О́ndiristi órge súıremek

Kóbiktiń kómegi

Stanford university ǵalym­dary­­nyń esepteýinshe, 2021-2022 jyl­dary álem ǵalymdary óz eń­bekterinde jerlesimizdiń ashqan ǵylymı jańalyqtaryna 15 márte silteme jasaǵan! Ǵa­lym­­­­nyń tanymal bolýyna ol ash­qan jańalyqtardyń ózekti­ligi, erek­she mańyzdylyǵy sebep bol­ǵany anyq.

Zamanaýı qurylysta sura­nys­qa ıe jeńil betonnyń qura­my­na kiretin gazbeton, kóbik­beton materıaldary búgin­de kópshilikke óte tanymal. Onyń eń basty qasıeti – jeńil­digin­­de. Sol arqyly ǵı­ma­rat­tar qabyrǵasynyń irge­tas­qa túsetin salmaǵy azaıady. Ekin­shiden, jeńil betonnyń jylý saq­taǵysh qasıeti óte joǵa­ry, qysta jylýdy dalaǵa jiber­meı­di, jazda salqyn, ystyqtan qor­ǵaıdy. Álemdik óndiris­te kóbik­tendirgish materıal alıýmı­nıı untaǵynan alynady. Ol óte qymbat ári shetelden ákelinedi. Degenmen qazirgi qurylysta suranys joǵary bolǵandyqtan, qymbattyǵyna qaramastan ózin-ózi aqtaıdy. Al kóbikti beton jasaý úshin arnaıy kóbiktendirgish materıal kerek. Ol da Eýropada sıntetıkalyq jolmen alynady. Mine, osy shetten keletin mate­rıaldar­dy almastyratyn kol­­lagendi kóbiktendirgishti elimizde jasaýdy bizdiń ǵalymdar kóp jyldan beri qolǵa alǵan.

Oraldyq ǵalymdardyń ashqan jańa­ly­ǵy – iri qarany soıǵannan qalǵan múıizi men tuıaǵyn gıdrolızdik tehnologııamen óńdep, kalogendi kóbiktendirgish alý tehnologııasy. Jáńgir han ýnıversıtetiniń rektory Asqar Námetov Oraldaǵy «Kúbileı» et kombınatymen kelisip, qasaphanadan qaldyq polıgonyna ketip jatqan múıiz ben tuıaqqa «quda túsken». Qaladaǵy ataqty «Zenıt» zaýytymen kelisip, múıiz ben tuıaqty gıdrolızdendiretin qondyrǵy jasatqan. Onyń jobasyn ýnıversıtet ǵalymdary ózderi syzǵan. Sóıtip, bir salǵanda 40-50 lıtr suıyqtyq shyǵaratyn mını-qondyrǵy daıyn boldy. Bul suıyq 10-15 tekshe metr beton shyǵarýǵa jetedi.

– Osy tehnologııamen jaz kezinde stýdent­terimiz, magıstranttarymyz kóbik­beton shyǵarady. Bul – jas mamandarǵa úlken tájirıbe. Al shyǵarǵan ónim ýnı­versıtettiń óz qajetine, qosymsha sharýa­shy­l­yqtaryna paıdaǵa asady. Atalǵan ónimdi úlken kólemde shyǵarý úshin ınves­tor kerek, – deıdi S.Montaev.

Batys Qazaqstan qurylys materıal­da­ry korporasııasy «uıashyqty beton» ónimin shyǵarady. Buǵan qajetti kóbiktendirgish materıal Eýropadan, Reseı arqyly Italııadan ákelinedi. Atalǵan qospany oraldyq ǵalymdar ózderi jasaýǵa talpynyp jatyr. «Qazir zerthanalyq synaq jumysy bastaldy, jaqsy nátıje berse, óz tehnologııamyzdy ári qaraı damytyp, naqty iske kirisemiz. Jaz shyqsa, óndiristik tájirıbemizdi bastaımyz. Ese­bimizshe, oraldyq kóbiktendirgishtiń baǵasy shet­el­dik qospadan eki ese arzan bolady», deıdi ǵalym.

