Bizdiń qoǵamda únemi ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qandy maıdany jáne oǵan qatysqan qazaqstandyqtar týraly sóz bolǵanda, soǵys qasiretin kórgender eriksiz eske alynady. Onyń ishinde: batyrlar da, marapattaý tósbelgisin alyp marapattaý shattyǵyna jete almaǵandar da, erlik jasaı jer qushqandar da, maıdannan aman-esen oralǵandar da... Iаǵnı, azap shegýshiler de jáne óz is-qımyldaryna berik sengender de bar.
Al osynyń bel ortasynda turǵan, nemis-fashıst basqynshylary qolyna túsken tutqyndar, olardyń taǵdyry týraly zerdeleýge ǵalymdardyń múmkindigi bolmasa, halyq pen kýágerlerdiń bul taqyrypta sóz qozǵaýda boıyn úreı bıledi. Ajal aldynda turǵan pendeden «durys baǵyt ustamadyń» deý, aıtýǵa ońaı bolǵanmen, adam janynyń táttiligi de shyndyq emes pe? Árıne, qorqaqtyq pen batyrlyqtyń synalatyn kezi bolady. Degenmen, alyp aýqymdaǵy maıdan dalasynda jaý qolynda qorshaýda qalyp japa shegýi, jaraly shala-jansar qalýy nemese ajdahadaı azýly dushpan aldynda álsizdik kórsetýi ábden múmkin jaǵdaı edi ol. Biraq, sony eksheı aldyq pa? Tipti o dúnıelik bolyp ketken erlerdi qoıǵanda, tiri qalyp, tutqyn tozaǵynan ótken azamattarymyzdyń taǵdyr-joly shynaıy jazmysh pa edi, álde zorlyq-zombylyq saldary ma? Muny sezgenmen, sergektik tanyta almadyq. Endeshe, «eshten kesh jaqsy» degen qazaq atamyz. Memleket basshysynyń «Máńgi El» ıdeıasynan keıingi meniń basyma týyndaǵan alǵashqy oı, dástúrli qalyptasqan adam qundylyǵyn tolyqqandy qalaı saqtaı alamyz? Ol úshin ne qajet? degen suraqtar mazalady. Álbette «aýrýyn jasyrǵan óledi». Múmkindiginshe tarıhı aqıqatqa negizdelgen ádilettilik bolmaı, tarıh kóshi jyljýy da qıynǵa soǵar. Sondyqtan da árbir azamat osy jolda óz úlesin qosýda. Men de keńes kezeńi tarıhynda elenbeı kelgen soǵys tutqyndarynyń taǵdyrlary jóninde qysqasha sóz qozǵaýdy paryzym dep sanadym.
***
Tutqynǵa túsken keńes soldattarynyń, ásirese, 1941 jylǵy kúz aıyndaǵylardyń sany óte kóp adamdy qamtydy. 1990 jylǵy KSRO Qorǵanys mınıstrligi derekteri boıynsha, 3 mln. 900 myńnan astam adam keńes soldatynyń nemis tutqyny bolǵany jóninde málimet beriledi. Jalpy, soǵys jyldary fransýz tarıhshysy N.Verttiń aqparaty boıynsha 6 mln.-ǵa jýyq Keńes Odaǵynyń turǵyndary tutqyndyq qasirettiń dámin basynan ótkergen. Dál osyndaı sandy MQK málimeti negizinde izdenýshi, dıplomat B. Sadykova da keltiredi. Bul adam janyn túrshiktiretindeı san. Adam órkenıeti tarıhynda, munshalyqty dushpan jaǵyndaǵy osynshama adamdardyń tutqynǵa túsken kezi bolmaǵan. Soldattardyń basym bóligi, tutqynǵa túskender de 17 men 37 jas aralyǵyndaǵy jastar boldy. Osyndaı bult úıirilgen kezeńde tutqynǵa túskender ishinde jas jaýynger, talantty mýzykant – Aıtkesh Tolǵanbaev pen jazýshy Hamza Abdýllın sııaqty myńdaǵan basqa da jaýyngerler boldy. Nemis konslagerlerinde 3 mıllıonnan asa adam jan tapsyrdy. Ondaǵy tozaq otyna kúıgen jáne jan azabyna shydaǵan adamdarǵa «satqyndyq» «mártebesin» berý, qanshalyqty adamzat jaratylysy quqyna saı keledi eken? Jan kúızelisin adamnan ózge túsiner kim bar? Mundaı suraqtar jahandyq aýqymda qazir de ózekti.
Sizderge usynylyp otyrǵan maqalada tutqynǵa túskender, onyń ishinde «Túrkistan legıonyna» túskender týraly sóz qozǵalady. Otandyq tarıhshylar bul másele jóninde sońǵy jyldary qalam tarta bastady. Professor Kóshim Esmaǵambetov, Amantaı Káken, Baqyt Sadyqova jáne Gúljaýhar Kókebaevanyń monografııalary, nemis jáne keńestik konslagerlerden keıin aman qalǵandardyń estelikteri jaryq kórdi. Bul taqyrypty Túrkııa qazaǵy, professor Ábdýaqap Qara da monografııasynda keńirek zertteýge talpynys jasaǵan.
TUTQYN. LEGIONNYŃ QURYLÝY.
Keńes memleketiniń qýǵyn-súrgin saıasatynyń túrli qyrlaryn zertteý maqsatyn kózdegen 1997-1999 jyldar aralyǵynda, Tarıhı ádilettilikti zerdeleý jáne qalpyna keltirý boıynsha komıssııanyń quramynda bolǵan kezeńde, quqyqtanýshy Sabyr Qasymov meniń qolyma birshama qujattar kóshirmesin usynǵan edi. Solardyń ishinde: buryshtama (shtamp) qoıylǵan myna bir qujatta («О́te qupııa», 1 dana. KSRO IIUK Kúngeı Kavkaz maıdanynyń erekshe bólimi, 1943 jyldyń 19 qańtarynan 6-shy bólim, № 1840/b, Tbılısı q.) nemis armııasynyń «Túrkistan legıony» soldattarynyń (qujatta osylaı) Qyzyl Armııa jaǵyna shyqqandary týraly» habarlaıdy. Sonymen qatar, «Anyqtama. Qujattyń túpnusqasy KSRO MQK Ortalyq muraǵatyndaǵy is-qaǵazynda saqtalynǵany týraly da habarlaıdy, 1-tom, qor (túsiniksiz), 312 «E»-tizim, rettik 663, istiń beti -10-11. Sol jaǵyndaǵy buryshta 31.12.1965 jyly KSRO Mınıstrler Keńesi janyndaǵy MQK-niń móri».
Bul qujattar arqyly tarıhtyń «aqtańdaq» betteri ashyla túsetindikten jáne naqty adamdar taǵdyryna baılanysty bolǵandyqtan málimetti jarııalaýdy jón kórdik. Jaý qolyna túskenderdiń barlyǵy satqyn bolmaǵany kópshilikke aıan, ol «Túrkistan batalonynyń» quramyndaǵylar NKVD habarlamalarynda aıtylǵandaı «óz erikterimen jáne qoldaryndaǵy qarýlarymen Qyzyl Armııa jaǵyna ótkendigimen» dáıekteledi. Keńes soldattaryn tutqyndaýdyń jaı-kúıi PÝ ChGV ZKF 7-shi bóliminiń bastyǵy maıor Zýsmanovıchtiń bergen habarlamasynda jan-jaqty jazylǵan. Túrkistan legıony boıynsha málimetter KSRO ydyraǵanǵa deıin, muraǵattyń ZKF qorynyń 286-is, 1019-tizimi, 106-110pp., III, 112-115 pp. saqtalynǵan edi. Muny bolashaq zertteýshiler nazaryna baǵyt-baǵdar berýge kómegi bolar degen nıetpen, naqtylap otyrmyz.
