CО́Z SOIYL
Ázil - ospaq, syn - syqaq
Qazaq satırasynyń qazirgi tanymal ókilderiniń biri, áriptesimiz Berik Sadyr da alpysty alqymdap, bederli beleske kóterilipti. Ol QazMý-diń fılologııa fakýltetin bitirgennen keıin týǵan aýylyna baryp, eńbek jolyn muǵalimdikten bastaǵan bolatyn. Biraq súıir tilmen súıkep jiberetin qasıet janyn jaı taptyrmaǵan qalam ıesi satırıkter aýylyna kóz salyp, Almatyǵa qaıta jol tartady. Sol kezdegi «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetinde korrektor, maketshi bolady. 1982 jyly «Qazaq ádebıetinde» aǵa tilshi, 1987 jyly «Ara-Shmel» jýrnalynda jaýapty hatshynyń orynbasary 1990 jyly balalar gazeti «Ulanda» jaýapty hatshy qyzmetin atqarady. Al 1996 jyldan beri taban aýdarmaı «Egemen Qazaqstan» gazetinde jumys istep keledi.
«QUZǴYN» QÝANYSh
Berik SADYR. Qyzmettes Pyqyp Asabaspen jas shama aıyrmamyz týra bir múshel bolsa da, áńgimemiz jarasyp keı-keıde keń otyryp «qurdastardaı» qaýqyldasyp qalatynymyz bar. Ortamyzǵa bireý kılikken kúni Pyqekeń: «Biz Ǵabań ekeýimiz «jastymyz», bul da jylqy jyly dúnıege kelgen» dep jymıyp alatyn. Alǵash Pyqekeń qyzmeti ósip kóńili kórim bolyp otyryp maǵan: – Jeńgeńe óskenimdi atap ótip jibermeımin be, – desem: «Qoıa tur, bunyńda tek qyzmettesteriń, birli-jarym aǵaıyn ǵana bas qosady... Sál shydasań, buıyrtsa, az aıda nemereli bolasyń... Qazir kemi eki-úsh qýanyshty bir-aq toqaılastyryp toılaý ádetke aınalǵan» dep toqtatyp tastady, – dedi. Men de únsiz qalýdy jón kórmeı: – Jeńgeı bir nárse biledi, – dep qaldym. Pyqekeń nemereli bolǵaly da biraz bolǵan. Bir ońasha otyrǵanymyzda «qurdastyǵyma» basyp: – Qos qýanyshyńyzdy keshiktirmeıtin shyǵarsyz? – dep qaldym. Pyqekeń kóbikti syradan tolǵaı simirip baryp: – Baıaǵy jeńgeń: «Qyzmetiń kónere qoımas... Sál shyda, nemereń de adam tanıtyn qalypqa kelsin... Osy úlken mereke qarsańynda medal-orden úlestirilmeýshi me edi? Bilýimshe, ujymyń soǵan bir ózińdi usynypty dep estidim?.. Áp, bárekeldi! Ujymyń bedeldi, usynylǵan bir óziń bolsań, alasyń!.. Sol buıyrǵan kúni qyzmettesteriń bastap, árıne aǵaıyn, quda-jegjat tórimizde otyrady. Orden alǵan toıyńa kýrstas-klastas ataýlyńa da habar beremiz, bári-bári arqa-jarqa bir toılasyn» dep taǵy da toqtatyp tastady, – dedi. Men de qarap qalmaı: – Bul da bilgendik, – dep qalyppyn. E, jeńgeı kóripkel eken, jyl aıaǵynda Pyqekeńe orden buıyrdy. Lezde jyl ótip, menimen ońasha otyrýǵa qashqaqtaı beretin «qurdas» aǵammen birde toqaılasyp qalyp: – Endi ne deıdi? – dep suraǵymdy qysqa qaıyryp edim, aǵam qıpaqtap otyryp: – «Han jarlyǵynan qatyn jarlyǵy kúshti» zaman-aı! Páleket: «Bıyl mereıtoıyń... anaý-mynaý emes, baqandaı bes belesten ótesiń... Sál shyda, kúrkirep kúz kelsin, amandyq bolsa toıyńdy dúrkiretip ótkizemiz! Oıhoı, onda qyzmettesiń be, aǵaıyn, quda-jegjat, klastas-kýrstas deısiń be, eń aıaǵy anaý alystaǵy aǵaıyn symaqtaryńdy túp-túgel shaqyramyz, seni biletin búkil ıisi qazaq toqaılasyp toılaıdy» dep mysymdy basyp mysh