Eresekter dýynda óner kórsetken 12 jyl aralyǵynda el chempıonattarynda 55, 60 jáne 65 kılo salmaq dárejelerinde óner kórsetip, tek bir ret qana utyldym. 2017 jyly ótken birinshiliktiń fınalynda Saıatbek Oqasovqa ese jiberdim. Segiz ret jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildim
– Dáýlet, eń birinshi kezekte oqyrmandarymyz ne sebepti balýandyq ónerdi tańdaǵanyńdy bilgisi keledi?
– Meniń anam uzaq jyldar boıy Jańaqorǵandaǵy sporttaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternatta jumys istedi. Úı sharýasynan qolym bosaǵan kezde anammen birge atalǵan bilim ordasyna erip baratynmyn. Ol jerde ábden aıyzym qanǵansha oınap, ózim quralyptas balalarmen alysyp-julysamyn. Sodan birte-birte kúreske qumarta bastadym. Sporttyń osy túrine qabiletimniń baryn baıqaǵan bapkerler kóp uzamaı meni óz qaramaqtaryna aldy. Aýdan ortalyǵynda alǵashynda Bolat Sabyrhanovtyń, odan keıin Ábýtálip Amanovtyń qol astynda jattyqtym. Sheberligim shyńdala kele jarystarǵa qatysa bastadym. Túrli týrnırlerde júldeli oryndardy ıelengenimmen, biraz ýaqytqa deıin aýyz toltyryp aıtarlyqtaı tabysqa qol jetkize almadym. 2006 jyly mektep-ınternatty támamdap, Almatyǵa attandym. Qorǵanys mınıstrligine qarasty armııashylardyń ortalyq sport klýbynyń (AOSK) kolledjine qabyldanyp, tanymal bapker Oleg Ýshanovtan tálim-tárbıe aldym. Sóıtip, Alataý baýraıyna kelip, júıeli túrde jaqsylap turyp jattyqqannan keıin jolym ashyldy.
– Respýblıkalyq deńgeıdegi dodalarda óziniń tyrnaqaldy tabysyńa qaı kezde qol jetkizdiń?
– 2009 jyly Aqtóbede uıymdastyrylǵan jastar arasyndaǵy el birinshiliginde kúmis medaldy ıelendim. Tyrnaqaldy tabysym sol.
– Sodan eresekter dýyna túse bastadyń. Ol kezde sen óner kórsetken salmaqta qaı balýannyń desi basym boldy?
– Elishilik jarystarda da, halyqaralyq dodalarda da jeńil salmaq dárejelerinde básekelestik deńgeıi árkez óte joǵary ekenin jankúıerler jaqsy biledi. Máselen, men eresekterdiń el chempıonatyna alǵash ret 2010 jyly qatystym. Qaraǵandyda ótken jarysta Rýslan Seksenbaev, Áset Serikbaev jáne Aslan Janahanov syndy tanymal balýandardan basym túsip, bas júldeni oljaladym. Sol kezde Syr boıy jankúıerleriniń shattanǵandaryn kórseńizder. Sóıtsem, shırek ǵasyrdan asa ýaqyt boıy Qyzylorda oblysynan erkin kúresten el chempıony shyqpaǵan eken. Sol úzilgen dástúrdi jalǵastyra alǵanyma qýandym. Sondaı-aq men óner kórsetken salmaq dárejelerinde joǵaryda esimderi atalǵan dúldúlderden bólek, Baýyrjan Orazǵalıev, Jasulan Muhtarbekuly, Saıatbek Oqasov, Rasýl Qalıev, Ǵabıt Tólepbaev, taǵy basqa sańlaqtar boldy.
– Sol kezderi respýblıkamyzdyń bas komandasy sapyna qabyldanǵanyńmen, halyqaralyq arenada birazǵa deıin baǵyń janbaı júrdi emes pe?
