«Qazaq tarıhynan» qalaı jazyldy?

«Qazaq tarıhynan» kitaby shyn máninde hal­qymyzdyń saıası tarıhy turǵysynan alǵashqy jazylǵan shyǵarma edi. Qoshke Kemeńgeruly óz eńbeginde HVIII ǵasyrdan, ıaǵnı Aby­laı han dáýirinen bergi kezeńdi qam­tıdy. Abylaı han men Kenesary hanǵa, sol zamandaǵy ult kósemi Álıhan Bókeıhan­­ǵa tarıhı turǵydan baǵa bergen. Kenesary kóterilisi, onyń jeńilý sebepteri jaıynda sıpattap kelip, ony «Ult qaharmany» dep ataıdy. Han Kenege qatysty mundaı mártebeli ataqty Qoshke tarıhshylardyń ishinde tuńǵysh bolyp qoldanǵan

Kerekýdegi Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıi úlken rýhanı oljaǵa keneldi. Jýyqta mýzeı qyzmetkerleri aýyl-aýdandardy aralap júrip, HH ǵasyrdyń basynda jaryq kórgen kóne kitaptar men merzimdi basylymdardy izdep tapqan.

Qazaq eliniń tarıhyna zer salsaq, Reseıdiń otarshyldyq saıasaty ábden kúsheıgen HH ǵasyr basynda ult­qa qyzmet etý jolynda ózin qurban­dyqqa shalyp, ezilgen halyqty saýat­syzdyq qapasynan alyp shyǵýǵa tal­pyn­ǵan zııaly qaýymnyń ortaq múddege toptasqanyn ańǵarar edik. Bul oqsyz maıdanda ult kóshbasshysy Álıhan Bókeıhan, ult ustazy Ahmet Baı­tur­synulynyń jol kórsetýimen qazaq­tyń tarıhy, mádenıeti men óneri, sharýashylyǵy men bilimine qatysty talaı marǵasqalardyń kitaptary men eńbekteri, merzimdi basylymdar jaryq kórdi. Sol rýhanııat kóshinen ataqty «Altyn saqınasy» Qyzylordadaǵy alǵashqy qazaq teatrynyń ashylýynda sahnalanǵan Qoshke Kemeńgerulynyń juldyzy jarqyraı kóringeni de málim. Ǵalymdarymyzdyń pikirinshe, Alash qaıratkeriniń 1924 jyly jaryq kórgen «Qazaq tarıhynan» kitaby ulttyq saıası tarıhymyz jóninde jazylǵan tuńǵysh eńbek.

Qoshke Kemeńgerulynyń kitaby jaıynda Muhtar Áýezov 1927 jyly mynadaı baǵa bergen: «Tarıhtyń dál sýretterimen tolyǵyraq tanysamyn degen kisi bolsa, qazaq tilinde shyq­qan Halel Dosmuhamedulynyń «Isataı-Mahambet» jyrynyń basyna jazǵan baıanshysy men Qoshmuhambet Kemeńgerulynyń «Qazaq tarıhynan» degen eńbekterin qarap ótsin deımiz».

Kezinde Máskeýde Názir Tórequlov shyǵarǵan «Temirqazyq» jýrnalynyń alǵashqy sanynda (1923 jyly) Q.Ke­meń­gerulynyń joǵarydaǵy eńbegi «Qazaqtyń saıası tarıhı turmysynan» degen ataýmen alǵash ret basylady. Bul týraly Pavlodar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń dosenti, Buqar jyraý atyndaǵy Ádebıet jáne óner mý­zeıiniń ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Ádilbek Ámirenov aıtyp berdi. Alash qaıratkerleriniń barlyǵy sol ýaqytta kitap shyǵarýmen aınalysqany da málim. Ahmet Baıtursynuly «Til-qural», «Ádebıet tanytqysh» eńbekte­rin shyǵarsa, Maǵjan Jumabaev «Peda­gogıka», Júsipbek Aımaýytov «Psı­hologııa», al Qoshke Kemeńgeruly «Qa­zaq tarıhynan» kitaby men orys synyptaryna arnalǵan qazaq tili oqý­lyǵyn jazdy. Bul sol ýaqyttaǵy Alash qaıratkerleriniń aǵartýshylyq baǵytynda qolǵa alǵan mańyzdy mıs­sııalary-tuǵyn.