etti, – dedi. Bul joly men: – Tabylǵan aqyl! – dep qaldym. ...Qaıteıik, ajal aıaqasty... Neden boldy deriń bar ma, dám-tuz taýsylǵan bolýy kerek, Pyqekeń jaryqtyq bir-aq kúnde uıqydan oıanbaı qaldy... Ne deri bar, qyzmettesteri bar, týys-týǵan, quda-jegjat, klastas-kýrstas, sonaý alystaǵy aǵaıyn bolyp Pyqekeńdi biletin búkil ıisi qazaq sońǵy saparǵa shyǵaryp saldyq. «...Bireý ólmeı bireý kún kórmeıdi» degen... Pyqekeńniń qyrqy ótken soń ol kisiniń oryntaǵy maǵan buıyryp, onymdy úıge kelip kelinshegime aıta qalsam, ol: «Jýyp úırengen basyń senbi-jeksenbi «dúrkirep» ketpekshisiń ǵoı! Sál shyda, buıyrsa, az kúnde nemereli bolamyz...» dep jelpinip keledi eken: – Ottapsyń! – dep alǵash ret aqyryp turyp ketip... senbi-jeksenbi qyzmettegi «deni durystardyń» basyn qosyp attyń basyn jiberippin...SURAQ-JAÝAP
– Otashylar operasııa kezinde nege betperde kıip tumshalanyp alady? – Operasııa sátsiz bolǵan jaǵdaıda aýrý adam kim jasaǵanyn bilmes úshin. *** – Haliń qalaı? – Jaman emes. Jaǵdaıym nasharlaǵan kezde “jedel járdem” alyp ketedi. Al jaǵdaı jaqsaryp, kóńil kóterilse polısııa daıyn turady... *** – Eger shet tilinde tús kórý qaıtalana berse ne istegen jón? – Kelesi joly qasyńyzǵa aýdarmashy bıkeshti alyp jatý kerek. *** Jumystan nege keshiktiń? Bári de kempir-shaldyń kesiri. Nege? – Avtobýsta otyrsam bir shal mindi. Ornymdy qımaı kózimdi juma qoıǵan edim: kózim ilinip ketse kerek, tórt aıaldama ótip ketippin. *** Siz ómirde mahabbattyń bar ekendigine senesiz be? Joq. – Sonda qalaı? Qozy men Baıannyń mahabbatyn da joqqa shyǵarǵaly otyrsyz ba? – Iá, sebebi, Qozy men Baıannyń ómiri uzaqqa sozylǵanda olar da túbi ursysyp, ajyrasyp tynar edi. *** – Qurmetti dosyńyzdyń qazasynda kózińnen bir tamshy jas tambady-aý? – Úlken kresloda otyrǵanda jaǵdaıymdy aıtyp talaı jylap barǵanmyn. * Qaljyń qaltaSezikti sekiredi
– Nemenege kúrsine beresiń, mundaı keremet oqıǵaly shyǵarma áli jazylǵan emes... – Oǵan kúmánim joq-aý... – Endi ne, sonsha tolqyp, sonsha ábirjip? – XVI ǵasyrdaǵy úndi komedııalaryn oqyǵan bireýler shyǵyp qala ma dep turǵanym... «Esti» eskertpe Japal atty jazýshy tuńǵysh kitaby jaryq kórgende áıeline: «Sen de men jóninen maǵlumat jınaı júrseńshi, keıin estelik jazsań taptyrmaıdy ǵoı...» degeni bar. Jón eken – Oý , Tyńeke, sońǵy kezde balalardyń arasynan shyqpaıtyn boldyńyz ǵoı?.. – Eki baspa tabaq « Bala tili – bal» jınaǵyna tapsyrys alyp edim... «О́lsheýli» ókinish – Kitabyń shyqty, jabyrqaýyńa jón bolsyn?! – E, búıtip kórkem dúnıe jazyp keterimdi bilgende... – Ol ne, aıta almaı ańyrap otyrǵanyń? – O basta nem bar edi-aý syn jazyp... Úıdegi boran Uıytqyp soqqan boranda tulyp kıip, esiginiń aldynda otyrǵan kórshisin kórip bireý: – Mundaı boranda nege dalada otyrsyń? – dep surapty. – Eı, kórshi-aı, bul boran ba! Úıdegi – tolas tappaı, alaı-dúleı quıyn, jaýyn-shashyny aralas borandy aıtsańshy! – depti. Sóıtse, ol kisi úıdegi áıeli men qyzynyń janjalynan qashyp, dalaǵa shyǵyp otyr eken.