Qashqyn (B.A. – mátinde osylaı jazylǵan) Bektasovtyń (esimi berilmegen) habarlamasynan, nemistiń RKKA jaýyngerleri men komandırlerinen quralǵan tutqynǵa túskenderdi ustaý lageri – negizinen aýyr azap pen ólim qushtyrǵan, ıaǵnı adamdy qorlaý men haıýandyq tártiptiń orny bolǵanyn túsiný qıyn emes: «1941 jyldyń shilde aıynyń sońynda meni Lıbavsk gospıtalynan soǵys tutqyndaryna arnalǵan Tılzıt lagerine aýystyrdy. Sol kezde tutqyndar sany – 24000-ǵa jýyq bolǵan edi. Kúz ben jaz aılarynda lagerde 18-19 myń adam qaıtys boldy. Jańadan túsken kezeńde saıası qyzmetkerler men evreılerdi tutqyndardyń negizgi bóliginen aıyryp, atý jazasyn beretin. Lagerdegi kez kelgen tártipti buzǵany úshin adamdar atý jazasyn alatyn. Ashtyq pen aýrýdan (tıf, dızenterııa, ókpeniń qabynýy, týberkýlez) kún saıyn 100-ge jýyq adam ólim qushatyn».
Adam aıtqysyz ashtyq tutqyndardyń basyn aınaldyrdy, kannıbalızmge de (adam jeý) jol berildi. Osyndaı málimettermen Nurǵalıev, О́mirzaqov jáne basqalar da kýálik etedi. Tılzıt lagerinde qazaqstandyq soldattardyń bolǵanyn ulty tatar Idelev te jaýabynda kýálandyrady. Onyń qoljazbasy Gýverdiń soǵys, revolıýsııa jáne beıbitshilik (AQSh) muraǵatynda bolǵanda qolyma túsken jáne 2005 jylǵy jaryq kórgen «Qyzyldar jáne qaralar» atty kitabymda basylǵan bolatyn.
Aıta ketý kerek, Keńes Odaǵy zamanyndaǵy Gaaga jáne Jeneva «Soǵys tutqyndaryn ustaý týraly» (1929 jylǵy 27 shilde) Konvensııalaryna qol qoımaýy, tutqynǵa túsken mıllıondaǵan otandastarymyzdyń qaıǵy men qorlyqqa dýshar bolýyna jol ashty. Kóptegen tutqyndar qorlyqtan, ashtyqtan, túrli zardaptardan ólimge ushyrady. KSRO tarapynan túsken soǵys tutqyndary dárigerlik kómek, halyqaralyq «Qyzyl krest» qorǵaýy, týǵan-týystarymen hat almasý jáne basqa da quqyǵynan múldem aıyryldy.
I.V.Stalın bastaǵan Keńes memleketiniń basshylary azamattardyń jáne nemis áskerı bólimderine túsken tutqyndar men jaý qolyna berilgenderdiń otbasylary qoldaýynan bas tartty. Mundaı jaǵdaı fashıstik ákimshiliktiń arqasyn keń jaıyp, erkimen áreket etýine múmkindik berdi.
Keıbir zertteýshiler Túrkistan legıonyn qurý Mustafa Shoqaı ıdeıasy boldy dep esepteıdi. Keńestik bılikti moıyndamaǵan, nemis ıdeologııasyn qabyldamaǵan saıası emıgrant M. Shoqaı óziniń paıymdaýymen, túrli uıymdar qurý jolymen de tutqynǵa túsken, ashtyq pen músápir haldegi túrkistandyqtardy tutqynnan alyp shyǵýǵa bolatyndyǵyn bildirgen-di.
KSRO Ishki ister Halkomynyń orynbasary, erekshe bólimder basqarmasynyń bastyǵy, 3-shi rangtaǵy memlekettik qaýipsizdik Komıssary Abakýmovqa túsken habarlamadan úzindi keltirsek: «1942 jyldyń 25 jeltoqsanynda Teńiz atqyshtar brıgadasynyń 68-shi qorǵanys bóliginde, 56-armııanyń, 1941 jylǵy shaıqastarda ártúrli ýaqytta nemister qolyna túsken, lagerde bolǵan, sonan soń tańdalyp alynyp, «Túrkimen (?) ulttyq legıonynyń» 3-shi batalonyna bekitilgen ortaazııalyq ult ókilderi, Qyzyl Armııanyń burynǵy qatardaǵy jáne komandalyq quramynan turatyn áskerı qyzmetkerlerden toptastyrylǵan nemis armııasynyń «Túrkistan legıonynyń» 41 jaýyngeri óz erikterimen bizdiń jaqqa qaraı ótti: qazaqtar – 20, ózbekter – 9, tatarlar – 4, qyrǵyzdar – 3, tájikter – 3, túrkimen-1, bashqurt – 1, burynǵy Qyzyl Armııanyń ortasha komandırleri – 3, Qyzyl Armııanyń kishi komandırleri – 8, burynǵy qyzyl áskerler – 30». Sonymen qatar, habarlama mátininde «Túrkimen legıonynyń» uıymdastyrylýyna bastama jasaǵandardyń biri emıgrant Velıhan, ýzbek (mátinde osylaı)» ekeni aıtylady. Bul jerde asa mán beriletin jaǵdaı, Túrkistan legıonynyń jaýyngerleri Keńes áskeriniń 1945 jylǵy jeńisinen buryn-aq, ıaǵnı 1942 jyldyń jeltoqsanynda Qyzyl Armııa jaǵyna óz erikterimen ótkendigi.
Kelesi anyqtamada «Túrkistan jaıaý ásker legıonynyń», «býrjýazııalyq-ultshyl» Valı Kaıým han basshylyǵyndaǵy, jan-jaqty sıpattamasy berilgen (túri, boıy, kimmen qarym-qatynasta jáne t.b.) «Túrkistan ulttyq komıtetiniń» qatysýymen, nemis basshylyǵynyń tapsyrmasymen qurylǵany jóninde aıtylady. Sol sııaqty, Brıansk maıdany mańynda Qyzyl Armııa jaǵyna ótken legıoner Seıtmýratov, Valı Kaıým hanǵa deıin «Túrkistan komıtetiniń» tóraǵasy, 1942 jyldyń qańtarynda qaıtys bolǵan ataqty ultshyl Mustafa Shoqaı bolǵanyn aıtady. (Ataqty qazaq saıası emıgranty Mustafa Shoqaı (Chokaı) belgisiz anyqtalmaǵan jaǵdaıda 1941 jyldyń 27 jeltoqsanynda qaıtys bolǵan, sondyqtan da ol legıonnyń qalyptasýy onyń qatysýynsyz bolǵan. (qarańyz: M. Chokaı «Iа pıshý Vam ız Nojana...»). Saıası qaıratker ólimi urpaǵyn oılandyrmaı qoımady, keıin tarıh ǵylymdarynyń doktory K.Esmaǵambetov jáne basqa da zertteýshiler eńbekterinde zerdelenedi. Joǵarydaǵy málimetter M.Shoqaıdyń legıonnyń qurylýyna qatysýy múmkin emestigin aıqyndaıdy.
Kelesi habarlama boıynsha KSRO HIIK Kúngeı Kavkaz maıdany Erekshe bóliminiń memlekettik qaýipsizdiginiń aǵa maıory N.Rýhadze joǵary jaqqa bylaısha aqparat beredi: «Legıonerlerdi tergeýmen qatar, olardyń qarsy tyńshylyq jáne dıversııalyq jaǵy boıynsha maıdan jumysyna tartý quraldaryn zertteýmen aınalystym. Bul jumysqa alty adamnyń kandıdatýrasy tańdap alyndy: legıon turǵan jerge jetý jáne basqa legıonerlerdi ákelý tapsyrmasymen bes adam, sonymen qatar, legıonda jumys atqaratyn nemistiń «I-s» tyńshylar bóliminen» nemis ofıserin ustaý jáne keńes áskeri jaǵyna jetkizý maqsaty belgilendi. Odan basqa, ChGV armııasy HIIK (NKVD) erekshe bólimderiniń barlyǵyna keń aýqymda legıondy bólshekteý maqsatynda, olardy «Túrkimen legıony» qataryna engizý úshin qazaq, ózbek, tatar, qyrǵyz jáne basqa áskerı qyzmetkerler qatarynan tekserilgen agentýra tańdap alyndy».
