SYR DIQANDARY DALANY DÚBIRGE BО́LEÝDE

“Kóktemniń bir kúni – jylǵa azyq” degen ataly sózdi murat tutqan Syr dıqandary dala tós­keıindegi qaýyrt qımylǵa kirisip te ketti. Sáýir aıynyń 23-inen bastap Syr aımaǵynyń basty daqyly – kúrish egý jumystary bastalǵan bolatyn. Al, erte kók­tem daqyldary – arpa, jońysh­qa, maqsary egý jumystary tolyǵymen aıaqtalyp, kútimge alynýda. Sondaı-aq ústimizdegi jyly yrysty da kúrishti Syr jeriniń 72800 gektaryna Syr marjany – aq kúrishti egý jos­par­lansa, búgingi kúnge deıin 38500 gektar jerge kúrish tuqymy sebilip, sýǵa bastyrylýda. Aıta ketý kerek, kúrish egisiniń kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 1400 gektarǵa ulǵaıtylǵan. Oblys aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri kúrish egisine sapaly daıyndyqpen kiristi. Egiletin kúrish tuqymynyń 4,2 paıyzy elıtalyq, 24,4 paıyzy I reprodýksııaly, 26,3 paıyzy II-reprodýksııaly. Sondaı-aq, bı­yl­ǵy jyly Syr jerine kúrishtiń “Marjan” sorty egilýde. Bul sort­tyń barlyq daıyndalǵan tu­qym­daǵy úlesi 55,3 paıyz bolyp otyr. Al, 2008 jyldan bastap aýdandastyrylǵan “Lıder” sor­ty­nyń úlesi 27,4 paıyz, “Iаn­tar” – 7,1 paıyz, “Novator” – 3,8 paıyzdy quraıdy. Kúrishten mol ónim alýdyń kepili – mıneraldy tyńaıtqysh. Basqa daqyldarǵa qaraǵanda kú­rish tyńaıtqyshty óte kóp qajet etetin daqyl. Osyǵan oraı, aýyl sharýashylyǵy taýar óndirý­shi­le­ri mıneraldy tyńaıtqysh daı­yn­daýǵa úlken mán bergen. Ústi­mizdegi jyly sharýashylyq­tar­dyń mıneraldy tyńaıtqyshqa de­gen suranysy 56,6 myń ton­na­ny qurady. Osydan búgingi kúnge 36,0 myń tonna ammonıı sýlfa­ty, 5,4 myń tonna ammofos, 1,8 myń tonna karbamıd jáne 1,34 myń tonna sýperfosfat tyńaıt­qyshtary alynyp, paıdalanýda. Bıylǵy jyly óńirimizdiń sharýa­shylyqtary mıneraldy tyńaıt­qysh­tar satyp alýda memlekettiń qoldaýyn jaqsy paıdalanýda. Qazirgi ýaqytta sharýashylyqtar arzandatylǵan baǵamen 5,4 myń tonna ammofos tyńaıtqyshyn alsa, sonymen qatar 36 myń ton­na ammonıı sýlfaty men 1,8 myń tonna karbamıd tyńaıt­qysh­taryna sýbsıdııa tólenip jatyr. Mamandardyń paıym­daýynsha, bıylǵy jyly Syrdarııa ózeni basseıninde sý deńgeıi qalypty bo­lady jáne sýdan tapshylyq bol­maıdy. Bul 90 kún boıy sýda turyp ósetin kúrish daqylyn ósirýshiler úshin qýanyshty habar. Sonymen qatar, Elbasynyń tikeleı tap­syr­masy boıynsha salynyp jatqan, bıylǵy jyly birinshi kezeńi aıaq­talǵan “Kóksaraı” sý rettegishiniń de ıgiligi kórilip otyr. Qazirgi kez­de Aýyl sharýashylyǵy mınıstrli­giniń Sý resýrstary komıtetimen kelisilgen kestege sáıkes Kóksaraı sý rettegishinen sekóntine 150 tekshe