«Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń joldaýy
2014 jylǵa 19 maýsym, №09-3/1
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 53-babynyń 6) tarmaqshasyna jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi týraly» 1995 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy № 2737 Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń 17-baby 4-tarmaǵynyń 2) tarmaqshasyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesi Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentine «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» Joldaý usynady. Respýblıka Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Negizgi Zańnan qısyndy túrde kelip shyǵatyn «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasyn jarııalaýy Qazaqstannyń konstıtýsııalyq damýyndaǵy asa mańyzdy oqıǵa boldy. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń tarıhı mańyzyn atap ótý maqsatynda Memleket basshysy aldaǵy 2015 jyldy Konstıtýsııanyń, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jıyrma jyldyǵy dep jarııalady. Konstıtýsııalyq Keńestiń budan burynǵy joldaýy jarııalanǵannan keıin ótken kezeń ishinde, Qazaqstan Respýblıkasynda el Konstıtýsııasynyń jasampazdyq áleýetin júzege asyrýdyń tıimdiligin odan ári arttyrýǵa qyzmet etetin asa mańyzdy memlekettik sheshimder qabyldanyp, iske asyrylýda. О́tken jyl dáýirge tatyrlyq «Qazaqstan-2050» Strategııasyn oryndaý jolyndaǵy qarqyndy jumystar alańyn qurý jyly boldy. Ekonomıkalyq qatynastardy odan ári jetildirý, Qazaqstannyń memlekettiligin nyǵaıtý barlyq deńgeılerdegi memlekettik bılikti qalyptastyrý men iske asyrýdaǵy demokratııalyq negizderdi kúsheıtý, ókildi organdardyń ókilettigin keńeıtý, áleýmettik áriptestik, basqarýdy ortalyqsyzdandyrý, kásibı memlekettik apparat qalyptastyrý baǵyty boıynsha ilgeri jyljýda. 2013 jylǵy tamyzda táýelsiz Qazaqstannyń tarıhynda alǵash ret, jaýapkershiligi aımaǵynda 8 mıllıonǵa jýyq qazaqstandyqtar ómir súrip otyrǵan el ákimderiniń 91%-dan astamynyń saılaýy ótti. Qabyldanǵan zańnamalyq jáne uıymdastyrýshylyq sharalar arqyly ákimderge ózderiniń fýnksııalaryn tıimdi atqarýy úshin qosymsha ókilettikter men qajetti qarjylyq jáne ózgeleı resýrstar berildi. Ákimderdiń saılanýy halyq tarapynan jergilikti ákimderdiń qyzmetine baqylaýdy kúsheıtýge keń múmkindik ashyp, jekeleı alǵan árbir aýmaqtyq qoǵamdastyqtaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalǵa azamattardyń tikeleı yqpaly artýyna septigin tıgizedi. Osylaısha, saıası júıeni jańǵyrtý, qazaqstandyqtardyń jergilikti memlekettik basqarý men ózin-ózi basqarýǵa belsene qatysý praktıkasy men dástúrin keńeıtý jolynda taǵy bir mańyzdy qadam jasaldy. Ákimshilik reforma júrgizý belsendi túrde jalǵasty. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Kadr saıasaty jónindegi ulttyq komıssııa konkýrs negizinde kásibı basqarýshylardyń múldem jańa sanatyn – memlekettik saıasattyń naqty baǵyttaryn iske asyrýǵa jaýapty memlekettik ákimshilik qyzmettiń «A» korpýsyn qalyptastyrdy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti ústimizdegi jylǵy 17 qańtardaǵy óziniń «Qazaqstandyq jol-2050: Bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda (budan ári – Joldaý) Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan otyz eldiń qataryna kirýiniń negizgi mindetteri men josparyn halyqqa jarııalady. Bul baǵytty júzege asyrý maqsatynda Elbasy Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan otyz eldiń qataryna kirýiniń tujyrymdamasyn bekitip, ol tujyrymdamada elimizdiń uzaq merzimdi damýynyń negizgi úderisteri, múmkindikteri