Ǵalym Ádilbek Ámirenov kezekti tabylǵan oljalardyń árqaısysyn asyqpaı zerdelep, árbirine sıpattama jazypty.

«Qoshkeniń kitabyn erekshe jádi­gerler qataryna jatqyzýǵa bolady. Sebebi oǵan deıin qazaqtyń saıası tarıhynan sóz qozǵaǵan qalamger joq. Kitaptyń tıtýl beti saqtalǵan. Orta tusynda «Q.Kemeńgeruly. Qazaq tarıhynan» dep avtor men kitaptyń ataýy berilip, tómengi jaǵyna «SSSR halyqtary kindik baspasy. Máskeý – 1924 jyl» dep basylǵan jeri, mezgili jaıly maǵlumattalǵan. Kúıi óte nashar, paraq shetteri mújilip tozǵan, qolǵa ustap oqýǵa jaramsyz. Nebári on bes beti saqtalǵan. Mazmunyna qaraǵanda 57 bet bolýy kerek. Mazmunynda «Bas­­qarmadan», «Meńgerý jaıy», «Ra­met jaıy», «Áskerlik jaıy», «Din jaıy», «Oqý jaıy», «Jer jaıy», «Rý jaıy», «Qarsy qozǵalystar», «Qazaq handarynyń mádenı maqsýdtary», «Mádenıleý orys qandaı úlgi beredi», «Minez, hýqýq jaıy», «Aýyl sharýa­shylyǵynyń jaıy», «Kásipshildik jaıy», «Densaýlyq jaıy» deıtin taqyryp ataýlary berilgen. Kitapty oqyǵan adam munyń esh senzýrasyz jazylǵanyn birden ańǵarar edi. Patsha ókimetiniń qalalardy ornalastyrý, forpostar salý saıasaty jóninde de taldap jazady. Keńes dáýirine deıingi qazaqtyń ótkenine qysqasha sholý jasap, halqymyz «rýlyq kommýnızmdi» ustandy degen túıin keltiredi», dep qysqasha taldap berdi kitap jaıynda ǵalym.

Qoshke Kemeńgerulynyń 1923-1930 jyldar aralyǵynda Orynbor, Máskeý, Qyzylorda, Almaty, Tashkent qalalarynan ádebı-kórkem, tarıhı, oqý-ádistemelik baǵyttarynda jazylǵan on kitaby jaryq kóripti. Olar – bizge ázirshe belgili eńbekteri ǵana. Bul týraly Alash qaıratkeriniń tikeleı urpaǵy, ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kan­dıdaty Qaıyrbek Kemeńger jazady. «Qoshke qalaı aqtaldy?» degen maqalasynan ult ardaqtysynyń qolyna kisen salynǵan 1930 jyldan keıin 35 jyl boıy birde-bir týyndysy baspa betinde jarııalanbaǵanyn oqyp bildik. Barlyq kitaby men eńbegi, qoljazbalary NKVD organdary tarapynan joıylyp jiberilgen.

