Er Jánibek aty ulyqtaldy

Tarıhta ultymyzdyń ulttyǵyn saqtaý úshin aıanbaı ter tókken has batyrlardyń biri – Jánibek Berdáýletuly. El qorǵaýdaǵy eren erlikterine qaraı batyrdyń esiminiń aldyna «Er» ataýy qosylyp, tarıhta «Er Jánibek» atymen qalǵan ardaqty esim Abylaı zamanyndaǵy Qarakereı Qabanbaı, Altybaı batyr, Aqtamberdi batyr, Qanjyǵaly Bógenbaı batyr, Básentıin Malaısary batyr, qaz daýysty Qazybek, qý daýysty Quttybaı, Shapyrashty Naýryzbaı, Qarasaı, Raıymbek sekildi iri tulǵalar esimimen qatar atalady. Jońǵarǵa qarsy soǵysta saptan tabylyp, eliniń joqshysy bolǵan batyrdyń týǵanyna bıyl 300 jyl tolyp otyr. Qazaq halqynyń ult-azat­tyǵy jolynda bar ómirin sarp etken, Abylaı hannyń bas batyr­larynyń biri bolyp, onyń oń tizesinen oryn ıelengen aza­mattyń esimi árqashanda bıik. Sharanyń basy birneshe kún buryn Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda aqyndar aıtysymen bastalyp, keshe ǵana aıtýly bilim ordasy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde jalǵasyn tapty. Aldymen Kúl­tegin eskert­kishiniń túbinde otan­dyq jáne alys-jaqyn shetelderden kelgen ǵalymdar men jazýshylar, qoǵam qaıratkerleri  sóz sóılep, «Er Jánibek – uranym» áni orkestrmen shyrqaldy. Sodan soń EUÝ-diń prorektory, professor Dıqan Qamzabekulynyń jetekshiliginde batyrdyń 300 jyldyq mereıtoıyna arnal­ǵan ǵylymı-tájirıbelik kon­feren­sııa bastaldy. Sharada Par­lament Májilisiniń Tóraǵasy Q.Jaqypovtyń joldaǵan qut­tyqtaýyn Májilis depýtaty K.Burhanov oqyp, Májilis depýtaty A.Turtaev quttyqtaý sóz sóılese, taǵy bir Májilis depý­taty B.Smaǵul jyrdan shashý shashty. «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasy men mánin batyrlar rýhyn ulyqtaýmen baılanystyrǵan konferensııada Qazaqstan men shetelderden kelgen qazaq ǵa­lymdary qazaq jerin azat etýde eren erlik kórsetken bahadúr Jánibek Berdáýletulynyń er­ligi men XIX ǵasyrdaǵy tarıhı kezeń jaıly ǵylymı-zertteýlerden baıandamalar jasady. Tursynbek Kákish bastaǵan qazaq zııalylary batyr týraly oı-pikirlerimen bólisti. Mereıtoı aıasyndaǵy shara­lar Aqmola oblysy, Selı­nograd aýdanyndaǵy Qoıandy aýy­lynda Er Jánibekke arnaıy as pen sporttyq, mádenı sha­ralarǵa ulasty. Qoıandy aýy­lynyń ortalyǵynda, batyr attas saıabaqta ornaıtyn batyr eskertkishiniń irgetasyn qalaý rásimi jibin Aqmola oblysy áki­miniń orynbasary Dáýren Ádilbekov pen respýblıkalyq Ardagerler uıy­mynyń tóraǵasy О́mirzaq Oz­ǵanbaev kesti. Al Par­lament depýtattary, Aq­mola oblysy ákim­diginiń, De­neshynyqtyrý jáne sport agent­tiginiń ókilderi, álem chempıondary, ǵalymdar men jazýshylar, shetelden kelgen qonaqtar saltanatty sharalarǵa bastan-aıaq qatysty. Er Jánibektiń esimin ulyq­taý sharalarynyń basy-qa­synda júrgen «Er Jánibek» halyqaralyq qorynyń basshysy Maqsut Temirbaıdan ıgi­likti istiń mán-jaıyn keńirek ashyp berýdi suraǵanbyz. Ol baba esimin ulyqtaý, el jadyn­da jańǵyrtý isi 2006 jyldan bastalǵandyǵyn jetkizdi. «Qazaqstanda