TOŃMOIYN TOK
«Pende úsh kúnnen soń kórge de úırenedi» deýshi edi, biz turatyn eldi mekende jaryq sónip, tok ataýly tıylǵaly beri toǵyz aıdyń júzi boldy. Barmaǵan jer, baspaǵan tabaldyryq qalmady... Ne kerek, taban tozdyryp, keńirdek qyzdyryp toqtaǵanbyz... Kónbeske amalyń joq, basqa túsken soń kónesiń. Mine toksyz tompań tirlik keshkenimizge toǵyz aıdan asypty... О́z basym, basyndaǵydaı emes, etim úırenip, kóndigip, qazir eleń qylmaıtyn da boldym. Mektepte muǵalim emespin be, buryndary aptanyń alty kúni qyrynyp, saqal-murtty tuqyl etip tompańdap jatpaýshy ma edik, qazir rahat! Basynda qol ustaramen myqshyńdap, kele-kele odan jalyǵyp, bar kináni elektrge syrǵytyp mektepke qyrynbaı barýdy ádetke aınaldyrdyq... Alǵashqy kúnderi yńǵaısyzdanyp, oqýshylar aldynda ıegimizdi kólegeılep ábigerge túsýshi edik... Qazir úırenshikti, qaıta ósken saqaldy salalap salmaq arttyra túsemiz. Bárinen de kúndegi qybyr-jybyrynan qutylǵanymyzǵa táýbe delik. Bir qııańqynyń: «Kúnde qyrynǵansha jylyna ber ret baryp-kelip bosanǵan áldeqaıda artyq», degen ázilin túsingendeı boldyq. Aıtpaqshy, saqalym qaýǵadaı bop ósip, azdap ýnıversıtette arab tilin meńgergenim bar, molda bolsam ba degen oıǵa berilip te júrmin... Myna zamanda bala oqytyp baqalshy bolǵansha, sálde oranyp «moldeke» bolǵan tıimdi me dep qoıamyn... Úıde de, túzde de tok typ-tıpyl, kúndiz-túni teledıdar, kompıýter aldynan shyqpaıtyn bala-shaǵa amalsyz talasa-tarmasa kitap, gazet oqyp ǵajap boldy... Batyrlar jyry deısiń be, ertegiler deısiń be, tek taýyp bergenińdi oqyp bala bitken taqyldap turady. Tóbede jatqan keńes zamanǵy ádebıetter qundy dúnıe bolyp qoldan-qolǵa ótýde. Bir zamanda oqı almaǵan «Botagózdi» oqyp kóńilim ornyqty. Teledıdar kórip tarsyl-gúrsil, alań-julań bolyp ketken bala – kitap oqyp, gazet qarap, sóz tyńdap – salıqaly er jete bastaǵanyna táýbe dep júrmiz. Nesin aıtaıyq, «Bir joqshylyqtyń bir toqshylyǵy» degendeı, aýyl bolyp typ-tıpyl bolǵan tońmoıyn toktyń «toqshylyǵyn» kóre bastadyq. Sonyń kózge urar bir-eki irilisin aıtaıyn. Jaryq joq, mal-jandy qarańǵy túspeı jaılap, erterek jatamyz... Aıtpaǵym, erte jatqandiki, tún balasy uzaq – keıingi kezde aýylymyzda ekiqabat kelin-kepshik, aldy toǵyz aıda «topyrlata» bastady... Mine demografııa! Úıdegi de: «Altynshymdy týyp aldym, jetinshi ne táıiri, eki-aq jylda «Altyn alqany» nege almasqa», dep qoıady. Tún uzaq, jaryq joq... Ol oıy oryndalatynyna senimdimin... «Bolmaǵan tok bolmaı-aq qoısyn, myna sekildi qazaǵymdy qaptatatyn pıǵyldan aıyrylmaıyq!» dep qoıamyn ózimshe. Bile bermeıdi ekenbiz, ázir álemdi energetıka tapshylyǵy jaýlap, páleket qymbattap qyrǵıdaı tıip jatqan kórinedi ǵoı... О́z basymyz tok tońqalań asqan toǵyz aıda odan aman qalyppyz... Eseptep kep jibersem, toǵyz aıyńda toǵyz toqtym tyrapaı asqandaı eken... Páleketten aman qalǵanyma bir toqtymdy qurbandyqqa shalyp, erterek kún jaryqta lyqa toıyp tósek astyna kireıin... ...Ne deıdi?! Bizdiń aýylǵa tok tartatyn bopty deı me! Neǵyp desek, irgemizden