Habarlamadan kórinip turǵandaı, HIIK (NKVD) óz erkimen berilgen legıon múshelerin keńes áskeriniń naqty maqsattaryna belsene paıdalanǵan. Tıisinshe, kóptegen legıon músheleri úgit-nasıhat jáne Keńes Odaǵy jaǵyna ótetinderdi tartý úshin nemister jaǵyna keri qaıtaryldy. Olar bolsa mundaı qaıta oralǵandardy sol jerde ustap, atyp tastaıtyn bolǵan. Jalpy baıandaý boıynsha «Túrkistan legıony» týraly sóz bolǵanmen, HIIK (NKVD)-nyń arnaıy habarlamalarynda «Túrkmenskıı», «Týrkestanskıı» degen ataýlar jıi kezdesedi. Uıymdastyrýshylar famılııasy da ártúrli jazylady: Valı Kaıým han (Valıhan), esimderi men tegi de kórsetilmegen. Mysaly, M. Shoqaıdy «M. Chokaı» dep kórsetedi.
BALǴA MEN TО́S ARASYNDA
Túrkistan legıony 1942 jyldyń shilde aıynda quryldy. Keı jaǵdaılarda basqa da aılar atalady. Biraq bul ártúrli batalondardyń qurylý merzimine baılanysty bolýy múmkin. Maýsymnan qyrkúıekke deıin, mysaly, 785.5 nómirli 7-shi batalon 1942 jyly maýsym aıynda Romny qalasynda (Polsha) quryldy. 784 nómirli 6-shy batalon 1942 jyly shilde aıynda Varshava mańyndaǵy Legıonovo eldi mekeninde jınaqtaldy. Keıbireýleri Chehııa, tipti Ýkraınada qurylǵan sııaqty. Legıonǵa jaýyngerler múshelikke óz erkimen kirgen degen de kózqaras bar. Biraq, saraptama kórsetip otyrǵandaı, jaýyngerlerdiń keıbireýi legıonǵa ashtyqtan qashyp kirýge muqtaj bolsa, al keıbiri otrıadqa kúshteý arqyly tartylǵan. Mysaly, Aıtkesh Tolǵanbaev osylaısha legıonǵa túsken.
Keńestik ókimetke qarsy ulttyq legıondardy qalyptastyrýdyń negizgi ortalyǵy arnaıy lagerler – Polshadaǵy Legıonovo jáne Edlın stansııasy janyndaǵy kazarmalar bolyp tabylady. Odan basqa da ortalyqtar boldy. Legıonerler kıiminiń formasyna «Alla bizben birge!» degen jazýy bar Qoja Ahmet Iаsaýı mavzoleıiniń sýret-belgisi (emblema) salyndy. Legıonovoda barlyq tutqyndar ulttyq erekshelikterine sáıkes bólimder boıynsha ornalastyryldy. Munda «Túrkistan batalonynan» bólek, armıan, ázerbaıjan, grýzın, ýkraın, tipti Afrıkadaǵy basqynshylyq kezindegi qolǵa túsken tutqyndardan quralǵan arab legıony qalyptasty. Orys turǵyndarynan quralǵan sany aýqymdy legıonerler eki armııany qurady – armııa generaly Vlasov basshylyǵyndaǵy Orys azattyq armııasy (ROA) jáne general Kamınskıı qolbasshylyǵynda boldy. Basqa da orys kazaktarynan turatyn polktardyń birnesheýi bolǵan.
Tártip boıynsha daıarlyq ortalyqtaryna kelgen bolashaq legıonerlerge ýaqytymen tamaq, arnaıy forma berildi jáne áskerı-taktıkalyq daıarlyq júrgizildi. Olarǵa aı saıyn tólendi, demalys kezinde qalaǵa shyǵyp turýǵa ruqsat berildi. (Aıtqandaı, otandyq tarıhshylar tarapynan «hıvı» jaǵdaıy zerttelmegen ózekti taqyryptardyń biri. Nemis tilinde – «hıvı», nemis armııasyna kómek bergen sovet jaýyngerlerin qysqasha osylaı ataǵan). «Hıvıler» tolyq maǵynasynda tutqyndar bolmaǵan, kóbine erkin jaldanýshylarǵa keledi. Qorshaýda qalǵan nemese álsiregen keńes jaýyngerleri ózderi nemisterdiń áskerı bólimine barǵan jáne nemis soldattarynyń tamaǵy men turǵan jerlerinde, okop, blındajdar qazýǵa, tipti snarıad tasý, taǵy basqa jumystar úshin paıdalanylǵan. Mundaı «hıvıler» nemis áskerinde aılap júrgen, biraq eki jaqty shabýyl bastalǵan kezeńde, Qyzyl Armııa jaýyngerleri olardy qatal jazalaıtyn bolǵandyqtan, sol mezette qashyp ketetin bolǵan. «Hıvılerdiń» sany anyqtalmaǵan, biraq óte kóp bolǵany da jasyryn emes, keıbireýler onyń sanyn mıllıonǵa jýyqtatady. Keńestik tutqynda bolǵan nemis ofıseri Vıgand Vıýster óziniń esteliginde (Krovavyı koshmar vermahta. M., 2010) «hıvı» týraly ishinara jazady. Onda «hıvılerdiń» kóptegen sýreti berilgen.
Al endi legıon jaıyn jalǵastyratyn bolsaq, oǵan tartylǵan tutqyndar arasynda: bolashaqta KSRO memleketiniń taratylatyny, din qaıta ornyna keletini, ujymdasqan sharýashylyq bolmaıtyndyǵy jáne árbir adamǵa óz sharýashylyǵyn júrgizýge jeke jer úlesi beriletindigi jóninde áńgimeler men leksııalar ótkizilip turdy. Legıonerlerge arnalǵan «Mıllı Týrkestan» jáne orys tilinde «Klıch» jýrnaly shyǵarylyp turdy. Batalondy nemis ofıserleri: Madelbaıer, Haıs, Marmader jáne basqalar basqarǵan. Árbir batalon quramy 300-ge jýyq jaýyngerlerden turdy. Maıdanǵa keter aldynda legıonerler ant qabyldaǵan, barlyq qoǵamdyq sharalar moldalardyń qatysýymen ótkizilip otyrǵan. Nasıhatshylar únemi Germanııa Túrkistan halqyna kómektesetinin aıtatyn. Bir sózben aıtqanda, adamdarǵa ıdeologııalyq tárbıe jumysy únemi júrgizilgen. Biraq, degenmen de legıon jaýyngeri mártebesi, nemis armııasy áskeriniń jaýyngeri mártebesinen áldeqaıda tómen boldy.
1942 jyldyń jazy men kúz aılarynda «Túrkistan legıonynyń» batalony maıdanǵa jiberiledi jáne «Kabardınskaıa» jáne «Asfaltovaıa» stansııalaryna keledi. Ataýyna qaraǵanda olar Kýban jáne Don mańynda bolǵan. Keıin legıonerlerdiń ózi habarlaǵandaı maıdanǵa baǵyttalǵan jolda «Qyzyl Armııa jaǵyna ótkisi keletinder jaǵy belsendilik kórsetken, al maıdan aımaǵyna kelgende, naqty daıarlyqpen Qyzyl Armııa jaǵyna jeke jáne top boıynsha ótýge baılanysty ishteı bytyrańqy kúıge tústi». Batalonnan Rostovtan Donǵa deıin jaýyngerler jeke jáne shaǵyn top bolyp qasha bastady. Qyzyl Armııa jaǵyna ótýdiń uıymdastyrýshysy rólin Baıjanov pen Bektasov atqarǵan. О́zderiniń tyńshylary arqyly aqparattanǵan nemis jaǵyndaǵylar, legıonerler Qyzyl Armııa jaǵyna shyqqan jaǵdaıda atý jazasyn alatyny, otbasylaryna zııan keltiretinin jarııalap qorqytyp otyrǵan.
