (82830-dan 80623-ke) kemise, al olardy ashý 12,4 %-ǵa (16,8-den 29,2) artty. Páter urlyǵy 5,0 %-ǵa (19066-dan 18120) tómendedi, olardy ashý 12,8 %-ǵa (14,0-den 26,8) ósti. Osylaısha, suraǵyńyzǵa jaýabymdy aıaqtaı kele aıtarym, Krımınaldyq polısııa komıteti qyzmetkerleriniń qylmysqa qarsy kúreste, ádildik ornatýda atqarar isi az emes degim keledi. О́ıtkeni, kez kelgen qylmysty asha bilý, qylmyskerlerge qylmys jasaýdan úrkýi úshin aldyn ala qurylatyn tusaý bolmaq. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».