– Onyńyz ras. Qazaqstan chempıony atanǵannan keıin birqatar baıraqty básekelerge qatystym. Biraq jaýapty jarystarda jeńilistiń kermek dámin tattym. Sóıtip, bir jyl boıy sátsizdiktiń shyrmaýynan shyǵa almaı júrdim. Keıinnen oılanyp kórsem, onyń barlyǵy tájirıbeniń azdyǵynan eken. Shyny kerek, ol ýaqytta men halyqaralyq jarystarǵa tym sırek qatysatynmyn. Jastardyń Azııa birinshiligi men Iаkýtııada ótetin Dmıtrıı Korkınniń týrnırinde úshinshi orynǵa taban tiredim. Bar-joǵy osy ǵana. Mine, sol kezde keıbir mysyqtileý adamdar syrtymnan alypqashpa sózder aıta bastady. Olardyń áńgimeleri «Nııazbekov Qazaqstan chempıonatyn kezdeısoq utty» degenge saıdy. Sol kezde meni sanaýly ǵana adamdar qoldady. Solardyń biri ári biregeıi Sadyq Mustafaev edi. Qyzylorda oblystyq dene shynyqtyrý jáne sport basqarmasyn basqarǵan aǵamyz meniń barlyq shyǵynymdy kóterip, Daǵystanǵa jiberdi. Sóıtip, eki aı boıy sol jaqta daıarlandym. Daǵystandyqtar da qazaqtar sekildi óte qonaqjaı halyq eken. Sol eldiń bapkerleri jáne balýandarymen tez-aq til tabystym. Bul sapardyń maǵan bergeni kóp. Eń bastysy, men óz kúresimdi taptym. Kóp keshikpeı, 2011 jyly Oralda uıymdastyrylǵan Qazaqstan chempıonatynda barlyq qarsylasymdy utyp, altyn tuǵyrǵa kóterildim. Sol jarystyń jartylaı fınalynda Áset Serikbaevqa san soqtyrsam, fınalda Rasýl Qalıevty qapy qaldyrdym.
– El chempıony retinde sen 2011 jyldyń mamyr aıynda Azııa chempıonatyna qatysýyń kerek edi. Biraq О́zbekstannyń bas shaharynda boı kórsetpediń...
– Ol kezde men ár jarys saıyn shamamen segiz kılodaı salmaq qýatynmyn. Bul aǵzaǵa óte aýyr. Sodan jeke jattyqtyrýshymmen kelise otyryp, Tashkentke barýdan bas tarttym. Aımaqtyń sport basshysy Sadyq Mustafaev ulttyq quramanyń bas bapkeri Altaı Tańabaevqa jaǵdaıdy túsindirdi. Ol kisi qarsylyq bildirgen joq. Sodan men barlyq sharýany ysyryp qoıyp, álemdik dodaǵa tyńǵylyqty daıarlandym.
– Eger tarıhqa úńilsek, qazaqtyń erkin kúres sheberleri arasynan tórtkúl dúnıeniń eń myqty balýandary bas qosqan básekede júlde alý baqyty jalǵyz Máýlen Mamyrovqa ǵana buıyrǵan eken. Alashtyń altyn asyqtaı uly 1997 jyly Krasnoıarskide ótken jarysta qola medaldy oljalady. Arada 14 jyl ótkennen soń sen Máýlenniń erligin qaıtalap, sol bıikke kóterildiń. Endi sol mereıli sát, ıaǵnı 2011 jyly Ystanbulda jalaýy jelbiregen álem chempıonaty jaıynda egjeı-tegjeı áńgimelep berseń...