men basym baǵyttary, zamanaýı qyr kórsetýler aıqyndaldy. Ásirese, memlekettik ınstıtýttardyń jumysyn jetildirý, quqyqtyń ústemdigi men jurttyń báriniń zań aldyndaǵy teńdigi qaǵıdattaryn odan ári iske asyrý, sot júıesiniń ashyqtyǵy men qol jetimdiligin qamtamasyz etý, quqyq qorǵaý organdary qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy jańa strategııany qalyptastyrý men iske asyrý, halyqtyń quqyqtyq mádenıetin arttyrý qajettiligi erekshe atap ótildi. «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń jáne Memleket basshysy Joldaýynyń konstıtýsııalyq mańyzǵa ıe bul qaǵıdalary josparly túrde júzege asyrylýda. Ulttyq quqyqtyq júıeniń quqyqtyń barlyq negizgi salasyndaǵy, jarııa quqyq bolsyn, jeke quqyq bolsyn, básekege qabilettiligin qamtamasyz etý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2014 jylǵy 16 qańtardaǵy № 731 Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıinge kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Olar álemdik quqyqtyq keńistikte bolyp jatqan zamanaýı ózgerister men úderisterge saı keletin ulttyq zańnamanyń jańa býynyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Memleket basshysy, zań shyǵarý bastamasyn bir maqsatqa jumyldyrýǵa qaratylǵan 2013-2016 jyldarǵa arnalǵan Zań shyǵarmashylyǵy jumysynyń tujyrymdamalyq josparyn (2013 jylǵy 9 tamyzdaǵy № 610 Jarlyq), sondaı-aq Quqyq qorǵaý júıesin odan ári jańǵyrtýdyń 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn jáne Quqyq qorǵaý organdarynyń kadr saıasaty tujyrymdamasyn bekitti (2013 jylǵy 31 jeltoqsandaǵy № 720 Jarlyq). Olardy júzege asyrý jalpyǵa birdeı qabyldanǵan álemdik standarttarǵa jáne «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń maqsattaryna jaýap beredi. Jańa halyqaralyq ekonomıkalyq birlestiktiń quqyqtyq negizi bolyp tabylatyn Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa ústimizdegi jylǵy 29 mamyrda Astana qalasynda qol qoıylýy aıtýly oqıǵa boldy. Negizgi zańdardyń ústemdigin qamtamasyz etý salasynda konstıtýsııalyq sottar men balamaly ınstıtýttar arasyndaǵy tyǵyz yntymaqtastyqty álemdik deńgeıde qamtamasyz etý maqsatynda qurylǵan, konstıtýsııalyq baqylaý organdary halyqaralyq qaýymdastyǵynyń –Konstıtýsııalyq sot tóreligi jónindegi búkilálemdik konferensııanyń quramyna Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń qabyldanýy da Qazaqstanda konstıtýsıonalızmniń oıdaǵydaı damyp otyrǵanyna dálel boldy. Tutas alǵanda, memlekettiń Qazaqstan qoǵamy men jahandaný jaǵdaıynda qyzmet etýiniń mıssııasyn, bet-beınesi men nysandaryn birte-birte jańartý úderisi jalǵasýda. * * * Konstıtýsııalyq Keńes Negizgi Zańnyń 72 jáne 78-baptaryna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń birqatar normalaryna resmı túsindirme berip, zańnamalyq aktilerdiń birqatar erejeleriniń konstıtýsııalyǵyn tekserdi. Konstıtýsııalyq normalardy Konstıtýsııanyń jalpy erejelerimen jáne qaǵıdalarymen qısyndy baılanystyra, ushtastyra jasalǵan júıeli túrdegi quqyqtyq taldaýdy negizge ala otyryp, qabyldanǵan normatıvtik qaýlylarda Konstıtýsııalyq Keńestiń quqyqtyq ustanymdary aıqyndaldy. Atap aıtqanda, zańnamalyq normalardy qoldaný Konstıtýsııada adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary eń qymbat qazyna retinde tanylatynyn eskere otyryp iske asyrylýǵa tıis, olardy qoldaný adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtaryna nuqsan keltirmeýge tıis. * * * Konstıtýsııalyq Keńestiń normatıvtik qaýlylarynda tujyrymdalǵan quqyqtyq ustanymdaryn, sondaı-aq onyń joldaýlaryndaǵy usynymdary men usynystaryn zań shyǵarýshy men quqyq