Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Aýasy taza eldi mekende ómir súrýdiń ózi – baqyt. Kósheleri keń, tap-taza, kórikti, jasyl jelegi mol, ǵımarattary sáýletti qalada turý árbir jannyń armany ekeni anyq. Memleketimizdiń bas qalasy Astana soltústik óńirde ornalasqandyqtan, qysy qatty. Bul jaqtyń aıazdy, borandy kúnderi óte kóp. Kezinde ózimen-ózi buıyǵy jatqan oblys ortalyqtarynyń biri boldy. Jeke sektordaǵy úılerdiń bári qysta burqyldatyp kómir jaqty. Tipti 80-jyldary shaǵyn kóshelerge ottyń kúlin tókken jaǵdaıdy da kózben kórdik. Árıne, ol kezde qala shaǵyn, zardaby kóp baıqalmady. Jıi soǵyp turatyn jeli bar. Sol sebepti qalany tútin baspaıtyn edi.
Degenmen jyl ótken saıyn turǵyndar sany artty, úıler de kóbeıdi. Qala syrtyna orman egilgendikten de shyǵar, burynǵydaı óńmenińnen ótip ketetin jel de azaıa bastaǵandaı. Keıingi jyldary, tipti, úp etken jel soqpaıtyn tymyq kúnder paıda boldy. Sondaıda qalany tútin basyp ketedi. «Keıbir turǵyndar kómir bylaı tursyn, uzaq jylý beredi dep avtokóliktiń dońǵalaǵyn jaǵady» degen áńgimeni de estip júrmiz. Túrli qoqystardy, plastıkalyq qoraptar men ydystardy otqa salatyndar da kezdesedi. Shynymen de, keıbir úılerdiń murjasynan qara tútin býdaqtap jatady. «Qalany ýlap ne jaǵyp jatsyń?» dep olardy tekserip jatqan eshkim joq. Aýylda óstik. Kómir jaqqandy kórdik. Bastapqyda byqsyp, tútin shyqqanmen, sálden keıin janyp jatatyn edi ǵoı. Al qazir kúni-túni qara tútin býdaqtap jatqanyn kóremiz. Tıisti quzyrly organdar qalany ýlap jatqan úılerge baryp, tekserý jumystaryn júrgizse, oryndy bolar edi.
Astananyń oń jaǵalaýynda ońtústik-shyǵys aýdany bar. 20-25 jyl buryn ómir súrýge qolaıly, aýasy taza aımaq bolǵan edi. Al qazir tymyq kúnderi tútin basyp turady. Atap aıtqanda, B.Momyshuly dańǵyly men Ǵ.Mustafın kóshesiniń sol jaǵy kópqabatty turǵyn úıler bolsa, al oń jaǵynda jeke sektor úıleri ornalasqan. Bul M.Jumabaev dańǵyly men Qobylandy batyr kóshesi aralyǵyn qamtıdy. Jel tymyq kúnderi páterdiń jeldetkishin ashý múmkin emes. Kóshege de shyǵa almaısyń. Tipti oblys ortalyqtarynda aýa mundaı las bolmas. Máselen, ózim buryn Oral, Qostanaı qalalarynda turdym. Atalǵan qalalarda jeke turǵyn úılerdi gazben qamtý máselesi áldeqashan sheshimin tapqan. Kómir jaǵyp, kúl shyǵaryp júrgen adamdy kórmeısiń. Bes jyl buryn jazda Qostanaıda turatyn bir dosymnyń úıinde boldym. Qalanyń shet jaǵynan jer ýchaskesin alyp, jeke úı salyp alypty. Aýlasy keń eken. Sony kórgen bir dosy: «Myna aýlańa oshaq salyp alyp, ara-tura úıdiń nanyn pisirýińe bolady ǵoı» dedi. Sonda ol: «Bizdiń qalada aýlańa oshaq salý túgili, birdeńe jaǵyp, tútin tútetýge bolmaıdy. Aıyppul tóleısiń», dep jaýap berdi. Mine, órkenıetti qalada osyndaı qatań tártip saqtalady.
Al Astanada árkim oıyna kelgenin istep jatyr. Mysaly, jazdygúni káýap satatyn dámhana, ashanalar bar. Olar esiginiń aldyna úlken temir oshaq ornatyp qoıyp, tútindetip, káýap daıyndap jatady. Olarǵa munyń ne degen adamdy kórgen joqpyn. Sondaı qyzmet kórsetetin orynnyń biri – Ǵ.Mustafın kóshesindegi «Kısh-mısh» dámhanasy. Búgingi damyǵan qoǵamda káýapty zamanaýı peshterde daıyndaýǵa tolyq múmkindik bar emes pe?