Keıingi jyldary Qazaqstanda qoıdyń júnin paıdalaný deńgeıi óte tómendep ketti. Jáńgir han ýnıversıtetiniń ǵa­lym­dary júndi qurylys materıaldary baǵytynda paıdalanýǵa kirisken. Jo­ǵaryda aıtylǵan kóbiktendirgish mate­rıaldy júnnen alý tehnologııasy zert­te­lip jatyr. Bul teorııa júzinde bar ja­ńalyq, ǵalymdar endi ony praktıkada dáleldemek.

Jasandy topyraqtyń qupııasy

Oraldyq ǵalymdar den qoıǵan taǵy bir baǵyt – aýyl sharýashylyǵy salasy. Bul rette ýnıversıtet rektory jer­gi­lik­ti mekemelerge, ásirese jylyjaı­lar­ǵa baryp, basshylarymen sóılesip, áriptestikke tartqan. Mine, osy kezde gol­landııalyq tehnologııa boıynsha kó­kó­nis ósiretin World Green Company jylyjaı qojaıyndary bir ótinish aıtypty. Kompanııa qyzanaq dánin egetin jasandy «topyraqty» Nıderlandtan aldyrady eken. Sońǵy kezdegi halyqaralyq jaǵ­daı­lar­ǵa baılanysty logıstıka qıyn­dap ketken ári baǵasy da qymbat. «Osyny jasaı alasyzdar ma?», depti kásipker. Jergilikti ǵalymdar iske kirisip, túrli tájirıbe jasaıdy. Sonda topyraq ornyna kádimgi qoı júni paıdalanylǵan. Ázirge nátıje jaqsy, óskinder shyǵyp tur.

– Sheteldikter óz tehnologııasynyń qupııasyn ashpaıdy. Gollandııadan arnaıy qorappen keletin jasandy topyraqtyń quramyn zerttep kórip, bazaltty talshyq ekenin anyqtadyq. Onyń ornyna qoı júnin paıdalaný ıdeıasy osydan týdy, – deıdi ǵalym.

Gollandııadan ákelingen jasandy to­py­raq bir maýsym ǵana paıdalanylady. О́ıtkeni onyń tulaboıy tamyrǵa tolyp, ónimi alynǵan soń qoqysqa tastalady. S.Montaev osyndaı eski materıaldy alyp kelip, 400 gradýstyq peshte qyzdyrǵan kezde, ósimdik tamyrlarynyń bári janyp ketip, jasandy topyraq tazaryp qalǵan. Oǵan qaıtadan dán ekse, jaıqalyp shyǵa kelipti. Iаǵnı ol «topyraq» óńdeýden ke­ıin de óz qasıetin saqtap qalady degen sóz. Osynyń bári ǵalymdardyń ıgi isi ımpor­t al­mastyrý baǵytyna kóshe alatynyn kór­setedi.

Qazaqstanda qoı júnin paıdalaný óte ózekti bolyp tur. Jún óńdeıtin zaýyttar joq. Qazir osy júndi jylyjaı sharýa­shylyǵynda qoldaný, qurylys materıal­daryna paıdalaný isin oraldyq ǵa­lymdar jete zerttep jatyr. Bul baǵyt­ty ábden tekserip, tehnologııalyq úde­ris­terdi jolǵa qoıyp alsa, jobany kom­mer­sııalandyrýdy usynbaq.

Qat bolǵan qıyrshyq tas

Taý túgili tóbesi joq Batys Qazaq­stan men Atyraý oblystarynda qury­lys­qa qajetti qıyrshyq tas tapshy. Maman­dar­dyń esebinshe, tek Batys Qazaqstan oblysyna jylyna 1 mln 200 myń tonna qıyrshyq tas qajet. Ol qazir negizinen Aqtóbe oblysynan tasymaldanyp jatyr. Alaıda vagon tapshylyǵy jáne taǵy da basqa san syltaýdyń kesirinen jylda jol qurylysy toqtap qalady. Aqtóbede 1 tonna qıyrshyq tastyń baǵasy 2 myń teńge bolsa, Oralǵa jetkenge deıin tasymal shyǵynymen 3-4 ese qymbattap ketedi. Bul máseleniń de sheshimin oraldyq ǵalymdar baıaǵyda kórsetip qoıǵan. Batys Qazaqstan oblysynyń Tasqala aýdanynda opoka atty tańǵajaıyp topyraq jynysy bar eken. Onyń boljanǵan qorynyń ózi 60 mln tonna! Mine, osy opokadan san túrli ónim alýǵa bolatyny ábden dáleldengen.