«Túrkistan legıony» jaýyngerleriniń kóńil-kúıleri kúrdelene túsken. Olardyń bir bóligi nemister jaǵyna adal qyzmet atqardy. Mundaı adamdardy basshylyq únemi marapattap otyrdy. Al keıbireýleri keńes bıliginiń aıyptaýynan seskenip, ózderine qashýǵa yńǵaıly mezgildi kútti. Alǵashqy múmkinshilikti paıdalanyp Qyzyl Armııa jaǵyna shyqqandar da az emes. Mysaly, Nurǵalıev habarlamasynda: «Ýkraınada poıyzdan 10 adam qashyp ketse, Kýbanda Belorechenskiden jaıaý kele jatqanda 7 adam. Asfaltovkide jáne jolda 13 adam. Biz ótpesten buryn 22 jeltoqsan kúni tańerteń bir mergen qashyp ketken». ...23 jeltoqsan kúni Bektasov pen Baıjanov jyldam ózderiniń adamdaryn jınaıdy. «Osy tún bizdi aýystyratyn nemister kelý kerek edi, olardyń baılanysshysy kelgen». «...Baıjanov pen Bektasov ózderimen 29 adamdy alyp erterek shyǵyp ketti», – dep kórsetedi. Qyzyl Armııa jaǵyna legıoner jaýyngerler óterde de qaıǵyly oqıǵalarǵa jol berilgendigi, NKVD ofıserleri keńester jaǵyna shyǵýdan bas tartqan jaǵdaıda jaýyngerlerdi, sol ornynda atyp jiberilgeni aıtylady. Bul óltirilgender Ahmetov nemese Syzdykov bolýy múmkin». Al nemister qashqyndardy kórip, atysty bastaıdy, osy kezeńde birshama legıonerler jer qushady. Keıbir qashqyndar arnaıy qoıylǵan nemis beketterinde ustalsa, keıbireýleri ustalǵan ornynda atyldy nemese uzaq merzimge abaqtyǵa jabyldy.
Legıonerler batalonyn ydyratý jáne ony Qyzyl Armııa bólimderiniń jaǵyna qaraı burý maqsatyn kózdegen 4-shi batalonda (№ 782) jasyryn uıym boldy. Uıym óziniń komandalyq quramyn qurdy, onyń quramynda: Ýshýrov batalon dárigeri, 1-shi rota komandıri Korotaev (Qarataev?), shtattyq rotanyń komandıri Abdýllın, feldsher Abdýjaparov, 1-shi vzvod komandıri Ismaılov, 1-shi rota starshınasy Ýmarov boldy. Biraq, shtattyq rota komandıri Gafýrov, 1-shi rota starshınasy Hamıtov, hımııalyq vzvod komandıri Imanbaev jáne legıoner Kýnıevtiń jasyryn uıymǵa satqyndyq jasaǵany týraly NKVD habarlamasynda aıtylady. Mundaı maqsatty kózdegen jasyryn toptar 1-shi batalonda da boldy. Olardyń ishinde 5-shi rotanyń komandıri, burynǵy Qyzyl Armııanyń leıtenanty Igdısamov jáne burynǵy leıtenant Nazırov belgili boldy. Bul aqparat joǵarydaǵy HIIK hattamasynan alynyp otyr: «1943 jyldyń 18 qyrkúıektiń túninde 389-shy batalonnyń soldattary men ofıserleri «kóteriliske shyqty» (mátinde osylaı berilgen), bar nemisterdi óltirip, Qyzyl Armııa bóliminiń jaǵyna tolyqtaı ótedi. Legıonerlerdiń uıymdasyp ótý jaǵynyń bastamashysy 1-shi rota komandıri Atahanov Abdýlla boldy. Al batalon komandıri, maıor Valter keńes jaǵyna ótken legıonerler qolynan qaza tapty. Saıyp kelgende, barlyq batalonda legıonerlerdiń Qyzyl Armııa jaǵyna ótý jaǵdaıy kórinis aldy». Orys-keńes tarıhshysy Dmıtrıı Volkogonov óziniń «Trıýmf ı tragedııa» degen kólemdi eńbeginde Bergenov degen qazaq 44 áskerdi nemis jaǵynan maıdandy buzyp qyzyl áskerge ótkenin jazady.
Gýrev (Atyraý) oblysynan shyqqan Alıhan Agaevtyń jetekshiligindegi jeke top dıversııalyq jumys júrgizý úshin Batys Qazaqstanǵa tastaldy. Biraq kóp uzamaı qorshaýǵa tústi jáne olardy HIIK (NKVD)-nyń erekshe toby joıyp jibergen. A. Agaev sol óńirdiń týmasy bolatyn.
Bizdiń paıymdaýymyzsha, «Túrkistan legıony» jaýyngerleriniń jalpy sany 100 000 adam shamasyn quraıdy. Biraq bul san da naqtylaýdy qajet etedi. Legıon jaýyngerleriniń senimsizdigine kózi jetken nemis komandovanıesi olardy maıdannan keri shaqyryp, Italııa, Fransııa jáne Iýgoslavııa partızandaryna qarsy kúreske jiberdi. Olardyń odan keıingi ómiri Fransııadaǵy Qazaqstan elshiliginiń dıplomatııalyq qyzmetkeri Baqyt Sadyqovanyń eńbekterinde birshama zerttelgen bolatyn.
Marııa Shoqaı esteliginde: «Maǵan eki qazaq keldi: olardyń bireýi tanymal jazýshy Asan Kaıgın, kelesi Tashkenttiń burynǵy mılısıoneri... esimde qalǵany, olar nemis áskerinen qashqysy keldi jáne menen kómek surady». Bul oqıǵa 1944 jyly Fransııanyń Nojan qalasynda bolǵan.
Aıtkesh Tolǵanbaev keıin jazǵan óziniń estelikterinde Túrkistan legıonyn nemis komandovanıesiniń Fransııaǵa aýystyrǵany týraly aıtady. 1943 jyldyń jeltoqsanynda Túrkistan legıonynyń ornalasqan jeri – Fransııanyń ońtústiginde, Týlýzadan alys emes Albı degen shaǵyn qalashyq boldy. Túrkistandyqtar arasynda Baqtygereev bolǵan. Osynda legıon shtaby da ornalastyryldy. Túrkistan legıonynda Qarys Kanatbaı da bolǵan edi. Biraq Q.Qanatbaı Valı Kaıým hannyń qaharyna ushyraýdan saqtanyp, basqa bólimshe quramyna ótip ketti. О́zara kelisimnen keıin Qarys Kanatbaı aınalasyndaǵy adamdarmen general Vlasov armııasyna kirdi jáne sonda Túrkistan Ulttyq Keńesin uıymdastyrdy. Keıin bul Keńestiń músheleri «Túrkistan isi» boıynsha sottaldy. Soǵystan soń Q.Qanatbaı Batys Eýropada qalyp qoıǵandyqtan da «túrkistandyqtar» sotynan aman qaldy.
1944 jyldyń mamyr aıynda Túrkistan memleketin qurýǵa arnalǵan alǵashqy quryltaı bolyp ótti. Negizgi baıandamany ulty qazaq, komıtettiń vıse-prezıdenti S.Almambetov jasady. Bul kisi týraly málimettiń azdyǵyna qaramastan, quryltaıdy ótkizýde aıtarlyqtaı róli bolǵanyn baıqaýǵa bolady.
