Elbasymyzdyń «Qazaqstan-2050 Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýynda oryndalmaǵan sot sheshimderine baılanysty sot bıliginiń bedeline nuqsan keletini aıtylady. Osyǵan oraı, bul kemshilikterdi joıýǵa baılanysty jańadan sharalar qabyldandy. Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn iske asyrý maqsatynda Ádilet mınıstrligi atqarýshylyq is júrgizý júıesin zańnamalyq turǵydan qýattady. Bıylǵy jyldyń
15 qańtarynda «QR keıbir zańnamalyq aktilerine atqarýshylyq is júrgizýdi jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıylyp, kúshine engizildi. Batys Qazaqstan oblysy Sot aktilerin oryndaý departamentiniń basshysy Kúnsáýle Aralbekovamen áńgimemiz osy baǵytta órbidi.
– Kúnsáýle Aısaǵalıqyzy, áńgimemizdi qol qoıylǵan zańnyń mán-mańyzynan bastasaq.
– Zańǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar sot oryndaýshylarynyń mártebesin joǵarylatyp, sot sheshimderiniń ýaqytynda oryndalýyna yqpalyn tıgizeri anyq. Eger Zańǵa engizilgen ózgerister men túzetýlerdi taratyp aıtar bolsaq, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 524-babyna engizilgen ózgertý boıynsha sot úkimin, sot sheshimin nemese ózge de sot aktisin jáne atqarýshylyq qujatty oryndamaǵan jaǵdaıda bes táýlikten on táýlikke deıin ákimshilik qamaqqa alynady. Sonymen qatar, aıyppul mólsheri de ósip otyr.
Atalǵan kodekstiń 551-2-babyna da ózgerister engizildi. Buryn 525-babymen – sot oryndaýshynyń talabyn oryndamaý, 526-babymen – alıment óndirip alynatyn adamnyń jumys orny ózgergendigin jasyrý, habarlamaý, 527-babymen – laýazymdy adamnyń atqarý qujatyn joǵaltýy boıynsha sot oryndaýshy hattama jasaqtap sot qaraýyna joldaıtyn edi. Endi jańa zań boıynsha atqarýshylyq qujattardyń oryndalýyn qamtamasyz etý salasyndaǵy ýákiletti organ osy kodekstiń 525-527-baptarynda kózdelgen ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly isterdi qaraıdy. Ákimshilik ister boıynsha jaza qoldanýdy sol ýákiletti organnyń basshysy, orynbasary, aýmaqtyq bólim basshylary júzege asyrady. Buryn ákimshilik is qujattaryn sotqa aparyp júrgende sot oryndaýshynyń tutastaı bir jumys kúni ketetin edi. Atalǵan ákimshilik isterdi atqarýshylyq qujattardyń oryndalýyn qamtamasyz etý salasyndaǵy ýákiletti organnyń qaraýyna berýi taǵy bir márte sot oryndaýshynyń mártebesin arttyryp otyr.
Zańnyń 85-babynda aýksıon ótkizilmedi dep jarııalanǵan jaǵdaıda óndirip alýshyǵa bastapqy baǵasy jıyrma paıyzǵa tómendetilgen baǵamen múlikti ózinde qaldyrý quqyǵy beriledi dese, jańa zańda óndirip alýshyǵa múlikti bastapqy quny boıynsha ózinde qaldyrý týraly usynys, al bas tartqan jaǵdaıda qaıtalama saýda-sattyqqa qatysý quqyǵy beriledi, ekinshi gollandyq ádispen ótpegen jaǵdaıda jıyrma paıyzǵa tómendetilgen baǵamen usynady. О́ndirip alýshy múlikti qabyldaýdan bas tartqan kezde, ıaǵnı boryshkerdiń basqa múlki bolmaǵan jaǵdaıda sot oryndaýshysy ony qaıta baǵalaý jáne odan ári ótkizý jóninde sharalar qabyldaıdy delingen.
Kóp jaǵdaıda ekinshi deńgeıdegi bankterge múlikterin jıyrma paıyzǵa tómendetilgen baǵamen usynǵan kezde uzaq ýaqyt jaýap berilmeı, atqarýshylyq qujattyń oryndalýyna kedergi keltiretin edi.
– Sot úkimin, sot sheshimin oryndamaǵan boryshkerler qandaı jaýapkershilikke tartylady?
– Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksiniń 362-babymen sot úkimin, sot sheshimin oryndamaǵan boryshkerlerdi qylmystyq jaýapkershilikke tartý úshin ishki ister organdaryna usynys joldanady. Jańa ózgerister boıynsha, sot aktisin alty aıdan astam oryndamaý, muny dál osyndaı áreket jasaǵany úshin bir jyl ishinde ákimshilik jaza qoldanylǵan adam jasaǵanda bir júz seksen saǵattan eki júz saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartýǵa, ne úsh jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady.