– Anadoly elinde ótken jarysqa attaný úshin maǵan áýeli elimizdiń taǵy bir beldi balýany Ǵabıt Tólepbaevtan myqty ekenimdi dáleldeý qajet boldy. Bapkerler sondaı talap qoıdy. Sodan ekeýmiz Kıevke attandyq. Ǵabıt Ýkraınanyń astanasynda tusaýy kesilgen týrnırdiń alǵashqy aınalymynda súrindi. Men bastapqy eki básekede basymdyq tanytyp, úshinshi kezeńde eki dúrkin álem chempıony, úsh dúrkin Azııa oıyndarynyń jeńimpazy, ózbekstandyq Dilshod Mansýrovqa ese jiberdim. Al úshinshi oryn úshin tartysta Olımpııa oıyndarynyń qola júldegeri, álem chempıony, bolgarııalyq Radoslav Velıkovty jeńip, úshinshi oryndy ıelendim. Osylaısha, maǵan dúnıejúzilik dodaǵa jol ashyldy.
Ystanbulda London Olımpıadasynyń lısenzııalary sarapqa salynǵandyqtan qatysýshylardyń sany da óte kóp boldy. 16 myń kórermenge eseptelgen «Sınan Erdem» arenasynda 104 memleketten kelgen 900-den asa balýan kúsh synasty. Bastapqy básekelerde grekııalyq Loanıs Ivanıdıs pen qurlyq chempıony, Álem kýboginiń qola júldegeri, ázerbaıjandyq Mahmýd Magomedovten basym tústim. Odan keıin Reseıdiń ataqty balýany Vıktor Lebedevten utyldym. Jubanysh beldesýinde qyrǵyzstandyq Nurlan Mekenálıevti jeńip, qola medal úshin saıysta armenııalyq Mıhran Jabýrıandy uttym. Kelesi kúni 60 kılo salmaqta baq synaǵan Dáýren Jumaǵazıev te úshinshi orynǵa turaqtady. Osylaısha, qos qazaq Anadoly elinen oljaly oraldyq.
– Sodan keıin arada segiz jyl ótkennen soń álem chempıonatynda qaıta jeńis tuǵyryna kóterildiń. Bul joly kúmis júlde buıyrdy. Biraq nesine jasyraıyq, sol jarysta kúlli Qazaqstannyń jankúıerleri senen altyn medal kútken edi...
– Meniń de maqsatym sol edi. Astanada altyn alyp, kúlli Alash jurtyn qýanysh pen shattyqqa bólesem dep armandadym. Iá, atalǵan jarysty óte jaqsy bastadym. Taıpeılik Iý-Sýn Chan, germanııalyq Aleksandr Semısorov, mońǵolııalyq Týlga Tımýr Ochır jáne úndistandyq Bajrang Pýnııany utyp, aqtyq synda kúsh synasý qurmetine ıe boldym. Biraq fınalda reseılik Gadjımýrat Rashıdovqa ese jiberdim. Shynymda aıtsam, sheshýshi tusta ne qyrsyq shalǵanyn ózim de túsine almadym. Qulshynysym kúshti bolǵanymen, denem meni múlde «tyńdamady». Nátıjesinde, qol-aıaǵym tyrysyp, álem chempıonatynyń eki dúrkin kúmis júldegeri, Eýropanyń eki dúrkin chempıonyna jarytyp qarsylyq kórsete almadym.
– Sportshy ataýlynyń barlyǵynyń da armany – Olımpııa oıyndarynda atoı salý. Sen 2012 jyly London jáne 2021 jyly Tokıodaǵy dodaǵa qatystyń. Eki retinde de jeńis tuǵyryna synyq-súıem qalǵanda súrinip, besinshi oryndy qanaǵat tuttyń. Bul básekelerde babyń kem boldy ma, álde baǵyń janbady ma?