qoldanýshylardyń eskerýi dáıekti túrde júrgizilip otyrǵan konstıtýsııalyq jańǵyrtýdyń oń úrdisi bolyp tabylady. Qabyldanǵan birqatar zańnamalyq aktiler men sheshimder osyny aıǵaqtaıdy. Máselen, «Konstıtýsııalyq merzimderdi esepteý máselesi boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń normalaryn resmı túsindirý týraly» Konstıtýsııalyq Keńestiń 2012 jylǵy 13 sáýirdegi № 2 Normatıvtik qaýlysyn oryndaý maqsatynda Respýblıka Parlamenti, keıbir konstıtýsııalyq zańdarda kózdelgen merzimderdiń bastalýy men aıaqtalýyn esepteýdiń tártibin retteýge baǵyttalǵan, «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir konstıtýsııalyq zańdaryna konstıtýsııalyq merzimderdi esepteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» 2013 jylǵy 3 qazandaǵy № 133-V Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańyn qabyldady. Odan tys, «Normatıvtik quqyqtyq aktiler týraly» 1998 jylǵy 24 naýryzdaǵy № 213-I Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy, zańnamada belgilengen merzimderdi esepteýdiń tártibin bekitetin jańa 6-1-bappen tolyqtyryldy. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańyna jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ártúrli zańnamalyq aktilerdiń quqyq normalary arasyndaǵy qaıshylyqtardy, olqylyqtardy, kollızııalardy jáne sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtar jasaýǵa yqpal etetin normalardy joıý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» 2013 jylǵy 3 shildedegi № 121-V Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańymen sottardyń Konstıtýsııalyq Keńeske júginý rásimin retteý kózdeletin jańalyqtar engizildi. Konstıtýsııalyq Keńestiń 2008 jylǵy 15 qazandaǵy № 8 Normatıvtik qaýlysyn jáne «Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 54-babyn, 61-baby 3-tarmaǵynyń 1) jáne 3) tarmaqshalaryn, sondaı-aq memlekettik basqarýdy uıymdastyrý máseleleri boıynsha basqa da birqatar normalaryn resmı túsindirý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń 2008 jylǵy 15 qazandaǵy № 8 Normatıvtik qaýlysyna túsindirme berý týraly» Konstıtýsııalyq Keńestiń 2013 jylǵy 16 mamyrdaǵy № 2 Qosymsha qaýlysyn júzege asyrý maqsatynda, «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine memlekettik organdardyń quzyretin zańnamalyq jáne (nemese) zańǵa táýeldi deńgeıde bekitý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» 2014 jylǵy 13 qańtardaǵy № 159-V Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy qabyldanyp, memlekettik organdardyń negizgi bolyp tabylmaıtyn fýnksııalary zańǵa táýeldi deńgeıge kóshirile otyryp, birqatar zańnamalyq aktilerden alynyp tastaldy. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 13 jáne 16-baptaryn jáne Konstıtýsııalyq Keńestiń 2012 jylǵy 12 maýsymdaǵy № 09-3/1 joldaýynyń usynysyn oryndaý úshin, bilikti zań kómegin tegin kórsetý júıesin odan ári jetildirý maqsatynda 2013 jylǵy 3 shildede Memleket basshysy Parlament qabyldaǵan «Memleket kepildik bergen zań kómegi týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine memleket kepildik bergen zań kómegin usyný máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryna qol qoıdy. Olar árkimniń bıýdjet qarajaty esebinen tegin kórsetiletin bilikti zań kómegin alý quqyǵyn iske asyrýy úshin qosymsha jaǵdaı jasaıdy, tegin zań kómeginiń barlyq túrleri boıynsha bıýdjettik baǵdarlamalardyń biryńǵaı ákimshisin aıqyndaıdy, sondaı-aq memlekettik organdardyń quqyqtyq aqparat berý túrinde memleket kepildik bergen tegin zań kómegin óz quzyreti sheginde ótinish jasaǵan kez-kelgen jeke tulǵaǵa kórsetýge mindetti ekenin