«1965 jyly «Altyn saqına» atty jınaǵy «Jazýshy» baspasynan jaryq kórdi. Taralymy on myń dana ol ki­tap­tyń baspa betin kórgeni – Qoshke urpaǵyna kópten kútken qýanysh bolsa, sol ýaqyttaǵy qazaq qoǵamynda bul jańalyq tańdanys týǵyzdy. Qalamgerdiń urpaǵy ákeleri tirilip kelgendeı kúı keshse, keıbir synshylar alashordashyl jazýshy «Kemeńgerov kemeńgersip ketti» dep eski sarynǵa saldy. Aqyry bılik basyndaǵylar tarap úlgermegen basylymdy oqyrmanǵa jetkizbeı satylymnan aldyrdy. Dál osy alasapyran jyldary abzal azamat, kórnekti ádebıettanýshy Beısenbaı Kenjebaev qaıratker Smaǵul Sádýaqasulyn óz maqalasynda ataǵany úshin qýǵyn kóredi. Iаǵnı qansha jańǵyrý kezeńi desek te, aqtalǵan Maǵjan, Smaǵuldardyń baı ádebı, ǵylymı murasy jyly jabýly kúıinde qala berdi. Al osy kezeńde Qoshke eńbeginiń kitap bolyp shyqqany – jańalyq, rýhanı ómirimizde aıtýly oqıǵa bolatyn», dep qalam terbeıdi Qaıyrbek Kemeńger. «Altyn saqına» jınaǵynyń basylyp shyǵýyna sol tusta qazaq ǵylymynyń taý tulǵasy Qanysh Sátbaev pen uly jazýshy Muhtar Áýezov qoldaý kórsetkeni de málim bolyp otyr.

«Qazaq tarıhynan» kitaby shyn máninde halqymyzdyń saıası tarıhy turǵysynan alǵashqy jazylǵan shyǵarma edi. Qoshke Kemeńgeruly óz eńbeginde HVIII ǵasyrdan, ıaǵnı Aby­laı han dáýirinen bergi kezeńdi qam­tıdy. Abylaı han men Kenesary hanǵa, sol zamandaǵy ult kósemi Álıhan Bókeıhanǵa tarıhı turǵydan baǵa bergen. Kenesary kóterilisi, onyń jeńilý sebepteri jaıynda sıpattap kelip, ony «Ult qaharmany» dep ataıdy. Han Kenege qatysty mundaı mártebeli ataqty Qoshke tarıhshylardyń ishinde tuńǵysh bolyp qoldanǵan. Iаǵnı Otan tarıhyn alǵash ret tulǵalyq prınsıp bo­ıynsha tanytty. Kitap negizi 1922 jyly jazylǵan ǵoı, ol kezde ǵalym nebári 25 jasta, qylshyldap turǵan shaǵy edi. Bul jyldarda Ombydaǵy Batys Sibir memlekettik medısına ınstıtýtynda oqyp júrgen stýdenttik kezeńi.

Kitaptyń jazylý tarıhyna kelsek, 1921 jyly Halyq aǵartý komıs­sary Ahmet Baıtursynuly Alash qalam­ger­lerine oqýlyqtar jazý jóninde tapsyrma berdi. Ol jaıynda sol ýaqyt­taǵy «Aqjol», «Bostandyq týy» jáne ózge de basylymdarda maqalalar jaryq kórip, Aqańnyń tizimine engen ult bilimpazdarynyń esimderi ja­rııa­lanady. Alǵashqyda jaratylys­taný ǵylymy Qoshkeniń enshisine buıyrsa kerek. Maǵjan Jumabaevqa qazaq-qyrǵyz tarıhy jóninde oqýlyq shyǵarý tapsyrmasy aıtylǵanymen, bul mindetti Kemeńgeruly atqaryp shyǵady. Osy­laısha, jastyǵyna qaramastan Aqańnyń tapsyrmasyn oıdaǵydaı oryndap, tereń bilimdiligin dáleldegen», deıdi Qaıyrbek aǵa.

Alash qaıratkeriniń urpaǵy áńgimesin taǵy jalǵaı tústi.