Bılik ókili, memlekettik qyzmetshi, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń qyzmetshisi, sol sııaqty memlekettik mekemeniń, kommersııalyq nemese ózge de uıymnyń qyzmetshisi jasaǵan teris áreketter – bes jylǵa deıingi merzimge belgili bir laýazymdy atqarý nemese bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan aıyrýǵa ne bir júz seksen saǵattan eki júz qyryq saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartýǵa, ne bes jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteýge, ne úsh jyldan bes jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady.
Sonymen qatar, 362-bap boıynsha qozǵalǵan qylmystyq isterdi aldyn ala tergeýdi QIJK-niń 192-baby 2-bóligi boıynsha ishki ister organdarynyń tergeýshileri júrgizedi.
– О́zgerister men tolyqtyrýlar engizilgen jańa zańda ákelik boryshyn óteýden jaltarǵandarǵa jaýapkershilik qatańdatylǵan sııaqty.
– Jańa zańda boryshker ákeler óz mindetterin úsh aıdan astam ýaqytta oryndamaǵan jaǵdaıda, bir júz jıyrma saǵattan, bir júz seksen saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumysqa tartylady, ne bolmasa eki jylǵa deıingi bas bostandyǵynan aıyrylý jazasyna kesiledi. Kámeletke tolmaǵan balalarǵa tólenetin alıment boıynsha bereshektiń mólsherin alıment tóleýge mindetti adamnyń alıment óndirip alynbaǵan kezeńdegi jalaqysy men ózge de kirisin negizge ala otyryp, sot oryndaýshysy aıqyndaıdy. Eger alıment tóleýge mindetti adam osy kezeńde jumys istemegen bolsa nemese onyń tabysy men ózge de kirisin rastaıtyn qujattar tapsyrylmasa, alıment boıynsha bereshek sol bereshekti óndirip alý kezinde respýblıkalyq ortasha aılyq jalaqy mólsherimen eseptelinedi. Boryshker sot oryndaýshysyna atqarýshylyq is júrgizý kezeńinde jumys ornynyń, turatyn jeriniń ózgergeni týraly, sondaı-aq, jańa kiris jáne múlik kózderiniń paıda bolǵany týraly kórsetilgen mán-jaılardyń paıda bolǵan sátinen bastap úsh jumys kúni ishinde jazbasha habarlaýǵa mindetti. Eger, boryshkerde bereshekti óteý úshin jetkilikti aqsha bolmaǵan jaǵdaıda ol boryshkerge tıesili basqa múlikten óndirip alynady. Zańdy tulǵalardyń jáne kásipkerlik qyzmetpen aınalysatyn jeke tulǵalardyń debıtorlyq bereshegin anyqtaý úshin sot oryndaýshysy boryshkerden, zańdy tulǵalardan jáne kásipkerlik qyzmetpen aınalysatyn adamdardan ózine qajet býhgalterlik qujattamany talap etýge quqyly.
– Kúnsáýle Aısaǵalıqyzy, munan birer jyl buryn elimizde jeke sot oryndaýshylarynyń ınstıtýty qurylǵany belgili. Bul jóninde ne aıtar edińiz?
– Iá, Qazaqstan TMD elderi arasynda birinshi bolyp jeke sot oryndaýshylary ınstıtýtyn qoldanysqa engizdi. Osynaý ınstıtýttyń qazaqstandyq úlgisiniń ereksheligi, jeke sot oryndaýshylarynyń memlekettik sot oryndaýshylarymen birdeı deńgeıde qyzmet atqaratyndyǵy. Olardyń eńbek aqylary aı saıyn qansha jumys atqarýyna baılanysty tólenedi. Búgingi tańda oblys boıynsha 11 jeke sot oryndaýshysy qyzmet atqarýda. Olardyń 9-y Oral qalasynda, 2-eýi Bórli aýmaqtyq bóliminde qyzmet etip júr.
– Halyqtan túsetin aryz-shaǵym kóp pe?
– О́tken jyly bizdiń departamentke Sot aktilerin oryndaý komıteti arqyly zańdy jáne jeke tulǵalardan 67 aryz-shaǵym kelip tústi. Sonyń barlyǵyna da ýaqytyly jaýap berildi. Aryz-shaǵymdardy meıilinshe azaıtý maqsatynda kúndelikti atqarýshylyq óndirister boıynsha qabyldaý uıymdastyrylady. Qabyldaý barysynda atqarýshylyq óndiris zerttelip, oryndalýǵa jatatyn is-áreketter aıqyndalyp, aryz ıesine naqty jaýap beriledi.