– Opoka degen – taý jynysy, az zert­telgen shıkizat. Biraq qasıeti óte jo­ǵa­ry. Odan jeńil ári jylý saqtaǵysh keramıkalyq kirpish, sondaı-aq sýdy tazartqysh jáne arzan ári tıimdi tabıǵı sorbent alýǵa bolady. Onyń tehnologııasyn jasap, álemdik basylymdarǵa jiberdik. Opokanyń quramynda mal men qustyń aǵzasyna qajetti kremnıı, kalsıı, magnıı, temir sekildi mıneraldar bar. Malǵa, qusqa berip zerttep kórdik, nátıjesi óte joǵary boldy. Bul jobany da veterınarlyq medısına ǵalymdarymen birge jasap, ol týraly shetel jýrnaldaryna jarııalandy, – deıdi S.Montaev.

Ǵalymnyń aıtýynsha, opokanyń qory Qostanaıda, Túrkistan oblysynda da bar. Sosyn osyǵan uqsas dıotamıt degen jynys Aqtóbede kezdesedi. Shetelde opokany zerttegen jaqsy maqalalar bar, Eýropada, Amerıka men Kanadada, Úndistan men Reseıde de bul taqyryppen kóptegen ǵalym aınalysady. Qazaqstan ǵalymdary shet­­­eldik áriptesteriniń ǵylymı izdenis­te­rinen habar alyp otyrady.

Osy opokadan alynatyn jasandy qıyrshyq tas jobasy óziniń ómirsheńdigin tolyq dáleldedi. Jáńgir han ýnıversıteti usynǵan joba Ǵylym komıtetiniń janyn­da­ǵy Kommersııalyq tehnologııalar orta­ly­ǵynyń irikteýinen ótip, 45 mln teńge grant utyp aldy. Jobany júzege asyrýǵa 1,6 jyl ýaqyt berildi. Osy ýaqyt ishinde ǵalymdar jasandy qıyrshyq tasty ón­di­rýdiń barlyq alǵyshartyn jasady: ón­diriste synap, 200 tonna qıyrshyq tas­ty shyǵaryp, jergilikti naryqta satyp – óndiris tizbeginiń barlyq satysynan ótkizdi. Bir qyzyǵy, saýdaǵa shyǵarylǵan 200 tonna jasandy qıyrshyq tas bir kúnde satylyp ketken. Ony túp kóterip satyp alǵan «Nurtem» degen fırma «jylyna 5 myń tonna qıyrshyq tas alýǵa ázirmiz» dep málimdegen.

– Biz Ǵylym komıtetinen buıyrǵan grantqa shaǵyn óndiriske qajetti jabdyq­tar satyp aldyq. Alaıda bul úlken ón­di­riske jaramsyz. О́zim Qytaıǵa baryp, mashına jasaıtyn zaýyttardy aralap, jasandy qıyrshyq tas óndirisine qajetti jabdyqtardy qarap keldim. Jylyna 200 myń tonna óndirýge qajetti zaýyt ashý armanymyz edi. Ol úshin kóp qarjy kerek. 2015-2016 jylǵy esep boıynsha ol qarjy 1 mln dollardaı boldy. Árıne, zaýyt zamanaýı bolýy kerek. Memlekettik standarttarǵa saı, ekologııalyq taza, eń­bek qaýipsizdigi saqtalǵan ónerkásip bolsa dep armandaımyn. Alaıda oǵan ázirge ınvestor tabylmaı tur, – deıdi ǵalym.

Búginde osy zaýyttyń jobasyn jergi­lik­ti kásipker Bolat Shákimov qolǵa alýǵa tyrysyp júr.