«Qazirgi kúni el boıynsha bul kitap­tyń sanaýly ǵana danasy saqtalǵan. Almaty men Máskeýdiń akademııalyq kitaphanalarynda baryn bilemin. Kórnekti saıası qaıratker Barlybek Syrttanovtyń urpaqtarynda bir danasy jaqsy kúıde saqtalǵan eken, ony alashtanýshy ǵalym Eldos Toqtarbaıuly surap alyp, maǵan tabys etkenine rızamyn. Kereký eli úlken qazynaǵa kezikken eken. Bul el ishinde ǵaıyptan saqtalyp qalǵan ekinshi kitap bolyp otyr. Jalpy, atamnyń artynda qalǵan muralary 1995 jyldan beri birneshe dúrkin kitap bolyp jaryq kórdi. 2006 jylǵy úshtomdyǵynda da bul kitaby qamtyldy. Ult kósemi Álıhan Bókeıhan kitaptyń keıbir jerine «QB», ıaǵnı «Qyr balasy» degen búrkenshik atpen túzetýler engizip, tarıhı oqıǵalarǵa óz oı-pikirin qosyp otyrǵan. Keńes ókimeti saltanat qur­ǵan 70 jylda Qoshkeniń eńbekteri jaıynda qarapaıym halyq bilmeı kelgendigi de shyn. Onyń baı murasy jóninde alǵash 1988 jyly «Qazaq áde­bıeti» gazetinde ádebıettanýshy Rázııa Rústembekova kólemdi maqala berdi. Keıin, joǵaryda aıtqanymdaı, 1995 jyly Alash ardaqtysynyń tańda­maly shyǵarmalaryn bastyrtady. Sol jınaqta «Qazaqtyń tarıhynan» kitaby alǵash ret kırıllısa qarpinde oqyrman qolyna tıedi. Ol Qoshkeniń uly Narmanbettiń qolynda saqtalǵan nusqadan alynǵan. Al keıin «Qazaqstan» baspasynan alashtanýshy Dıhan Qam­zabekuly atalǵan kitaptyń jáne tulǵa­nyń ózge de shyǵarmalarynyń basyn qurap, túsinikterimen úlken jınaq etip shyǵartady. Jazýshylar men tarıhshylar tarapynan bul eńbek endi-endi zerttele bastaǵany baıqalady», deıdi Qaıyrbek Kemeńger.

Qoshke Kemeńgeruly kásibı tarıhshy emes. Kitap jaryq kórgennen arada biraz ýaqyt ótkende Smaǵul Sádýaqasov baspasózde «Qazaq tarıhynan?..» degen ataýmen úlken syn maqala jarııa­laıdy. Oǵan qarsy Qoshkeniń: «Bul kitapqa biz 1921 jyldyń kózqarasymen qaraýymyz kerek» degen óz jaýaby da bar. Alash úkimeti bolshevıktermen ymyraǵa kelip, Qazaq avtonomııasy endi qurylyp, astanasyn Orynbor etip bekitip, shekarasyn shegendep, Álıhan, Ahmet bastaǵan ult qaıratkerleri avtonomııany qurǵandyǵy úlken bir jetistik edi. Qoshke eldiń óz aldyna derbestikke ıe bolǵanyna qýanyp, sol sezimin osy kitapta túıindegen. Alaıda qazaq dalasyna Goloshekın basshy bolyp kelgen 1924 jyldan bastap qyzyldardyń saıasaty kúrt ózgerip, eldegi aýan basqasha sıpat ala bastaǵany anyq edi. Sondyqtan kitapqa engen keńes ókimetiniń alǵashqy jyldaryndaǵy saıası úderisterdiń keıin basqasha qyrynan tanylýy zańdylyq.

«Qazaq tarıhynan» kitabynda Alash qaıratkeri: «Halyq qaharmany Kenesary men Naýryzbaı ólgen soń qazaq eli jyldyń ony ótkende múlde jýasydy. Odan keıingi kún shyǵys musylman elderiniń kórshilestik áserimen Kishi júz ishinde biren-saran tolqynshylar boldy: Eset Kótibar balasy, Baıqadam bı, Jolaman batyr, Janqoja Núrmishte balasy sııaqtylar... Húkimet qazaq balasyn oqytqanda bilim alsyn, elin aǵartsyn dep oılaǵan joq. Qazaqtyń jas balasyn elinen aıyryp, orystyń rýhyn sińdirip, qazaqqa orystyń ıdeıasyn taratatyn úndeýshi qylý maqsutynda boldy. Jalpaq qazaq eliniń bilim-ónerge beıil bermeı jıirkenýi, tarıhı kózben qaraǵanda tabıǵı. Alǵash oqyǵan qazaq basshylarynyń balalary fransýzǵa eliktep, kúlkini kúılegen. Knıazdardyń, generaldardyń úılerinde turyp, oıyn-saýyq, bıleýdi ǵana úırenip, tárbıeli bilim ala almaı, biraz oqyǵan soń saharanyń magnıti tartyp, turǵan jerlerine qaıtatyn boldy», dep Reseıdiń otarshyldyq saıasaty men qazaqtyń alǵashqy oqyǵandarynyń beıqamdyǵyn ashyq synaıdy.