belgileıdi. El Parlamenti «Jol qozǵalysy týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jol qozǵalysy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdardy qabyldap, olarǵa Konstıtýsııalyq Keńestiń 2012 jylǵy 12 maýsymdaǵy № 09-3/1 joldaýyndaǵy usynystardy oryndaýǵa baǵyttalǵan normalar engizildi. Respýblıka Konstıtýsııasynyń 39-babynyń talaptaryna sáıkes júrgizýshilerdiń, jolaýshylar men jaıaý júrginshilerdiń quqyqtary men mindetteri, quqyq shekteýshilik sıpatyndaǵy sharalardy retteý zańǵa táýeldi deńgeıden zańnamalyq deńgeıge kóshirildi. Konstıtýsııalyq Keńestiń 2010 jylǵy 25 mamyrdaǵy № 09-5/1 joldaýyndaǵy, kólik quraldaryn basqarýshy tulǵalardyń paıdalaný jáne jol júrisi erejelerin únemi buzǵany úshin jaýapkershiligin belgileıtin 2001 jylǵy 30 qańtardaǵy № 155-II Qazaqstan Respýblıkasy Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń 484-babynyń kemshilikterin joıý jónindegi usynystary, Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrliginiń aqparaty boıynsha, Qazaqstan Respýblıkasy Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń jańa redaksııasynda júzege asyrylýda. Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrligi múddeli memlekettik organdarmen birlese otyryp, Konstıtýsııanyń 39-baby 1-tarmaǵynyń talaptaryna sáıkestigi turǵysynda zańnamaǵa keń aýqymdy taldaý jasaýda. Bul jumys, adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn shekteýdiń tizbesin ǵana emes, mundaı shekteýlerdi qoldanýdyń mehanızmderin de tek zańda belgileý qajettigi aıtylǵan Konstıtýsııalyq Keńestiń 2011 jylǵy 16 maýsymdaǵy № 09-5/1 jáne 2012 jylǵy 12 maýsymdaǵy № 09-3/1 joldaýlarynyń usynystaryn oryndaý maqsatynda júrgizilýde. «Quqyqtyq aktiler týraly» Zańnyń jobasyn ázirleý jalǵasýda. Ol Konstıtýsııalyq Keńestiń, arnaýly zańnyń quqyqtyq retteý nysanasymen memlekettik organdardyń jáne laýazymdy tulǵalardyń quqyq shyǵarmashylyǵy men quqyq qoldaný qyzmetiniń ártúrli máseleleri, solardyń ishinde normatıvtik bolyp tabylmaıtyn quqyqtyq aktilerdi ázirleý men qabyldaý tártibi qamtylýy múmkin. Qajet kezde zań shyǵarýshy, Konstıtýsııamen kózdelgen ókilettikterin paıdalana otyryp, onyń quqyqtyq retteý nysanasyn aıqyndaýǵa haqyly, dep túsindirilgen 2013 jylǵy 6 naýryzdaǵy № 1 normatıvtik qaýlysyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń erejelerine sáıkes Parlament Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik jáne Qylmystyq-atqarý kodeksterin qabyldady. Olar adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý múddesine qyzmet etýdi jáne elimizdiń quqyq qorǵaý júıesin zamanaýı qyr kórsetýlerge bara-bar shara qoldanýǵa múmkindik beretin deńgeıge shyǵarý mindetin sheshýdi maqsat etedi. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Azamattyq is júrgizý kodeksiniń jańa redaksııasynyń jobasy ázirlenýde, ol azamattyq sot isin júrgizýdiń tıimdiligin, jedeldigin arttyrý, qaǵaz bastylyqtan aryltý, sottardyń qyzmetinde tehnıka quraldaryn keń paıdalanýdy, sondaı-aq medıasııa men bitimge kelý rásimderin belsendi túrde qoldanýdy qamtamasyz etý maqsatynda ony jańǵyrtýdy kózdeıdi. Joǵaryda atalǵan negiz quraýshy zańnamalyq aktilerde ulttyq quqyqtyq zańnamaǵa alǵash ret engizilip otyrǵan ınstıtýttar kózdelgendikten, aldymyzdaǵy bıik maqsattarǵa jetý úshin, memlekettiń quqyqtyq saıasatynyń osy salalaryn quqyqtyq retteýdiń jańa rejımine kóshý úshin qajetti jaǵdaı jasaıtyn uıymdastyrýshylyq, quqyqtyq, kadrlyq, túsindirý sharalary jáne basqa da sharalar qolǵa alynýy tıis. * * * Konstıtýsııanyń normalaryn júzege asyrýdaǵy ornyqty úrdisterdi oń baǵalaı