– Londonda tórt kezdesý ótkizdim. 1/8 fınalda amerıkalyq Sem Hazevınkelmen aıqastym. Onyń ákesi Deıv pen aǵasy Djım de kezinde myqty kúresken. Ekeýi de erterekte Olımpııa oıyndarynda baq synaǵan eken. Hazevınkeldi 5:1 esebimen uttym. Shırek fınalda ózimniń qurdasym Ahmet Pekermen kúsh synastym. Túrkııanyń tastúlegi jastar arasynda úsh dúrkin álem chempıony atanyp, eresekterdiń Eýropa birinshiliginde qola medaldy qorjynǵa salǵan. Pekerdi 3:1 esebimen eńserdim. Jartylaı fınalda reseılik Jamal Omarsultanovpen jolyqtym. Úsh dúrkin Eýropa chempıonyn eńsere almadym. Al qola medal úshin básekede Soltústik Koreıanyń ókili Kıong Iаngke ese jiberip, besinshi orynda qalyp qoıdym. Ol kezde salmaqty durys qýa almadym. Sátsizdiktiń basty sebebi sol dep oılaımyn. Toǵyz kılo artyq salmaqtan arylamyn dep, óz-ózimdi qatty zoryqtyryp jiberdim. Bastapqy básekelerde namysqa tyrysyp, dittegen maqsatyma qol jetkizgenimmen, sheshýshi tusta qatty álsirep qaldym.
Tokıo Olımpıadasy qarsańynda bapkerlerdiń «65 kılo salmaqta kimdi kúrestirsek» dep, biraz bas qatyrýlaryna týra keldi. Negizgi úmitkerler – men jáne Saıatbek Oqasov ekeýimiz. Ol kezde moınyma jaryqshaq túsip, sol dert qatty mazalap júrgen. Tipten, aýrýhanaǵa jatýǵa da týra keldi. Soǵan qaramastan qalaı da Olımpııa oıyndaryna barýdy kózdedim. Bapkerler biraz oılana-tolǵana kele ekeýmizdi Polshadaǵy týrnırge aparýdy qup kórdi. Ol jarysta Saıatbek te, men de úshinshi oryndy enshiledik. Sodan Almatyǵa oralǵannan soń ekeýmizdi bir ǵana jattyǵý barysynda úsh ret kúrestirdi. Bul básekelerdiń barlyǵyn da meniń mereıim ústem boldy. Sodan Japonııaǵa jol tarttym. Tusaýkeser kezdesýde álem chempıonatynyń eki dúrkin qola júldegeri, Álem kýbogi men Panamerıka oıyndarynyń jeńimpazy, óz qurlyǵynyń úsh dúrkin chempıony, kýbalyq Alehandro Valdesti 10 upaı aıyrmashylyǵymen uttym. Kelesi kezdesýde Rıo Olımpıadasynyń qola júldegeri, álem men Eýropanyń úsh dúrkin chempıony, Eýropa oıyndarynyń jeńimpazy, ázerbaıjandyq Gadjı Álıevtiń osal tusyn taba almadym. Jubanysh beldesýde senegaldyq Alam Dıatteniń aıaǵyn kókten keltirdim. Sol kezde moınymdaǵy jaraqatymdy asqyndyryp aldym. Sonyń saldarynan qola medal úshin tartysta álem chempıonatyda júlde alyp, Azııa oıyndarynda aldyna jan salmaǵan úndistandyq Bajrang Pýnııaǵa jol berdim.
– Qazaqstan chempıonatynda qansha ret jeńimpaz atandyń?
– Eresekter dýynda óner kórsetken 12 jyl aralyǵynda el chempıonattarynda 55, 60 jáne 65 kılo salmaq dárejelerinde óner kórsetip, tek bir ret qana utyldym. 2017 jyly ótken birinshiliktiń fınalynda Saıatbek Oqasovqa ese jiberdim. Segiz ret jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildim. Taǵy eki jarystan bosatyldym.
– Úlken sportpen qosh aıtysýyńa ne túrtki boldy?
– Sportta az júrgen joqpyn. 32 jasyma deıin kúresip, buıyrǵan nesibemdi aldym. Biraq sońǵy kezderi jaraqattar da jıi mazalady. Sodan Tokıo Olımpıadasy aıaqtalǵannan keıin osyndaı sheshimge keldim. Kóp uzamaı respýblıkalyq kúres federasııasynyń prezıdenti Dáýlet Turlyhanovtyń qoldaýymen Qazaqstannyń jasóspirimder quramasynyń aǵa jattyqtyrýshysy bolyp taǵaıyndaldym.