Er Jánibektiń nasıhaty tómen, kóp jerde bile bermeıdi. Bul istiń bastaýynda Qytaıdaǵy qandastarymyz tur. Elimizge oralǵan soń Er Jánibektiń aty shyǵa bastady. Sol jyly alǵashqy konferensııa da ótti. Babanyń jatqan je­ri naqtylanyp, Qalba taýda shaqshaq Jánibek emes, Er Jánibek Berdáýletulynyń jerlengendigi anyqtaldy. Semeıdiń mesenat azamaty Qanat Súleımenov 300 myń dollar qarajat bólip, Qalba taýdyń basyna úlken eskertkish ornattyq. Bul 2009 jyly bolatyn. Basyn kóterdik. Budan keıin de birqatar baspasóz más­lıhattary ótip, ǵylymı baıandamalar jınaqtalyp, kitaptar shyǵaryldy. Batyrdyń týǵan jylyna oraı, 300 jyldyǵy qarsańynda 2014 jylǵa kóp sharalar josparlandy. Bıyl Er Jánibekke baılanysty úsh kitap jaryq kórdi. Bul – tarıhshylar men qazaq ádebıeti ınstıtýtymen jasalǵan tyǵyz baılanystyń nátıjesi. Instıtýt basshysy Ýálıhan Qalıjan óte kóp kómek kórsetti. Qytaıdan kelgen 290-nan astam kitaptyń barlyǵyn zerttep, Jánibek Berdáýletulyna qatysty tyń derektermen tolyqtyrylǵan kitap shyqty. Mońǵolııadaǵy qandasymyz, Sultan Táýkeı esimdi aǵamyz «Aqyr Jánibek» atty roman jazyp shyqty. Eýropada, atap aıtqanda, Berlınde batyr baba esimi nasıhattaldy. Al jarııa­lanǵan kitaptardyń kóp­shiligi tegin taratyldy», dedi ol. Jyl sońyna qaraı Qalba taýda babaǵa arnalyp úlken as berilmek eken. «100-den astam úı tigiledi dep josparlap otyr­myz. Bul sharalar oblys áki­mi Berdibek Saparbaevtyń, Se­meı qalasynyń ákimi Aıbek Kári­movtiń qoldaýlarymen júzege asyrylady. Sonymen qatar, poshta markasy shyǵarylmaq. Mem­leket qarjy bólip, úlgisi be­kitilip qoıdy», dedi taǵy da M. Te­­mirbaı. Al batyrdyń jetinshi urpaǵy Saǵadat Myrzahmetuly mereıtoıǵa qatysty ótkizilip otyrǵan sharalarǵa kel­genine qýanyshty ekendigin jet­kizdi. «Abylaı handy jaý qoly­nan qutqarǵanda bergen tý bizdiń sandyǵymyzda tarıhı jádiger retinde kúni búginge deıin saq­taýly tur. Babaǵa qatysty 2006 jyldan bastap atqarylyp kele jatqan sharalardan qalǵan emes­pin. Batyr babamyzdyń arýa­ǵy qoldap júrsin! Toı me­reıli bolsyn, egemendigimiz jasaı ber­sin, qazaqty birliginen aıyrmasyn», dep jınalǵandarǵa bata berdi. Kıeli tý salynǵan sandyq týraly suraǵanymyzda, ol qundy jádigerge ıe bolyp otyrǵan aǵa-inileriniń bar eken­digin keıin elge ákelýge bolady  degen oıyn jet­kizdi. Al batyrdyń saptyaıaǵy Al­maty murajaıynda turǵan kórinedi. Sharanyń aýqymdylyǵyn, mańyzdylyǵyn shaǵyn maqalaǵa syıdyrý múmkin emes. As berip jatqan aýyldyń qyzyqtary óz aldyna. Aspan aınalyp jerge túsetindeı ystyqqa qara­mas­tan, mereıtoı qyzyǵyna beril­genderdiń bir toby án salyp dýmandatsa,  ekinshi bir shette beldesken jastar kórindi. Ony uıymdastyrý isiniń ortan belinde júrgen Jádı Shákenuly, mereıtoıdyń bastapqy ıdeıasy qazaqty tutastyrý ekenin aıtýdan jalyqpaǵan professor T.Kákish jáne basqa da azamattarǵa eli rıza. Dáıim birligimizden ajyramaıyq, degen oımen toıdan razylyqpen qaıttyq. Venera TÚGELBAI, «Egemen Qazaqstan».