Áńgimelesken
Fatıholla Mashtahov,
jýrnalıst.
15 qańtarynda «QR keıbir zańnamalyq aktilerine atqarýshylyq is júrgizýdi jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıylyp, kúshine engizildi. Batys Qazaqstan oblysy Sot aktilerin oryndaý departamentiniń basshysy Kúnsáýle Aralbekovamen áńgimemiz osy baǵytta órbidi.
– Kúnsáýle Aısaǵalıqyzy, áńgimemizdi qol qoıylǵan zańnyń mán-mańyzynan bastasaq.
– Zańǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar sot oryndaýshylarynyń mártebesin joǵarylatyp, sot sheshimderiniń ýaqytynda oryndalýyna yqpalyn tıgizeri anyq. Eger Zańǵa engizilgen ózgerister men túzetýlerdi taratyp aıtar bolsaq, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 524-babyna engizilgen ózgertý boıynsha sot úkimin, sot sheshimin nemese ózge de sot aktisin jáne atqarýshylyq qujatty oryndamaǵan jaǵdaıda bes táýlikten on táýlikke deıin ákimshilik qamaqqa alynady. Sonymen qatar, aıyppul mólsheri de ósip otyr.
Atalǵan kodekstiń 551-2-babyna da ózgerister engizildi. Buryn 525-babymen – sot oryndaýshynyń talabyn oryndamaý, 526-babymen – alıment óndirip alynatyn adamnyń jumys orny ózgergendigin jasyrý, habarlamaý, 527-babymen – laýazymdy adamnyń atqarý qujatyn joǵaltýy boıynsha sot oryndaýshy hattama jasaqtap sot qaraýyna joldaıtyn edi. Endi jańa zań boıynsha atqarýshylyq qujattardyń oryndalýyn qamtamasyz etý salasyndaǵy ýákiletti organ osy kodekstiń 525-527-baptarynda kózdelgen ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly isterdi qaraıdy. Ákimshilik ister boıynsha jaza qoldanýdy sol ýákiletti organnyń basshysy, orynbasary, aýmaqtyq bólim basshylary júzege asyrady. Buryn ákimshilik is qujattaryn sotqa aparyp júrgende sot oryndaýshynyń tutastaı bir jumys kúni ketetin edi. Atalǵan ákimshilik isterdi atqarýshylyq qujattardyń oryndalýyn qamtamasyz etý salasyndaǵy ýákiletti organnyń qaraýyna berýi taǵy bir márte sot oryndaýshynyń mártebesin arttyryp otyr.
Zańnyń 85-babynda aýksıon ótkizilmedi dep jarııalanǵan jaǵdaıda óndirip alýshyǵa bastapqy baǵasy jıyrma paıyzǵa tómendetilgen baǵamen múlikti ózinde qaldyrý quqyǵy beriledi dese, jańa zańda óndirip alýshyǵa múlikti bastapqy quny boıynsha ózinde qaldyrý týraly usynys, al bas tartqan jaǵdaıda qaıtalama saýda-sattyqqa qatysý quqyǵy beriledi, ekinshi gollandyq ádispen ótpegen jaǵdaıda jıyrma paıyzǵa tómendetilgen baǵamen usynady. О́ndirip alýshy múlikti qabyldaýdan bas tartqan kezde, ıaǵnı boryshkerdiń basqa múlki bolmaǵan jaǵdaıda sot oryndaýshysy ony qaıta baǵalaý jáne odan ári ótkizý jóninde sharalar qabyldaıdy delingen.
Kóp jaǵdaıda ekinshi deńgeıdegi bankterge múlikterin jıyrma paıyzǵa tómendetilgen baǵamen usynǵan kezde uzaq ýaqyt jaýap berilmeı, atqarýshylyq qujattyń oryndalýyna kedergi keltiretin edi.
– Sot úkimin, sot sheshimin oryndamaǵan boryshkerler qandaı jaýapkershilikke tartylady?
– Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksiniń 362-babymen sot úkimin, sot sheshimin oryndamaǵan boryshkerlerdi qylmystyq jaýapkershilikke tartý úshin ishki ister organdaryna usynys joldanady. Jańa ózgerister boıynsha, sot aktisin alty aıdan astam oryndamaý, muny dál osyndaı áreket jasaǵany úshin bir jyl ishinde ákimshilik jaza qoldanylǵan adam jasaǵanda bir júz seksen saǵattan eki júz saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartýǵa, ne úsh jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady.