– Dáýlet, osy jaýapty qyzmetti atqaryp júrgenińe bir jyldan asa ýaqyt ótti. Sol aralyqta sen jattyqtyrǵan komanda qandaı jetistikterge qol jetkizdi?
– Jetistigimiz jaman emes. 2022 jyly balǵyn balýandar (U-15) arasynda Bahreınde ótken Azııa birinshiliginiń jalpy esebinde úshinshi oryndy ıelendik. Ol jarysta eki órenimiz jeńis tuǵyryna kóterildi. Bishkektegi jasóspirimderdiń (U-17) qurlyq birinshiliginde 2 altyn, 2 kúmis jáne 4 qolany oljalap, komandalyq saıysta ekinshi satyǵa jaıǵastyq. Alataýdyń arǵy betinde Nurdanat Aıtanov (57 kılo) pen Kamıl Krýglıev (92 kılo) aldaryna jan salmady. Sodan tamyz aıynda Apennın túbegine attandyq. Rımde jalaýy jelbiregen álem birinshiliginde (U-17) eki jerlesimiz bas júldeni oljalady. Olar – Daryn Áskerbek (55 kılo) pen Kamıl Krýglıev (92 kılo). Dál osyndaı kórsetkishke Qazaqstannyń erkin kúres sheberleri sonaý 2011 jyly qol jetkizgen eken. 11 jyldan keıin biz sol nátıjeni qaıtaladyq. Al dál osy jastaǵylardyń dúnıejúzilik dodasynda bizdiń balýandardyń daralana almaı júrgenine toǵyz jyl bolǵan eken.
– Buryn elimizdiń beldi balýandarynyń biri ári biregeıi bolsań, búgingi tańda bilikti bapker retinde ózińdi moıyndata bastadyń. Osy oraıda, maman retinde seni kúres salasynda qandaı máselelerdiń tolǵandyratynyn bilgimiz keledi?
– Eń birinshi kezekte kadr máselesine jiti nazar aýdarǵan jón. Kúni keshe ǵana úlken sporttan qol úzgen ataqty sportshylardy bapkerlik qyzmetke kóptep tartýymyz kerek. Iri dúrmekterde ysylyp, dúbirli dodalarda daralanǵan balýandardyń kórgeni men bilgeni, kóńilge túıgenderi kóp. Olar jeńiske jetýdiń jolyn jaqsy biledi. Jáne de sony jastarǵa úırete alady. Al jas órender óz kezeginde ákki sportshylarǵa qarap boı túzeıdi. О́zderinińiz baıqasańyzdar, Tarazdaǵy Rýslan Seksenbaev, О́skemendegi Janbolat Maǵzumov pen Almatydaǵy Rasýl Qalıevtiń bapkerliktiń qamytyn kıgenine asa kóp ýaqyt bola qoıǵan joq. Soǵan qaramastan bul jigitter qazirdiń ózinde óte jaqsy jumys istep, myqty shákirtter tárbıelep júr. Búgingi tańda halyqaralyq arenada el namysyn abyroıly qorǵap júrgen Nurlan Bekjanov, Danııar Qaısanov jáne taǵy basqa beldi balýandardyń erte me, kesh pe, úlken sportpen qosh aıtysatyny anyq. Solardy birden jattyqtyrýshylyq qyzmetke tartýymyz kerek. Bul úrdis búkil álemde bar. Baıqasańyzdar, Japonııa, Ońtústik Koreıa jáne Eýropanyń jetekshi memleketteriniń ulttyq qurama komandasyndaǵy bapkerleriniń barlyǵy da kezinde Olımpııa oıyndarynda nemese álem chempıonatynda atoı salǵan apaıtóster. Bizde osy tájirıbeni ózimizge engizýimiz kerek.
– Áńgimeńe kóp rahmet, Dáýlet! Bapkerlik kásipte de baǵyńnyń janýyna tilektespin.
Áńgimelesken
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