«TÚRKISTANDYQTAR» TAǴDYRY
«Túrkistan legıony» músheleriniń taǵdyry ártúrli, bir bóligi Qyzyl Armııa jaǵyna ótetin mezgilde nemis bólimshelerimen qarama-qaıshylyqta qaıtys boldy. Kelesi bóligi Qyzyl Armııa quramyna kirdi.
Soǵys aıaqtalǵan soń, áskerı tutqyndardyń basym bóligi, onyń ishinde «Túrkistan legıonynda» bolǵandar da Otanǵa qaıtyp oraldy. Keńestik bılik olarǵa keshirim beriletinine ýáde berdi. Sonymen qatar, olardy elinde otbasylary, súıgen jarlary men balalary kútken edi. A.Tolǵanbaevtyń esteligi boıynsha, I.V.Stalın atynan jáne onyń tapsyrmasy boıynsha general Golıkov bylaı dep aıtqan: «Qurbandyqsyz jáne shyǵynsyz soǵys bolmaıdy. Dushpandar qolynda qalǵan tutqyndar bolǵan jaǵdaıǵa kináli emes. Otany kútip otyrǵan, analary, áıelderi, aǵaıyndary, qaryndastary, qyzdary men balalary kútip otyrǵan Otandastardyń úılerine erkin oralýlaryna bolady. Qaıtyńyzdar!». Keıingi jaǵdaı kórsetkendeı tarıhı shyndyq, munyń bos uran, adamdardy aldaý ekenin kórsetti. 1945 jyly Keńes úkimeti keı jerde ýádemen, al keıde kúshtep burynǵy lager tutqyndaryn úıge qaıta oralýǵa májbúrledi. Biraq, el basshylyǵynyń atynan berilgen ýáde taǵy da ótirik bolyp shyqty.
M.Shoqaıdyń jesiri jaqsy ásermen esine alǵan taǵy bir túrkistandyq, esimi Hasan degen qazaq 1946 jyldyń naýryz aıynda Germanııaǵa jiberilgen. Sonda bary-joǵy belgisiz bolyp ketedi, Marııa Shoqaıdyń paıymdaýynsha «ony óltirgen» tárizdi. Múmkin Hasandy HIIK (NKVD) qyzmetkerleri ustap alyp, atyp tastaýy nemese Keńes Odaǵynda tar qapasqa salyp jiberilýi múmkin.
Aıtkesh Tolǵanbaev elge qaıtyp oralý týraly kóp tolǵandy. Ol ortaǵa tanymal skrıpkashy bolǵandyqtan da, oǵan Italııada keleshegine jarqyn jol ashylǵan-dy. Biraq týǵan dalasyna, týǵan Otanyna degen súıispenshiligi, ony Qazaqstanǵa oraltty. Olardyń bir bóligi Qarys Qanatbaı, Álim (Ǵalymjan) Almat, Baımyrza Haıt Germanııada qalýdy uıǵardy nemese Túrkııa, Egıpetke qonys aýdardy... Álim Almat keıinirek álem jurtshylyǵyna mýzykant retinde tanyldy.
ÁDILETSIZ TО́RELIK
Otanyna qaıtyp oralǵannan keıin, burynǵy áskerı tutqyndar nemese Keńes úkimetiniń qyzmetine synı kózqarastaǵylar turaqty túrde NKVD baqylaýynda boldy. 1945-1946 jyldar aralyǵynda olar týraly birshama «materıal» jınaqtaldy. Osy tusta aqıqatyn aıta ketý qajet, Otanyna oralǵan «túrkistandyqtar» eshqandaı saıası qyzmetpen aınalysqan joq, zańdy buzatyndaı is-qımyldar jasamaǵan da edi. Degenmen, olar ózderiniń sońynan baqylaýdyń baryn biletin, sondyqtan da «betegeden bıik, jýsannan alasa» tirshilik keshti.
Munymen salystyrǵanda batys elderi, burynǵy áskerı tutqyndarǵa meıirimdirek jáne keńirek boldy. Qajetti tekseristen keıin olar kúndelikti ómirlerine qaıtyp oraldy, qyzmet atqardy, tipti úkimettik bılik organdaryna saılandy da. Tutqynnan bosap kelgender «Aman qalǵanyń úshin» degen medalmen marapattaldy.
Biraq, stalındik úkimet qarapaıym adamdar taǵdyryn oılap, bas qatyra qoımady. Jáne shyndyǵynda, keńestik bıýrokratııa, damyǵan adamzat qoǵamyna tán órkenıettik normalaryn ustanǵysy kelmedi de.
1947 jylǵa qaraı, ótken jyldar aralyǵyndaǵy Qazaq, О́zbek, Qyrǵyz jáne Túrkimen KSR-leri boıynsha jınaqtalǵan materıaldar birtutas biriktirildi. Stalındik organdar tutqyndardy jazalaǵan kezeńdegi oıdan shyǵarǵan «birikken» ortalyqtar men odaqtar boıynsha jınaqtap jazalaýǵa beıim turatyn. Osynyń mysaly retinde kóptegen keńes ókimeti basshylaryn qapasqa toǵytqan, 1937-1938 jyldardaǵy «ortalyqtar» men «odaqtardyń» oılap tapqan «Alashorda isine» eske alýǵa bolady. Bul úrdisti uıymdastyrýshylar: «Otanǵa jáne Lenınniń uly isine satqyndyqtary úshin halyqtyń tarıhı ádil-jazasyn», aldy dep jarııalap, aıyptaý sharalarynyń salmaǵyn arttyrýǵa tyrysqan-dy.
Mundaı prosestiń jalǵasy retinde «Túrkistan Ulttyq komıteti» jáne «Túrkistan ulttyq keńesine» qatysýshylar jáne «Túrkistan legıony» músheleri jazaǵa tartyldy. Aıyptalýshylar quramy ártúrli boldy, keıbiri áskerı tutqynnan oralǵandar bolatyn, al keıbiri stalındik lagerden qarmaldy. Solardyń ishinde buryn mashınıstka – is-qaǵazdaryn júrgizýshi bolyp qyzmet atqarǵan, ulty ózbek áıel, soǵysqa deıin Qazaqstan úkimetinde mınıstr qyzmetin atqarǵan Nurqan Seıitov, sol sııaqty H.Abdýllın, A.Abdýllaev (túrikmen) sııaqty jazýshylar da boldy. Sottalǵandardyń arasynda ǵalymdar da, muǵalimder jáne sonymen qatar, mýzykant Aıtkesh Tolǵanbaev ta aıyptaldy.
Prosess eki jaqtyń jáne qorǵaýshylarynyń qatysýynsyz Túrkistan áskerı trıbýnalynyń jabyq otyrysynda júrgizildi. Trıbýnal quramyna tóraǵalyq etýshi ıýstısııa general-maıory Habýlatov, sot músheleri – polkovnık Katkov, ıýstısııa maıory Debrodenev, hatshy Shıahonın bolǵanyn A.Tolǵanbaev eske alady. Aıyptaý qorytyndysyna polkovnık Sákenov qol qoıǵan. Keıin ol MQK general-maıory shenin aldy. Joǵaryda atalǵan Katkov pen Sákenov kezinde S.Seıfýllın sııaqty taǵy basqa alash azamattaryn qınaǵan «polkovnıkter» bolatyn.
Sottalýshylardyń ulttyq quramyna keletin bolsaq: qazaqtar – 19 jáne Túrkistannan bir ózbek, ózbekter – 18, tájikter – 2, túrikmender – 7, qyrǵyzdar – 2. 1947 jyldyń 8 sáýirinde bastalǵan sot isi, sol jyldyń 18 sáýirinde aıaqtaldy. Iаǵnı sot prosesi bar-joǵy 10 kúnge sozyldy jáne 49 adamnyń qylmystyq jazaǵa tartylýymen aıaqtaldy. Olardyń barlyǵy RKFSR Qylmystyq kodeksiniń eń aýyr – 51-shi jáne 58-shi baptary boıynsha sottaldy. Basqasha aıtqanda, olardy «halyq jaýyna» jatqyzdy jáne onyń 11-in atý jazasyna kesti, 1914 jyly týylǵan Aqmola oblysy Qorǵaljyn aýdanynyń turǵyny – Tynybekov Hákim, Koldybaev Artýr, Bekbosynov Satybaldy, Seıitov Nurqan, Jamanqulov Zýným jáne basqalar. Keıin atý jazasy 25 lagerge aýystyryldy. Olardyń ishinde bireýi atyldy.