metr sý tómen aǵysqa jiberilip ke­ledi. Bıylǵy jyly oblys boıyn­sha aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń qolyndaǵy 1796 traktor, 249 tuqymsepkish, 499 soqa, 940 traktor tirkemesi jáne 389 avtomáshıne dala jumys­ta­ry­na qatysýda. Sonymen qatar, egis egý jumystaryna 7 aýdanda jáne Qy­zylorda qalasynda qurylǵan ser­vıstik daıyndaý ortalyqtary­nyń tehnıkalary da kómektesýde. Bú­gin­de olardyń qolyndaǵy 26 traktor, 3 dán sepkish, 13 soqa, 3 traktor tir­kemesi jáne 2 júk tıegish trak­tory egin egý jumystaryna qatysýda. Kóktemgi dala jumystaryna 16,0 myń tonna dızel otyny, 3,2 myń tonna benzın jáne 1,0 myń tonna qoıý maı paıdalanylady dep mejelengen. Osydan, búgingi kúni oblys boıynsha 12,2 myń tonna dızel otyny (76,3 paıyz), 2,4 myń tonna benzın (75,9 paıyz) jáne 792 tonna dızel maıy (81,0 paıyz) daıyndalǵan. Onyń ishinde 6,3 myń tonna dızel otyny memleket tarapynan arzandatylyp berilgen. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini sol, Syr jerinde kúrish egisi qarqyndy júrgizilýde. Egistiń kósh basynda Jańaqorǵan, Shıeli aýdandary keledi. Bul aýdan dı­qan­dary búgingi tańda mejelengen kúrish egisiniń 60 paıyzdan astamyn egip, sýǵa bastyryp kútimge alýda. Eger saralap aıtar bolsaq, Shıeli aýdany jalpy kólemi 8087 gektarǵa kúrish daqylyn ornalastyrýdy mejelep otyr. Bul ótken jylǵy­dan 1500 gektarǵa artyq. Al, jańa­qorǵandyqtar 9300 gektar jerge kúrish daqylyn ornalastyrýdy mejelep otyrsa, joǵaryda aıtqan­daı, osynshama jerdiń 60 paıyzdan astamyn egip te qoıǵan. Ásirese, osy aýdanǵa qarasty “Tatý-Agro”, “Yntymaq”, “Tehservıs” JShS-lar men “Suńqar” sharýa qojalyq­tary dala tóskeıin dúbirge bóleýde. Sóz oraıy kelgende aıta keteı­ik, aǵymdaǵy jyly Syr dıqandary ushaqpen tuqym sebý ádisin qolǵa ala bastady. Áýeden tuqym sebý ádisi Syr aýdandaryna tańsyq emes. Dese de sońǵy jyldary sha­rýa­shylyqtar ushaqtardyń shyǵyn­daryn óteı almaǵandyqtan bul tásildi keńinen qoldana almaı kel­gen. О́tken jyldan bastap ábden sy­naqtan ótken eski ádis qaıta jań­ǵyrtyla bastady. Naqtylaı aıtar bolsaq, ótken jyly Qar­maqshy aýdanyna qarasty “Jańa­jol” JShS-niń kúrishtik jerlerine ushaq arqyly áýeden tuqym se­bilgen edi. Al, aǵymdaǵy jylǵy naý­qanda Qyzylorda qalasyna qa­rasty Aqsýat aýyldyq okrýgindegi “Qarataban” JShS kúrish alqaby­na ushaqpen tuqym sebýdi qolǵa aldy. Iаǵnı, “Qarataban” JShS ústimizdegi jyly 1100 gektar jerge Syr salysyn egýdi josparlasa, osynyń 500 gektaryna ushaqpen tuqym seýip te úlgirgen. Sonymen Syr dıqandary dán dalasyn dúbirge bólep jatyr. Erkin ÁBIL. Qyzylorda oblysy.