otyryp, Konstıtýsııalyq Keńes mynalardy atap ótý mańyzdy dep esepteıdi. Elimiz damýynyń jańa kezeńinde Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń áleýetin júzege asyrý tıimdiligin arttyrýǵa, memleket pen qoǵamnyń turaqtylyǵyna kepildik bolýdyń asa mańyzdy quraly retinde Negizgi Zańnyń rólin saqtap, nyǵaıtýǵa, qoldanystaǵy quqyq júıesin jetildirýge Negizgi Zańnyń qundylyqtaryn, ıdeıalary men erejelerin jańa kózqaraspen tereńnen túısiný sep bolady. Konstıtýsııalyq Keńestiń qorytyndy sheshimderine, Respýblıkadaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly jyl saıynǵy joldaýlaryna jasalǵan taldaý mynadaı usynymdar men usynystar aıtýǵa múmkindik beredi. Birinshi. Konstıtýsııalyq materııanyń kúrdeliligi, konstıtýsııalyq retteý qatynastarynyń sanalýandyǵy men jyljymalyǵy, Qazaqstan qoǵamy ómiriniń barlyq jaqtarynyń obektıvti túrde damýy, zańdardy qabyldaý kezinde de, qoldaný kezinde de konstıtýsııalyq qundylyqtardyń, erejeler men normalardyń maǵynasyn sózsiz eskerýdi, sondaı-aq konstıtýsııalyq uǵyný apparatyn paıdalanýda erekshe uqyptylyqty talap etedi. Negizgi Zańnyń mátininde paıdalanylatyn termınderinde konstıtýsııalyq qurylystyń, tulǵa men memlekettiń ózara qarym-qatynasynyń negizin quraıtyn asa mańyzdy qoǵamdyq qatynastardyń mazmuny: prezıdenttik basqarý nysany, memlekettik qurylystyń birtutastyǵy, adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtary, joǵary jáne jergilikti memlekettik organdardyń júıesi jáne t.b. kórinis tapqan. Tıisti uǵymdardy oryndy paıdalaný kóp jaǵdaılarda quqyq shyǵarmashylyǵynyń mazmuny men baǵyttalýyna, zańdardyń jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń sońyra qoldanylýyna aıqyndaýshy túrde yqpal etedi. «Ákimshilik rásimder týraly» 2000 jylǵy 27 qarashadaǵy № 107-II Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańynda memleket atynan belgili bir fýnksııalardy júzege asyrýǵa Konstıtýsııamen, zańdarmen, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilermen ýákilettik berilgen memlekettik mekeme retinde memlekettik organnyń uǵymy normatıvti túrde bekitildi (1-bap). Bul oraıda, memlekettik organ mindetti túrde memlekettik mekeme nysanyndaǵy zańdy tulǵa mártebesine ıe bolýǵa tıis. Bul kózqaras, Konstıtýsııalyq Keńestiń pikirinshe, memlekettik organdardyń jarııa-quqyqtyq tabıǵatyn kómeskilendiredi, olardyń quqyqtyq mártebesine tán memlekettik-bıliktik jáne jeke-quqyqtyq tabıǵatynyń aralasyp ketýine ákep soqtyrady. Osy zańǵa ózgerister engizý kezinde, atqarýshylyq fýnksııalardy iske asyratyn memlekettik organdarǵa ǵana qatysty qoldanylatyndaı etip onyń quqyqtyq retteý nysanasyn naqtylaǵan jón. Zań jobalarynyń tujyrymdamalyq turǵyda sapaly ázirlenýi, normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń ózara sáıkestigi máseleleri únemi nazar aýdarýdy talap etedi. Zańdardy qabyldaýǵa baılanysty boljamdaý-taldaý jumysy, ákep soqtyrýy múmkin áleýmettik-ekonomıkalyq, quqyqtyq jáne ózge de saldaryn, qoǵamdyq qatynastardy quqyqtyq retteýdiń usynylyp otyrǵan sharalarynyń qarjylyq turǵydan negizdiligin aıqyndaý mehanızmi jańasha kózqarasty qajetsinedi. Bul problemalyq mindetterge Konstıtýsııalyq Keńes óziniń birqatar joldaýlarynda nazar aýdarǵan bolatyn (2012 jylǵy 12 maýsymdaǵy № 09-3/1, 2013 jylǵy 12 maýsymdaǵy № 09-3/1 jáne t.b.). Ekinshi. Konstıtýsııalyq Keńes zańnamalyq aktilerdi jáne solarǵa ilese júretin zańǵa táýeldi normatıvtik quqyqtyq aktilerdi bir mezgilde shyǵarý qajet ekenin birneshe ret atap ótti. «Normatıvtik quqyqtyq aktiler týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy Zańyna tıisti