Osy tergeý prosesteriniń kúsh kórsetý men qınaý arqyly júrgizilgenin, keıin aman qalǵan túrkistandyqtar kópke deıin aıtyp júrdi. Olarǵa: sheteldik memlekettiń paıdasyna shpıondyq is-áreket (A.Tolǵanbaev), dıversııa, úgit jáne taǵy basqa is-qımyldar jasaǵan degen kiná taǵyldy. Qamaýǵa alynǵandardyń ózderin qorǵaýǵa murshalary da qalmady. Al qalǵan 38 adamǵa keletin bolsaq, olar 7-25 jyl aralyǵyndaǵy túrli merzimge aıyptaldy (Málimet A. Káken «Túrkistan legıony».-A., 2000j. kitabynan alyndy). Buǵan qosymsha aıta ketetin jáıt, aıyptalǵandar eńbek lagerinde erkindiginen ǵana aıyrylǵan joq, «olardyń saıası quqynan aıyrý men múlikin tárkileý» qosa júrgizildi. Bul adamnyń qur súldesi ǵana, kóleńkesi qaldy degendi bildiredi. Birneshe kúnnen soń aıyptalýshylardy bekitilgen Erejege saı kezeń-kezeńimen Sibirge, Baıkaldan tys jerlerge... jiberdi. Al qazaqstandyq lagerlerge osyndaı qurbandar Prıbaltıka, Ýkraına, Kavkaz, Reseı qalalarynan tolassyz kelip jatty. «Túrkistandyqtarmen», jalpy barlyq áskerı tutqyndarmen esep aıyrysý úrdisi Aıtkesh Tolǵanbaev taǵdyrynan da belgili bolyp tur. Tergeý kezinde Aıtkesh Tolǵanbaevtyń fransýzdar qarsylasýyna qatysy, Artýr Qoldybaevtyń kýálik etken sózi elengen joq. Tergeý jumysy jaýyngerdiń kinásizdigin dáleldeıtin, Erekshe bólim qyzmetkerleriniń Italııadaǵy áskerı mıssııasyna da suranys jasalǵan joq. Sonymen, Aıtkesh Tolǵanbaev ta RKFSR Qylmystyq kodeksiniń 2b., 58-11 58-16 jáne 58-10 baptary, dushpandar jaǵyna ótý túrindegi Otanǵa satqyndyq, Keńes ókimetine qarsy nasıhat, úgit jáne shpıonaj boıynsha jazaǵa tartyldy».
1970 jyly Aıtkesh Tolǵanbaev burynǵy Italııadaǵy sovet elshisi M.A. Kostylevti izdestirdi. Bul kisi Aıtkesh úshin kóp jaqsylyqtar jasaǵan edi. Ol tarıhı suhbatty bylaısha eske alady: Jeke áńgimeleskende burynǵy elshi: «Shyndyqty bilgińiz kele me? Men sonda bilgenmin, Odaqqa qaıta oralǵan soń sizdi tutqyndaıtynyn.
– Bildińiz be? Sonda maǵan ıshara da jasamadyńyz ba?
– Quqym bolmady. Eger aıtsam, ózime ońaı soqpaǵan bolar edi. Meniń qolymnan kelgeni sizdiń qaıtatyn merzimińizdi sozý ǵana boldy...Sizdiń aman qalǵanyńyz, ol baqyt qoı». Elshiniń bul jaýaby Keńes úkimetiniń áskerı tutqyndarǵa jarııalaǵan keshirimi ádilettilikti attap, jalǵan bolǵandyǵyn dáıektep-aq tur. Ol kezeńde tutqyndardy aıyptaý mindetti túrde bolý qajet boldy. Onyń basty maqsaty shyndyqqa qol jetkizý emes, qorqynysh pen bıliktiń kúshiniń áserin kórsetý boldy. Biraq taǵylǵan mundaı aıyptarǵa sený jáne senbeý kúrdeli másele. Birinshiden, general Golıkov aıtqandaı, tutqynǵa túskenderge keshirim jasalynǵan edi. Al basqa qosymsha «kúnálary» – aıqyn dáıektelýi qajet-aq edi. Ýaqyt – tóreshi, aıyptaýdyń qısynsyzdyǵy men qateligi aıtqandaı, sol bıliktiń ózimen moıyndaldy.
***
«Uly kósemniń» 1953 jylǵy óliminen keıin 1955 jyly KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Tóraǵasy Klıment Voroshılovtyń shyǵarǵan «1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy kezeńinde okkýpanttarmen yntymaqtasqan keńes azamattarynyń amnıstııasy jónindegi» Jarlyǵy jurttyń báriniń esinde saqtala qoıǵan joq-ty. Onyń qosymshasyndaǵy berilgen qaýlyda jaý qolyna berilgen tutqyndar, Keńes Armııasy men Flotynyń áskerı qyzmetkerlerine Jarlyqty qalaı paıdalaný qajettigi jóninde túsinik jasaldy. Osy Jarlyq boıynsha birshama tutqyn eline qaıtaryldy.
Tutqynǵa túsken áskerı qyzmetkerlerdiń RKFSR Qylmystyq kodeksiniń 1922 jáne 58-10 baptarymen jáne basqa odaqtas respýblıkalardyń qylmystyq kodeksteriniń baptaryna sáıkes, jazasyn alyp tastaý jáne ony quqyqtyq joıýmen bosatylǵandar qataryna jatty. Bul Jarlyq kóptegen burynǵy shyn máninde jazyqsyz áskerı tutqyndardyń, janyn súıretken «ólermenderdiń» lagerden shyǵýyna múmkindik berdi. Degenmen, bul kezeńde 1955 jylǵy Jarlyqqa deıin sottalǵandardyń kópshiligi tiri emes edi. Olardyń otbasylarynyń berekesi ketken, januıalary jan-jaqqa tarap ketken bolatyn. Biraq, bul Jarlyq ta syńarjaqty boldy. Lagerden bosatylǵan burynǵy áskerı tutqyndardyń azamattyq quqysy tolyqtaı qalpyna keltirilmedi. Olar partııalyq jáne quzyrly organdardyń «baqylaýyna alynyp» jáne qyzmetke ornalasýda shekteýler boldy. Shyndyǵynda olar, óz elderine shamasy men múmkindikterine qaraı qyzmet etkisi keldi.
EPILOG
1955 jyly 17 qyrkúıekte KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń №17/09 Jarlyǵy negizinde keshirim boıynsha Aıtkesh Tolǵanbaev jazasyn ótegen jerde (Sýsýmanda) merziminen buryn bosatyldy. Biraq bul kisi aqtalýǵa uzaq jol arqyly jetti. 1957-1972 jyldar aralyǵyndaǵy jábirlenýshiniń bergen aryzyna sáıkes, Qazaq KSR QMQ jáne KOKP OK qylmystyq isti qaıta qaraý jáne aqtaý boıynsha prokýratýra tarapynan baqylaý tártibinde, muraǵattyq qylmystyq isterge, onyń ishinde qosymsha da tekserý jumystary júrgizildi. Sońynda bılik mynadaı anyqtama berdi: «Sizdiń sheteldik memlekettiń arnaıy qyzmetine jáne tyńshylyqqa qatysyńyz rastalǵan joq». Osyǵan qosa qylmystyq isti qaıta qaraýdyń qabyl alynbaýyna baılanysty, «dushpan jaǵyna ótý jáne keńes ókimetine qarsy nasıhat jáne úgit formasyndaǵy» aıyptaý burynǵysynsha taǵy da qaldyryldy. Tek KSRO ydyraǵannan keıin ǵana, táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy qurylǵan soń Prezıdent N.Á.Nazarbaevqa jasaǵan ótinishten keıin, 1992 jyly mamyr aıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prokýratýrasy sheshim qabyldady.