* * *

Buqar jyraý atyndaǵy Ádebıet jáne óner mýzeıiniń ujymy uıym basshysy Erbol Qaıyrovtyń bastamasymen sońǵy jyldary rýhanı qundylyqtardy izdep tabý jumystarymen tyńǵylyqty aınalysyp júrgeni baıqalady. Uıym­dastyrylǵan ekspedısııalardyń nátı­jesinde túrli kezeńde ómir súrgen aqyn-jazýshylar men olarǵa tıesili baspa betin kórgen kitaptar, gazet-jýrnaldar men qoljazba muralar tabyl­dy. 1923 jyly Máskeýde shyqqan «Te­mirqazyq» jýrnaly, «Jas qazaq» jýrnaly, shyǵystyq qıssa-dastandardan «Sal-sal» dastanynyń, «Altyn balyq» qıssasynyń qoljazbasy, Ertis-Baıan óńiriniń ataqty týmalary – qazaqtyń tuńǵysh organologi Qamar Qasymovtyń, jazýshy Dıhan Ábilevtiń qoljazbalary búginde eski qadym jáne jádıd (jańa) jazý stılimen kópshilikke jetip otyr.

Joǵaryda Aqańnyń «Qyryq mysaly» men «Temirqazyq» jáne «Jas qazaq» jýrnaldarynyń túpnusqalary tabylǵanyn aıttyq. Endi bul qundy jádigerler jaıynda da qysqasha sholyp ótsek. Bul arada biz taǵy ǵalym Ádilbek Ámirenovtiń aıtqandaryna súıendik. Negizi «Qyryq mysal» jınaǵy úsh márte jaryq kórgen eken. Alǵashqysy 1909 jyly Sankt-Peterbýrgte Ǵylym akademııasy baspahanasynda basyldy. Kitapqa Ahmettiń «Zamandastarǵa» dep kirispe retinde jazǵan óleńi men orys mysalshysy Ivan Krylovtan aýdarǵan 40 mysal óleńderi engen. Ekinshisi, 1913 jyly Qazanda, al sońǵysy 1922 jyly Orynborda jaryq kóredi. Kerekýde tabylǵan nusqasynyń tıtýl beti saqtal­maǵan. Tıisinshe qaı jyly, qandaı bas­pada basylǵany belgisiz.

Tarıhtan 1922-1928 jyldary Názir Tórequlov KSRO Ortalyq Atqarý komıteti janyndaǵy Ortalyq bas­pa basqarmasynyń tóraǵasy jáne qazaq seksııasynyń basshysy qyzmetin atqar­ǵanyn bilemiz. Sol jyldarda bas­pa­dan 50 tilde kitap, aýdarma, saıa­sı ádebıet, 12 tilde gazet-jýrnal shy­ǵarylyp turǵan eken. Halyq aýzynda «Kúnshyǵys baspasy» atalyp ketken baspada Alash zııa­lylary eńbek etti. Ult folklorynyń úlgileri, tanymdyq kitaptar, aýdarmalar syndy qundy dúnıeler birinen soń biri basyldy. Osy baspadan 1923 jyly «Temirqazyq» jýrnaly da jaryq kórdi. Jýrnaldyń bar-joǵy úsh sany, sonyń ishinde sońǵy eki sany biriktirilip shyǵa­rylǵan. Redaktory Názir Tóre­qulov bolǵan merzimdi basylymda saıasat, sharýashylyq, bilim, ádebıet taqyryptary qamtyldy. «Buqar jyraý atyndaǵy mýzeı qyzmetkerleri tapqan jýrnal sońǵy basylyp shyqqany. Jazý stıli «Baıtursynov álipbıiniń» óńdelgen nusqasy», deıdi Á.Ámirenov.