Bılik ókili, memlekettik qyzmetshi, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń qyzmetshisi, sol sııaqty memlekettik mekemeniń, kommersııalyq nemese ózge de uıymnyń qyzmetshisi jasaǵan teris áreketter – bes jylǵa deıingi merzimge belgili bir laýazymdy atqarý nemese bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan aıyrýǵa ne bir júz seksen saǵattan eki júz qyryq saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartýǵa, ne bes jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteýge, ne úsh jyldan bes jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady.
Sonymen qatar, 362-bap boıynsha qozǵalǵan qylmystyq isterdi aldyn ala tergeýdi QIJK-niń 192-baby 2-bóligi boıynsha ishki ister organdarynyń tergeýshileri júrgizedi.
– О́zgerister men tolyqtyrýlar engizilgen jańa zańda ákelik boryshyn óteýden jaltarǵandarǵa jaýapkershilik qatańdatylǵan sııaqty.
– Jańa zańda boryshker ákeler óz mindetterin úsh aıdan astam ýaqytta oryndamaǵan jaǵdaıda, bir júz jıyrma saǵattan, bir júz seksen saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumysqa tartylady, ne bolmasa eki jylǵa deıingi bas bostandyǵynan aıyrylý jazasyna kesiledi. Kámeletke tolmaǵan balalarǵa tólenetin alıment boıynsha bereshektiń mólsherin alıment tóleýge mindetti adamnyń alıment óndirip alynbaǵan kezeńdegi jalaqysy men ózge de kirisin negizge ala otyryp, sot oryndaýshysy aıqyndaıdy. Eger alıment tóleýge mindetti adam osy kezeńde jumys istemegen bolsa nemese onyń tabysy men ózge de kirisin rastaıtyn qujattar tapsyrylmasa, alıment boıynsha bereshek sol bereshekti óndirip alý kezinde respýblıkalyq ortasha aılyq jalaqy mólsherimen eseptelinedi. Boryshker sot oryndaýshysyna atqarýshylyq is júrgizý kezeńinde jumys ornynyń, turatyn jeriniń ózgergeni týraly, sondaı-aq, jańa kiris jáne múlik kózderiniń paıda bolǵany týraly kórsetilgen mán-jaılardyń paıda bolǵan sátinen bastap úsh jumys kúni ishinde jazbasha habarlaýǵa mindetti. Eger, boryshkerde bereshekti óteý úshin jetkilikti aqsha bolmaǵan jaǵdaıda ol boryshkerge tıesili basqa múlikten óndirip alynady. Zańdy tulǵalardyń jáne kásipkerlik qyzmetpen aınalysatyn jeke tulǵalardyń debıtorlyq bereshegin anyqtaý úshin sot oryndaýshysy boryshkerden, zańdy tulǵalardan jáne kásipkerlik qyzmetpen aınalysatyn adamdardan ózine qajet býhgalterlik qujattamany talap etýge quqyly.
– Kúnsáýle Aısaǵalıqyzy, munan birer jyl buryn elimizde jeke sot oryndaýshylarynyń ınstıtýty qurylǵany belgili. Bul jóninde ne aıtar edińiz?
– Iá, Qazaqstan TMD elderi arasynda birinshi bolyp jeke sot oryndaýshylary ınstıtýtyn qoldanysqa engizdi. Osynaý ınstıtýttyń qazaqstandyq úlgisiniń ereksheligi, jeke sot oryndaýshylarynyń memlekettik sot oryndaýshylarymen birdeı deńgeıde qyzmet atqaratyndyǵy. Olardyń eńbek aqylary aı saıyn qansha jumys atqarýyna baılanysty tólenedi. Búgingi tańda oblys boıynsha 11 jeke sot oryndaýshysy qyzmet atqarýda. Olardyń 9-y Oral qalasynda, 2-eýi Bórli aýmaqtyq bóliminde qyzmet etip júr.
– Halyqtan túsetin aryz-shaǵym kóp pe?
– О́tken jyly bizdiń departamentke Sot aktilerin oryndaý komıteti arqyly zańdy jáne jeke tulǵalardan 67 aryz-shaǵym kelip tústi. Sonyń barlyǵyna da ýaqytyly jaýap berildi. Aryz-shaǵymdardy meıilinshe azaıtý maqsatynda kúndelikti atqarýshylyq óndirister boıynsha qabyldaý uıymdastyrylady. Qabyldaý barysynda atqarýshylyq óndiris zerttelip, oryndalýǵa jatatyn is-áreketter aıqyndalyp, aryz ıesine naqty jaýap beriledi.
Áńgimelesken
Fatıholla Mashtahov,
jýrnalıst.
