Aq aıý hám jemqorlyq

Shartaraptyń túkpir-túkpirindegi korrýp­sııa deńgeıin anyqtaıtyn Transparency Interna­tional uıymynyń derekterine súıensek, Qazaqstan 2022 jyly 180 eldiń ishinde 101-orynǵa jaıǵasqan. Kóńil qýantarlyq nátıje emes. Byltyr atalǵan uıym Qazaq­stanǵa erekshe kóńil bólip, qańtar qasiretinen keıin toǵyzynshy terrıtorııa jemqorlyqpen kúreste úlken tabysqa qol jetkizýi múmkin dep senim bildirgen-tuǵyn. Biraq paramen ustalǵandardyń kóptigine qaramastan, korrýp­sııa deńgeıi azaıar emes.

Máselen, 2021 jyly sybaılas jemqor­lyqqa qatysy bar 892 adam sottaldy. Sonyń ishinde ishki ister organdarynyń úlesi joǵary. Quqyqty qorǵaýǵa tıis 207 qyzmetker zań buzǵan. Budan bólek, ákimdikterdiń jáne olardyń qurylymdyq bólimsheleriniń 150 qyzmetkeri qolǵa túsken. Mınıstrlikterde, ulttyq qaýipsizdik organdarynda, tipti proký­ra­týrada jumys isteıtinder arasynan jeńil aqshaǵa qumartatyndar tabylǵan. Ákimder men sýdıalar da sútten aq, sýdan taza emes.

2015 jyly sybaılas jemqorlyqqa qatys­ty árbir úshinshi qylmys para alýǵa qatys­ty bolǵan. Al 2021 jyly onyń mólsheri 67 paıyzdan asypty. Onyń ústine, asa aýyr sybaılas jemqorlyqqa qatysty ustalǵan­dardyń, tutqyndalǵandardyń já­ne bas bostandyǵynan aıyrylǵandardyń sany ósti. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıteti derekterine súıensek, 2022 jyly korrýpsııaǵa qatysty 2191 is qozǵalǵan. 1376 adam sybaılas jemqorlyqqa qatysy bar degen kúdikke ilinse, sonyń 1099-y qylmys jasaǵany anyqtalǵan. Qysqasy, sybaılas jemqorlyq azaımaı tur.

Endeshe, sybaılas jemqorlyqqa qarsy atqarylǵan jumys tıimdiligin kórsetpese, bálkim onymen kúres tásilin ózgertken durys shyǵar? Osy oraıda, ǵylymı ortada tanymal «Aq aıý fenomeni» tájirıbesi eske túsedi. Sonaý 1985 jyly AQSh-tyń Tehas shtatyndaǵy San-Antonıo qalasynda óte qyzyqty synaq júrgizilipti. Zerthanaǵa kelgen 17 stýdentke aq aıý týraly oılanbaý tapsyrylady. Qatysýshylar qansha tyrysqanymen, báribir qaıta-qaıta polıarlyq jyrtqyshty eske túsire bergen eken. Buǵan qatysty qyzyqty jaǵdaı, ataqty jazýshy Lev Tolstoıdyń da basynan ótken. Bala kúninde aǵasy ony buryshqa otyrǵyzyp, aq aıý týraly oıdan arylǵansha ornynan turmaýdy tapsyrady. Sóıtip, bir aınalyp kelgende jazýshynyń áli ornynan qozǵalmaı otyrǵanyn kóripti.

Ǵalymdar men psıhologter mundaı feno­menniń sebebin adam mıymen baılanys­tyrady. Iаǵnı adam oılanbaýǵa tyrysqan saıyn sol másele maza bermeıdi. Shybyn sekildi yzyńdap, dybysy qulaǵynan ketpeıdi. О́ıtkeni ustamdylyq pen tyıym salýǵa jaýap beretin mı aımaqtary ártúrli. Sondyqtan sanadaǵy eki bólik ózara básekege túsedi. Osylaısha, deıdi psıhologter, tyıymǵa jaýapty aımaq qaıta-qaıta ony eske túsire bergendikten aqyrynda adam sol oıdyń beker emes ekenine sene bastaıdy dep qorytyndylaıdy.

Mıdyń osyndaı qyzyq fenomeniniń saldarynan jemqorlyqqa qarsy ekenin jeleýletip júretin saıasatker kúnderdiń bir kúninde paramen ustalady, qupııa saqtaımyn dep ant-sý ishken adam búkil syryn jaıyp salady. Otbasyndaǵy bereke týraly trenıng ótkizip júrgen adam aqyrynda ajyrasyp tynady. Til týraly tolǵanǵan qaıratkerdiń bala-shaǵasy basqa tilde sóıleıdi. Sonymen qatar ǵalymdar «Romeo men Djýletta» psıhologııalyq áserin de eske túsiredi. Soǵan sáıkes, súıgenine qosylýǵa ruqsat berilmese, oǵan qushtarlyq ta artady. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, mundaı psıhologııalyq áser búkil salada baıqalady. Sol sekildi jemqorlyqqa qarsy kúres qanshalyqty qarqyndy júrse de, oǵan qumarlar sany sonshalyqty kóbeıe beredi.

Psıhologter muny jeńý úshin máseleniń bar ekenin qabyldaý qajet dep esepteıdi. Sondaı-aq tyıym salýdy kúsheıte bermeı, oǵan qarama-qarsy nárseni nasıhattaý kerek dep paıymdaıdy. Jemqorlyqqa qarsy  kúres elimizde neǵurlym kúsheıgenimen, paraqorlardyń soǵurlym azaımaýy da sol sebepti shyǵar. Bálkim, jemqorlyqqa qarsy kúresti qaıta-qaıta eske sala bergennen góri, adaldyqty nasıhattaǵan jón be degen oı mazalaıdy...