Orynborda 1923-1925 jyldar aralyǵynda úzbeı jaryq kórgen «Jas qazaq» jýrnaly qazaq jastaryn saýat­syzdyqty joıýǵa, óner-bilimge umty­lýǵa, halyq sharýashylyǵyn qal­py­na keltirýge, tap jaýlarymen aıaý­syz kúres júrgizýge shaqyrǵany belgi­li. Redaktorlary – E.Aldońǵarov, A.Oraz­­baeva, A.Segizbaev dep kórsetil­gen jýrnal oqyrmanǵa kooperatıv, kedeı uıymdaryn ashý joldaryn túsin­dirdi. Oǵan qosa sol kezdegi qazaq qalam­gerleriniń shyǵarmalaryn, kóne ádebıet úlgilerin jarııalap turdy. Keıin ol Tashkentte shyǵyp turǵan «Jas qaırat» jýrnalymen birigip, «Lenınshil jas» jýrnaly bolyp shyqty. Pavlodardaǵy nusqasy – jýrnaldyń alǵashqy sany, kúıi nashar bolǵanymen 37 beti saqtalyp qalǵan.

Buqar jyraý atyndaǵy mýzeıdiń dırektory Erbol Qaıyrov ǵasyrǵa jýyq saqtalyp, bizdiń zamanymyzǵa jetken Q.Kemeńgerulynyń kitaby tarıhı turǵydan qundylyǵy ólsheýsiz ekenin aıtady. Jelezın aýdanynyń turǵyny tapsyrǵan jádigerdiń sapasy nashar bolǵanymen, alǵashqy betteri men mazmunynyń saqtalyp qalýy ony tolyqqandy jádiger retinde tirkeýge múmkindik berip otyr.

«Esterińizde bolsa, ótken jyly bizdiń uıymnyń qyzmetkerleri Aqqýly aýdanynan Aqańnyń «Masa» jınaǵyn, Ertis aýdanynan Abaıdyń 1909 jyly shyqqan tuńǵysh kitabyn taýyp ákeldi. Endi bul qatarǵa Qoshkeniń «Qazaq tarıhynan» kitaby men Ahmet Baıtursynulynyń «Qyryq mysal» jınaǵy, «Temirqazyq» jáne «Jas qazaq» jýrnaldarynyń túpnusqalary qosyldy. Rýhanı qazyna­lardy Reseımen shekaralas Jelezın, Sharbaqty, Ýspen, Tereńkól aýdandarynan taptyq. «Qazaq tarıhynan» kitaby kezinde 4 myń danamen taraǵan eken. Stalındik repressııaǵa ilikken Alash ardaqtylarynyń barlyq shyǵarmalary órtelip, joıylǵany da málim. Tek halyqtyń qamqorlyǵynyń arqasynda biren-sarany kózden tasa jerde saqtalyp qaldy. Ertis ózeniniń oń jaǵalaýyn qonys etken el sol zamandarda otarshyldyqtan, keıin keńes ókimetiniń qyńyr saıasatynan ábden yǵyr bolsa da, mádenıetimizge, ádebıetimiz ben tarıhymyzǵa degen kózqarastary oń bolǵan. Sol kezeńde alashordalyqtardyń bul aımaqta sózi men izi qaldy», deıdi ol.

Aldaǵy ýaqytta mýzeı qyzmetkerleri «Alashordalyqtar izimen» atty rýahnı ekspedısııany jalǵastyrmaq nıette. Buǵan deıingi tabylǵan oljalar naýryz aıynda oblys ortalyǵynda ótetin «Uly dalanyń uly tulǵalary» atty respýblıkalyq konferensııada kórme retinde kópshilikke tanystyrylady dep josparlanyp otyr.

Pavlodar oblysy