qazba tabylypty deıdi. Ony ıgermek ıe bizdiń aýyldy shamshyraqqa bólemekke mindettenipti deıdi... Ne isteıin, jaryqsyz tirlikti qup kórgen basym, oılana kelip, baquldasqan bolyp – sonaý qııan shettegi ómiri tok tartylmaǵan, bul ǵasyrdyń bel ortasyna deıin ol «baqyt» buıyrmas eldi mekenge kóshtim de kettim... ASTANA. * Sholaq myltyq Jalqaý jylan Jylanǵa: bizde qazaqta – “Shyń basyna samǵaı ushyp qyran da, jorǵalaı jyljyp jylan da jetedi” degen maqal bar dese, “E, eger shyń basynda qyrannyń uıasy, uıada tilge jumsaq jas balapan bolsa – shyǵýǵa bolady, áıtpese sonaý quzǵa órmelep nem bar” dep jylekeń sál tynystap, sonaý shyńǵa kózin kólegeıleı qarap erinip jatyp: “Ana ǵalymdaryńa aıta baryńdar, osy meniń aıtqanymdy eskere otyryp, maqaldaryna ózgertý engizsin” degen eken. “Aqyldy esek” Esekten: “Atpen jaryssań sen ozar ma ediń, álde at oza ma?” dep surasa: “Árıne, at!” depti Esek. Oǵan: “Oý, nege?” dese Esekeń: “Alaókpe bop shabatyn at sııaqty mıǵula dep pe eń meni! Báıgege qatysyp, shań qaýyp, aram ter bolǵansha úırenshikti mıtyńmen júre bermeımin be!” dep murnyn shúıiripti. О́z qalpymyzda qalaıyq Bir esek jolbarystyń terisin jamylyp alyp ań bitkendi aralap júrip kep bersin. Jol-jónekeı sıyr tabyny úrkip, otar qoı ońdy-soldy bytyraı shashyraıdy kep. Qudaı uryp, kúshti daýyl turyp, esektiń jolbarys terisi sypyrylyp túsip, masqarasy shyǵyp, áıda ań bitken esekeńdi tópelep sabasyn kep. Sondyqtan da, jolbarys ta, esek te bolmaı óz qalpymyzda qalaıyq, aǵaıyn! Qurmet Oblys ákimshiligi Bopyr aqsaqaldyń 90 jasqa tolǵan mereıtoıymen shyn júrekten quttyqtaı otyryp, jastyq shaǵyn ótkizgen jerlerge qydyryp baryp qaıtýyna múmkindik jasaý úshin jol shyǵynyn óz moıyndaryna aldy. Sóıtip, ol aqsaqal QarLAG-qa, StepLAG-qa jáne Máskeýdegi Býtyrka túrmesine baryp qaıtty.SOTTAǴY "SOLAQAI SО́Z"
Sot: – Bul urlyqty bir ózińiz ǵana jasadyńyz ba? Aıyptalýshy: – Quzyryńyzǵa quldyq, zaman qıyndady – bireýge senýden de qaldyq qoı… *** Sot kóp jasap quzǵyn jasyna kelgen aıypkerge: – Sizdi jasaǵan qylmysyńyz úshin on jylǵa bas bostandyǵyńyzdan aıyrý týraly sheshimge keldik, – degende, jaza óteýshi aǵynan jaryla rızashylyq keıippen: – Sizge mundaı senimińiz úshin úlken rahmet! О́ıtkeni, meniń endi munsha jyl ǵumyr keshý óńim turmaq túsime enbep edi, – depti. *** Sýdıa májilis zalynan ishek-silesi qatyp shyǵady. – Ne boldy?– deıdi áriptesi. – Ishek túıiletin anekdot estidim! – Aıtyp jibershi?! – Aıta almaımyn, jańa ǵana sol úshin on bes jyl berip shyqtym... *** Sot barymtashydan: – Kórshińizdiń sıyryn soıyp, etin bazarǵa satyp jibergenińiz qalaı? – Tańerteń tursam, sıyrym joq. Kórshiniń mal qorasynan qaraı salaıyn dep tóbesine shyqqanymda shatyry synyp ketip, top etip sıyrdyń ústine baryp tústim emes pe! Shoshyp ketken mal aldy-artyna qaramaı zyta jóneldi. – Sodan soń ne boldy? – Jan tátti ǵoı, sıyrdy toqtatý úshin shabyna pyshaq uryp sulatýǵa týra keldi. Terimdi súrtip, jan-jaǵyma qarasam, týra et satatyn bazardyń janyna kelip qulaǵan ekenbiz…