Memleket basshysynyń qolǵa alýymen keıingi úsh-tórt jylda Astananyń jeke turǵyn úı alaptary kógildir otynmen qamtamasyz etildi. Bul rette aýqymdy ister atqaryldy. Alaıda gazdy qymbatsynyp, «úırenip qalǵan kómirim jaqsy» deıtinder de bar. Aldaǵy kezeńde kómir jáne túrli qoqystardy jaǵýǵa múldem tyıym salý qajet. Sol aýmaqta turatyn qarııalar, sondaı-aq demikpe, júrek, qan qysymy jáne basqa da dertke shaldyqqan adamdar tútinniń ıisinen zardap shegip júrgenderin jıi aıtady. Biraq olardyń shaǵymdaryna qulaq asyp jatqan quzyrly organ kórinbeıdi.
Jeke turǵyn úıler ǵana emes, avtokólikter de qalanyń aýasyn ýlap jatyr. Ásirese paıdalaný merzimi áldeqashan ótip ketken eski jeńil avtokólikterden qara tútin shyǵatyny belgili. Júk kólikteri men eskirgen avtobýstar da baǵdarshamǵa toqtap, ornynan qaıta qozǵalǵan sátte janynda turǵan mashınalardy tútinge kómip ketetinin de kórip júrmiz.
Qalanyń qanshalyqty taza ne las ekenin qarǵa qarap anyqtaýǵa bolady. Aýasy nashar aımaqtyń qary sanaýly kúnde-aq qaraıyp ketedi. Al taza mekenderde jaýǵan qar qansha kún ótse de, appaq kúıinde jatady.
Álemniń órkenıetti qalalary tazalyq saqtaýǵa erekshe mán beredi. Mysaly, Sıngapýrde belgilenbegen jerde shylym shekken adamǵa 1 myń dollar aıyppul salynady. Al temekiniń tuqylyn asfaltqa tastasań, 500 sıngapýr dollaryn (175 myń teńgeden asa) tóleısiń. Jaıaý júrginshiniń kósheni kez kelgen tusynan kesip ótýi, trotýarǵa túkirgeni jáne basqa da osyndaı zań buzýshylyqtar 500-den 1 myń sıngapýr dollary kóleminde aıyppul tóletedi. Tipti metroda saǵyz shaınaýǵa tyıym salynǵan, kóshege bir japyraq qoqys tastaýyńa bolmaıdy. Aıyppuldary óte joǵary. Al bizde tártip te, tazalyq ta syn kótermeıdi.
Qazaqstan Respýblıkasy Ekologııa kodeksiniń 8-babynda memleket, jeke jáne zańdy tulǵalar qorshaǵan ortany qorǵaý men saqtaý, lastanýy men oǵan zalal keltirilýin bolǵyzbaý maqsatynda naqty is-sharalardy júzege asyratyny aıqyn jazylǵan. Al 13-bapta tabıǵatty saqtaý jáne onyń resýrstaryna uqypty qaraý barlyq jeke jáne zańdy tulǵanyń boryshy men mindeti ekeni atap kórsetilgen. Sondyqtan árbir azamat elimizdiń ekologııa zańnamasynyń talaptaryn saqtaýǵa tıis.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jýyrda ǵana Astana qalasyn damytýǵa qatysty keńeste sóz sóılep, kúrdeli máselelerdi kóterdi. Elordany gazben qamtýda olqylyqtar oryn alǵanyn atap ótti. Memleket basshysy elordanyń jańa ákimi Jeńis Qasymbekke mańyzdy mindetter júktedi. Turǵyndar da qalanyń ekonomıkalyq jáne ekologııalyq jaǵdaıy anaǵurlym jaqsarady dep úmit artyp otyr.
Astana bas qala retinde erekshe qorǵalýǵa tıis. Qalanyń ekologııalyq qaýipsizdigi – óte mańyzdy másele. Turǵyndardyń ómiri men densaýlyǵy qymbat desek, bul máseleni keshendi túrde qarap, qajetti sharalar qabyldaý qajet. Jalpy, el astanasyn lastaýǵa eshkimniń de quqyǵy joq. Osy maqsatta jańa is-sharalar qolǵa alynady degen senimimiz bar.
Aıbatyr SEITAQ,
jýrnalıst, Astana turǵyny