«Tolǵanbaev Aıtkeshke qatysty Túrkistan áskerı okrýgynyń Áskerı trıbýnalynyń Úkimi jáne keıingi sot sheshimderi negizsiz dep tanylsyn». «20-50-shi jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń quqysyn qalpyna keltirý týraly» 1990 jylǵy 13 tamyzyndaǵy KSRO Prezıdenti Jarǵysynyń birinshi baby negizinde ol aqtaldy».
Marııa Shoqaı soǵystyń barlyq qıynshylyǵy men kúızelgen Eýropanyń soǵystan keıingi kezeńin basynan ótkizdi. Ol qolynan kelgenshe túrkistandyqtarǵa kómektesti, solarmen hat almasyp turdy, ásirese, Álim Almatpen jıi habarlasqan bolatyn. M. Shoqaıdyń osy otandas-qazaqtardan basqa eshkimi joq edi. Bul áıeldiń keremettigi, M. Shoqaıǵa adal mahabbatyn ómir boıy saqtaǵanynda. Ol dostarynyń kómegimen (Álim Almat ta bar) súıgen jarynyń basyna eskertkish ornatty. Marııa Iаkovlevna Gorına-Shoqaı 1969 jyldyń 15 sáýirinde Fransııa shirkeýiniń pansıonatynda qaıtys boldy. Keıin Halyqaralyq «Qyzyl Krest» uıymy Marııa Shoqaıdyń ólimi týraly jedelhatty Á. Almatqa jibergen-di.
Túrkistandyqtar Májıt Aıtbaev (Qobyzshy Qorqyt) jáne Máýlekesh Qaıboldınge (Asan Qaıǵy) de óz eliniń topyraǵy buıyrmady. Aqtóbelik Álim Almat, mýzykant, soǵystan keıin Túrkııaǵa qonys aýdarǵan. Ol noǵaı qyzyna úılengen, úsh balasy bar. Qazir onyń jasy 90-nan asty.
Shyǵysqazaqstandyq Manas Nuǵymanov fransýz áıelin tastap Otanyna oraldy, sottaldy, 10 jylyn lagerde ótkizdi. Onyń qyzy Monık Legra-Nýgmanova ákesin uzaq izdedi. Bul adamdardyń taǵdyry «Bir ýys topyraq úshin» fılminde kórinis tapty. Túrkistandyqtar taǵdyry osyndaı kúı keshti. Áskerı tutqyndarǵa degen arsyz jáne qatal qatynas jasaǵandar da KSRO azamattary, basqasha aıtqanda keńestik bıýrokratııanyń basty kórinisi edi. Al tutqynǵa túskender bolsa, qarapaıym eliniń azamattary edi. Olardyń bar armany erkin jáne baqytty ómir súrý bolatyn.
***
Avtor qazaqstandyq áskerı tutqyndar taǵdyry, jalpy «Túrkistan legıony» músheleri jóninde odan ári tereń izdestirý jumystaryn júrgizýdi qajet dep esepteıdi. Sonymen qatar, búgingi kúnge deıin az zerttelgen taqyryp tóńireginde oqyrmandarǵa oı salý kózdeldi.
Búrkitbaı AIаǴAN,
Qazaqstan Respýblıkasy Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.
Sýretterde: 92 jastaǵy Álim Almat Túrkııada turady; qıyn taǵdyrǵa boıusynǵan Túrkistan legıonerleri (arhıv sýretinen).
Al osynyń bel ortasynda turǵan, nemis-fashıst basqynshylary qolyna túsken tutqyndar, olardyń taǵdyry týraly zerdeleýge ǵalymdardyń múmkindigi bolmasa, halyq pen kýágerlerdiń bul taqyrypta sóz qozǵaýda boıyn úreı bıledi. Ajal aldynda turǵan pendeden «durys baǵyt ustamadyń» deý, aıtýǵa ońaı bolǵanmen, adam janynyń táttiligi de shyndyq emes pe? Árıne, qorqaqtyq pen batyrlyqtyń synalatyn kezi bolady. Degenmen, alyp aýqymdaǵy maıdan dalasynda jaý qolynda qorshaýda qalyp japa shegýi, jaraly shala-jansar qalýy nemese ajdahadaı azýly dushpan aldynda álsizdik kórsetýi ábden múmkin jaǵdaı edi ol. Biraq, sony eksheı aldyq pa? Tipti o dúnıelik bolyp ketken erlerdi qoıǵanda, tiri qalyp, tutqyn tozaǵynan ótken azamattarymyzdyń taǵdyr-joly shynaıy jazmysh pa edi, álde zorlyq-zombylyq saldary ma? Muny sezgenmen, sergektik tanyta almadyq. Endeshe, «eshten kesh jaqsy» degen qazaq atamyz. Memleket basshysynyń «Máńgi El» ıdeıasynan keıingi meniń basyma týyndaǵan alǵashqy oı, dástúrli qalyptasqan adam qundylyǵyn tolyqqandy qalaı saqtaı alamyz? Ol úshin ne qajet? degen suraqtar mazalady. Álbette «aýrýyn jasyrǵan óledi». Múmkindiginshe tarıhı aqıqatqa negizdelgen ádilettilik bolmaı, tarıh kóshi jyljýy da qıynǵa soǵar. Sondyqtan da árbir azamat osy jolda óz úlesin qosýda. Men de keńes kezeńi tarıhynda elenbeı kelgen soǵys tutqyndarynyń taǵdyrlary jóninde qysqasha sóz qozǵaýdy paryzym dep sanadym.
***
Tutqynǵa túsken keńes soldattarynyń, ásirese, 1941 jylǵy kúz aıyndaǵylardyń sany óte kóp adamdy qamtydy. 1990 jylǵy KSRO Qorǵanys mınıstrligi derekteri boıynsha, 3 mln. 900 myńnan astam adam keńes soldatynyń nemis tutqyny bolǵany jóninde málimet beriledi. Jalpy, soǵys jyldary fransýz tarıhshysy N.Verttiń aqparaty boıynsha 6 mln.-ǵa jýyq Keńes Odaǵynyń turǵyndary tutqyndyq qasirettiń dámin basynan ótkergen. Dál osyndaı sandy MQK málimeti negizinde izdenýshi, dıplomat B. Sadykova da keltiredi. Bul adam janyn túrshiktiretindeı san. Adam órkenıeti tarıhynda, munshalyqty dushpan jaǵyndaǵy osynshama adamdardyń tutqynǵa túsken kezi bolmaǵan. Soldattardyń basym bóligi, tutqynǵa túskender de 17 men 37 jas aralyǵyndaǵy jastar boldy. Osyndaı bult úıirilgen kezeńde tutqynǵa túskender ishinde jas jaýynger, talantty mýzykant – Aıtkesh Tolǵanbaev pen jazýshy Hamza Abdýllın sııaqty myńdaǵan basqa da jaýyngerler boldy. Nemis konslagerlerinde 3 mıllıonnan asa adam jan tapsyrdy. Ondaǵy tozaq otyna kúıgen jáne jan azabyna shydaǵan adamdarǵa «satqyndyq» «mártebesin» berý, qanshalyqty adamzat jaratylysy quqyna saı keledi eken? Jan kúızelisin adamnan ózge túsiner kim bar? Mundaı suraqtar jahandyq aýqymda qazir de ózekti.