talap engizildi. Alaıda ol árkez oryndala bermeıdi, zańǵa táýeldi quqyqtyq aktiler kóp jaǵdaılarda edáýir keshigip baryp qabyldanady nemese múldem qabyldanbaıdy, osyǵan baılanysty zańnamalyq jáne zańǵa táýeldi jolmen retteýde tepe-teńsizdik baıqalady. Máselen, «Halyqtyń densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Kodeksi, belgili bir oryndarda temeki shegýge tyıym sala otyryp, temeki shegý úshin arnaıy bólingen oryndar Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti belgilegen talaptarǵa sáıkes jabdyqtalýǵa tıis, dep aıqyndaıdy (159-bap). Temeki shegý úshin arnaýly oryndar bólýdi kózdeıtin Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryn jumys berýshiniń buzǵany, sondaı-aq bul úshin arnaýly belgilenbegen oryndarda temeki shegýshilerge sharalar qoldanbaǵany úshin ákimshilik jaýapkershilik kózdelgen (Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly Qazaqstan Respýblıkasy kodeksiniń 336-1-baby). Alaıda bul tyıym qoldanylyp kele jatqan úsh jyl ishinde, temeki shegý úshin bólinetin arnaýly oryndarǵa qoıylatyn talap áli bekitilmedi. Úshinshi. Qabyldaǵan sheshimderi onyń taraptary úshin mindetti sıpatqa ıe halyqaralyq ıntegrasııalyq birlestikterdiń ulttardan joǵary retteýshi organdaryn qalyptastyrýǵa oraı, halyqaralyq-quqyqtyq aktilerdi Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkestigi turǵysynda baqylaý máseleleri ózekti bola bastady. 2009 jylǵy 5 qarashadaǵy № 6 normatıvtik qaýlyda Konstıtýsııalyq Keńes, Negizgi Zańnyń 4-babynyń 1 jáne 2-tarmaqtaryna saı halyqaralyq uıymdardyń jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq sharttaryna sáıkes qurylatyn olardyń organdarynyń sheshimderi Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna qaıshy kelmeýge tıis. Respýblıkanyń egemendigi onyń búkil aýmaǵyn qamtıtyny jáne memlekettiń Konstıtýsııada belgilengen birtutastyǵy men aýmaqtyq tutastyǵyn, Respýblıkanyń basqarý nysanyn ózgertýge jol berilmeıtini týraly Konstıtýsııanyń 2-baby 2-tarmaǵynyń jáne 91-baby 2-tarmaǵynyń erejelerin buzatyn halyqaralyq uıymdardyń jáne olardyń organdarynyń sheshimderi Qazaqstan úshin mindetti dep tanylmaıdy. Sondaı-aq, halyqaralyq uıymdardyń jáne olardyń organdarynyń adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn buzatyn sheshimderi tikeleı qoldanylmaıdy jáne, tıisinshe, Qazaqstan Respýblıkasynyń normatıvtik quqyqtyq aktileriniń aldynda basymdyqqa ıe bolmaıdy, dep atap kórsetti. Osyǵan baılanysty, halyqaralyq sharttarǵa qol qoıylǵanǵa jáne olar bekitilgenge deıin, Konstıtýsııaǵa sáıkestigi turǵysynda olardy tekserýdi qosa otyryp, sarapshylyq jumystyń deńgeıin arttyrǵan jón. Konstıtýsııalyq Keńestiń pikirinshe, Negizgi Zańnyń ulyqtyǵyn jáne tikeleı qoldanylýyn sózsiz jáne tıisti túrde qamtamasyz etý, konstıtýsııalyq materıaldyq jáne prosessýaldyq erejelerdi qaltqysyz saqtaý búkil memlekettik jáne qoǵamdyq ınstıtýttar, laýazymdy tulǵalar men azamattar úshin mindetti talap bolyp tabylady. Halyq qalaýyn zańdarda jáne ózge de mańyzdy memlekettik aktilerde bildirý, sondaı-aq azamattardyń jarııa ınstıtýttarǵa yqpal etý rásimderin únemi jetildirý ishki turaqtylyqtyń, ekonomıkalyq damý men halyqtyń ál-aýqaty jaqsarýynyń pármendi kepili bolyp tabylady. Konstıtýsııalyq qundylyqtar, áleýmettik áriptestik, tulǵa, qoǵam men memleket múddeleriniń ushtasýy, olardyń ózara is-qımyl jasaýy negizinde qazaqstandyqtardyń senimin odan ári saqtap, nyǵaıta berý qajet. Konstıtýsııany buljytpaı oryndaý – Qazaqstannyń qaryshtap damýynyń senimdi kepili. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy I.Rogov.