Ǵylym men óndiris arasy

«Ǵalymdardyń jańalyǵy óndiriske nege tez enbeıdi?» dep suradyq ǵalymnan. «Táýelsizdik alǵanymyzǵa kóp bolǵan joq qoı. Shyny kerek, 2010 jyldan beri qaraı ǵana ǵylymǵa kóńil bóline bastady. Sol kezde elimizde aýyl sharýashylyǵy, mashına jasaý, qurylys baǵyttaryna basymdyq beriletini belgilendi. Sonyń ishinde tabıǵı resýrstardy tıimdi paıdalaný tehnologııalaryn damytý degen baǵyty biz sekildi ǵalymdarǵa arnalǵan», deıdi S.Montaev.

Elimizde nátıje bergen jumystardy kom­mer­sııalandyrý kerek degen sheshim qabyldandy. Ǵalymnyń pikirinshe, bul memleket tarapynan jasalǵan úlken qadam boldy. Odan keıin 2013 jyldan ǵylymı dáleldemeden ótken jobalardy kommersııalandyrýǵa yn­talandyrý úshin granttar bóline bas­tady. Sol úshin Ǵylym komıtetinen ar­naıy Kommersııalyq tehnologııalar ortalyǵy ashyldy.

S.Montaev basqaryp otyrǵan Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıteti quramyndaǵy Indýstrıaldy-tehnologııalyq ıns­tı­týttyń ǵalymdary 2010 jyldan be­ri 10 grant, 1 kommersııalandyrý jo­­­­ba­syn utyp alǵan. Bıyl taǵy eki joba sa­rapshylardyń irikteýinde jatyr. Instıtýttyń shaǵyn zerthanadaǵy qon­dyr­ǵylarynyń bári memlekettik grant­tar­ǵa alynǵan.

– Qazir ǵylymdy qarjylandyrýdyń jańa formattary usynylyp jatyr. Burynǵy format ta jaman emes edi, qa­zir­­gisi tipti jaqsy. Jas ǵalym­darǵa da grant berile bastady. Qazir ǵylymı ju­mystardyń nátıje­si kommer­sııalan­dy­rýǵa jarasa, qarjylandyrady. Iаǵnı ǵa­lymdar tek óndiriske engizýge bolatyn ǵylymı jobalarmen aınalysady, – deıdi ol.

Keıipkerimiz endi nanotehnologııa baǵytynda baǵyn synap kórgisi keledi.

Jańalyq san alýan

– Oralda «Stroıkombınat» degen mekemeniń keramzıt shyǵaratyn úlken sehy bar. Sondaǵy áriptesterimiz ótkende bir ótinish aıtty. Keramzıt óndirisinde qalatyn bir qaldyq – «keramzıt qumy» dep atalady. Ol óte maıda, shań sııaqty dıspersti qaldyq. Biraq onyń bir ereksheligi – jylý saqtaǵysh qasıeti óte joǵary. Osyny zerttep, kádimgi qurylys suıyǵyna aınaldyrý múmkindigin tekser­dik. Mysaly, qazirgi qoldanyp júrgen suıyqtyń jylý ótkizgish qasıeti óte jo­ǵary. Sondyqtan kirpishterdiń arasyn­daǵy jiginen sýyq ótedi, ony «sýyq ótkizetin kópir» dep ataıdy. Kirpishten salynǵan ǵımarat degenmen, osy jiginiń kesirinen qabyrǵanyń jylýsaqtaǵysh qasıeti birneshe ese kemıdi. Qazir keramzıt qumyn zerttep, ony kirpish qalaǵan kezde paıdalanatyn suıyqtyq ornyna paıdalanýdy usyndyq. Munyń bárin tájirıbeden ótkizgen soń kásiporyndarǵa naqty usynys beremiz, – deıdi ǵalym.

Qazaqstan búginde mal jáne qus shar­ýa­shylyǵyna qajetti bıobelsendi qospalardy shetelden satyp alady. «Oral­da bordyń mol qory bar. Ol de­genińiz kalsıı ǵoı! Shetelden alyp júrgen qospalardy ózimiz de jasaı alamyz. Sheteldik qospalardyń quramynda mı­neraldar jetispeıdi, tolyq quramy belgisiz. Ári óte qymbat. Al bizde olardy almastyratyn shıkizat kóp. Sondyqtan Ǵylym komıtetine usynyp otyrǵan jobamyzdyń biri osy baǵytta bolmaq», deıdi keıipkerimiz.

Bir qyzyǵy, mundaı qospalar eki túrli maqsatta qoldanylady. Birinshiden, mal men qus aǵzasyna asa qajetti dárýmen retinde paıdalanylsa, ekinshiden, olar aýyrmas úshin aldyn ala berilgen mıneraldy qospalar sorbent arqyly janýar aǵzasyndaǵy zııandy zattardy shyǵaryp jiberedi.

– О́tkende bizge «Qumyq» degen sharýa qojalyǵynyń jetekshisi keldi. Mal bordaqylaýmen aınalysatynyn aıtty. Mal tez qońdaný úshin beriletin túrli dári, preparattardyń balamasyn surady. Biz onyń aýlasyndaǵy maldyń qanyn alyp tekserdik. Sóıtip, opokanyń negizinde dárýmendi-mıneraldy taza tabıǵı qospa jasadyq. Tipti dárilik ósimdikter, jýsan qostyq. Ol úshin jýsandy alǵashqy qar jaýǵannan keıin jınadyq. Mine, bizdiń osy qospamyz keremet nátıje berdi! Bir aıdan keıin janýarlardyń qanyn tekserip, aǵzadaǵy patogendi mıkrotoksınder tazarǵanyna kózimiz jetti. Iаǵnı biz jasaǵan bıoqospa ári paıdaly, ári emdik-shıpaly qasıetin kórsetti. Qazir bizdi ózge de fermerler, ásirese saýyn sıyr ustaıtyn ferma ıeleri mazalaı bas­tady. О́ıtkeni sa­ýyn sıyrdyń aǵzasynda únemi kalsıı tapshylyǵy bolady eken. Álbette, biz olarǵa da qajetti bıoqospany jasap beremiz dep otyrmyz. Bul jumys endi alǵa basyp kele jatyr. Bir mekeme osyny ábden tájirıbeden ótkizip, «mynaý jaqsy, paıdasy dáleldengen» degen baǵa berse, onda bizdiń jumysymyz alǵa qaraı jandanady. Bul jańalyqtardy sórege salyp qoıǵannan ne paıda? – deıdi keıipkerimiz.

Jyldan jylǵa elimizde sý tapshylyǵy anyq baıqalýda. Ýnıversıtettiń agronomııa fakýltetiniń tapsyrysymen S.Montaev opoka negizindegi sorbentterdiń kómegimen tuzdylyǵy joǵary jerasty sýyn tazartyp, mal sharýashylyǵyna paıdalaný jobasyn jasap shyqqan. Ekinshi másele – daladaǵy ózen-kóldegi sýdyń quramynda neshe túrli bakterııa, patogendi zattardan tazartý jobasy zerttelýde. Sondaı-aq Jáńgir han ýnıversıteti shyny qaldyǵyn óńdep, erekshe kirpish shyǵaratyn jobany da usynyp otyr. Bul joba ekologııalyq ereksheligimen qundy: ádette qajetsiz bolyp, qoqysqa tógiletin shyny qaldyǵy tolyq óńdelip ári qum shıkizaty únemdeletin bolady.

«1985 jyly aspırantýraǵa túsken edim. Sodan beri ǵylym maıdanynda júr ekenmin. Shynymdy aıtsam, «Álemdegi eń bedeldi ǵalymdardyń 2 paıyzy» reıtıngine engen habardy alǵash estigende sengen joqpyn. Áldebir alaıaqtardyń isi me dep kúmánmen qaradym. Keıinnen bári anyqtalǵan soń qýanǵanym ras. Bul jańalyq maǵan úlken motıvasııa berdi. О́zimniń ótken jolyma taldaý jasap, oılansam, ǵylymı izdenisimniń baǵyty san alýan, ár salany qamtıdy eken. Shetelge tanymal bolǵanym da sodan shyǵar», deıdi Sársenbek Álıákbaruly.

Batys Qazaqstan oblysy