Sizderge usynylyp otyrǵan maqalada tutqynǵa túskender, onyń ishinde «Túrkistan legıonyna» túskender týraly sóz qozǵalady. Otandyq tarıhshylar bul másele jóninde sońǵy jyldary qalam tarta bastady. Professor Kóshim Esmaǵambetov, Amantaı Káken, Baqyt Sadyqova jáne Gúljaýhar Kókebaevanyń monografııalary, nemis jáne keńestik konslagerlerden keıin aman qalǵandardyń estelikteri jaryq kórdi. Bul taqyrypty Túrkııa qazaǵy, professor Ábdýaqap Qara da monografııasynda keńirek zertteýge talpynys jasaǵan.
TUTQYN. LEGIONNYŃ QURYLÝY.
Keńes memleketiniń qýǵyn-súrgin saıasatynyń túrli qyrlaryn zertteý maqsatyn kózdegen 1997-1999 jyldar aralyǵynda, Tarıhı ádilettilikti zerdeleý jáne qalpyna keltirý boıynsha komıssııanyń quramynda bolǵan kezeńde, quqyqtanýshy Sabyr Qasymov meniń qolyma birshama qujattar kóshirmesin usynǵan edi. Solardyń ishinde: buryshtama (shtamp) qoıylǵan myna bir qujatta («О́te qupııa», 1 dana. KSRO IIUK Kúngeı Kavkaz maıdanynyń erekshe bólimi, 1943 jyldyń 19 qańtarynan 6-shy bólim, № 1840/b, Tbılısı q.) nemis armııasynyń «Túrkistan legıony» soldattarynyń (qujatta osylaı) Qyzyl Armııa jaǵyna shyqqandary týraly» habarlaıdy. Sonymen qatar, «Anyqtama. Qujattyń túpnusqasy KSRO MQK Ortalyq muraǵatyndaǵy is-qaǵazynda saqtalynǵany týraly da habarlaıdy, 1-tom, qor (túsiniksiz), 312 «E»-tizim, rettik 663, istiń beti -10-11. Sol jaǵyndaǵy buryshta 31.12.1965 jyly KSRO Mınıstrler Keńesi janyndaǵy MQK-niń móri».
Bul qujattar arqyly tarıhtyń «aqtańdaq» betteri ashyla túsetindikten jáne naqty adamdar taǵdyryna baılanysty bolǵandyqtan málimetti jarııalaýdy jón kórdik. Jaý qolyna túskenderdiń barlyǵy satqyn bolmaǵany kópshilikke aıan, ol «Túrkistan batalonynyń» quramyndaǵylar NKVD habarlamalarynda aıtylǵandaı «óz erikterimen jáne qoldaryndaǵy qarýlarymen Qyzyl Armııa jaǵyna ótkendigimen» dáıekteledi. Keńes soldattaryn tutqyndaýdyń jaı-kúıi PÝ ChGV ZKF 7-shi bóliminiń bastyǵy maıor Zýsmanovıchtiń bergen habarlamasynda jan-jaqty jazylǵan. Túrkistan legıony boıynsha málimetter KSRO ydyraǵanǵa deıin, muraǵattyń ZKF qorynyń 286-is, 1019-tizimi, 106-110pp., III, 112-115 pp. saqtalynǵan edi. Muny bolashaq zertteýshiler nazaryna baǵyt-baǵdar berýge kómegi bolar degen nıetpen, naqtylap otyrmyz.
Qashqyn (B.A. – mátinde osylaı jazylǵan) Bektasovtyń (esimi berilmegen) habarlamasynan, nemistiń RKKA jaýyngerleri men komandırlerinen quralǵan tutqynǵa túskenderdi ustaý lageri – negizinen aýyr azap pen ólim qushtyrǵan, ıaǵnı adamdy qorlaý men haıýandyq tártiptiń orny bolǵanyn túsiný qıyn emes: «1941 jyldyń shilde aıynyń sońynda meni Lıbavsk gospıtalynan soǵys tutqyndaryna arnalǵan Tılzıt lagerine aýystyrdy. Sol kezde tutqyndar sany – 24000-ǵa jýyq bolǵan edi. Kúz ben jaz aılarynda lagerde 18-19 myń adam qaıtys boldy. Jańadan túsken kezeńde saıası qyzmetkerler men evreılerdi tutqyndardyń negizgi bóliginen aıyryp, atý jazasyn beretin. Lagerdegi kez kelgen tártipti buzǵany úshin adamdar atý jazasyn alatyn. Ashtyq pen aýrýdan (tıf, dızenterııa, ókpeniń qabynýy, týberkýlez) kún saıyn 100-ge jýyq adam ólim qushatyn».
Adam aıtqysyz ashtyq tutqyndardyń basyn aınaldyrdy, kannıbalızmge de (adam jeý) jol berildi. Osyndaı málimettermen Nurǵalıev, О́mirzaqov jáne basqalar da kýálik etedi. Tılzıt lagerinde qazaqstandyq soldattardyń bolǵanyn ulty tatar Idelev te jaýabynda kýálandyrady. Onyń qoljazbasy Gýverdiń soǵys, revolıýsııa jáne beıbitshilik (AQSh) muraǵatynda bolǵanda qolyma túsken jáne 2005 jylǵy jaryq kórgen «Qyzyldar jáne qaralar» atty kitabymda basylǵan bolatyn.
Aıta ketý kerek, Keńes Odaǵy zamanyndaǵy Gaaga jáne Jeneva «Soǵys tutqyndaryn ustaý týraly» (1929 jylǵy 27 shilde) Konvensııalaryna qol qoımaýy, tutqynǵa túsken mıllıondaǵan otandastarymyzdyń qaıǵy men qorlyqqa dýshar bolýyna jol ashty. Kóptegen tutqyndar qorlyqtan, ashtyqtan, túrli zardaptardan ólimge ushyrady. KSRO tarapynan túsken soǵys tutqyndary dárigerlik kómek, halyqaralyq «Qyzyl krest» qorǵaýy, týǵan-týystarymen hat almasý jáne basqa da quqyǵynan múldem aıyryldy.
I.V.Stalın bastaǵan Keńes memleketiniń basshylary azamattardyń jáne nemis áskerı bólimderine túsken tutqyndar men jaý qolyna berilgenderdiń otbasylary qoldaýynan bas tartty. Mundaı jaǵdaı fashıstik ákimshiliktiń arqasyn keń jaıyp, erkimen áreket etýine múmkindik berdi.
Keıbir zertteýshiler Túrkistan legıonyn qurý Mustafa Shoqaı ıdeıasy boldy dep esepteıdi. Keńestik bılikti moıyndamaǵan, nemis ıdeologııasyn qabyldamaǵan saıası emıgrant M. Shoqaı óziniń paıymdaýymen, túrli uıymdar qurý jolymen de tutqynǵa túsken, ashtyq pen músápir haldegi túrkistandyqtardy tutqynnan alyp shyǵýǵa bolatyndyǵyn bildirgen-di.
KSRO Ishki ister Halkomynyń orynbasary, erekshe bólimder basqarmasynyń bastyǵy, 3-shi rangtaǵy memlekettik qaýipsizdik Komıssary Abakýmovqa túsken habarlamadan úzindi keltirsek: «1942 jyldyń 25 jeltoqsanynda Teńiz atqyshtar brıgadasynyń 68-shi qorǵanys bóliginde, 56-armııanyń, 1941 jylǵy shaıqastarda ártúrli ýaqytta nemister qolyna túsken, lagerde bolǵan, sonan soń tańdalyp alynyp, «Túrkimen (?) ulttyq legıonynyń» 3-shi batalonyna bekitilgen ortaazııalyq ult ókilderi, Qyzyl Armııanyń burynǵy qatardaǵy jáne komandalyq quramynan turatyn áskerı qyzmetkerlerden toptastyrylǵan nemis armııasynyń «Túrkistan legıonynyń» 41 jaýyngeri óz erikterimen bizdiń jaqqa qaraı ótti: qazaqtar – 20, ózbekter – 9, tatarlar – 4, qyrǵyzdar – 3, tájikter – 3, túrkimen-1, bashqurt – 1, burynǵy Qyzyl Armııanyń ortasha komandırleri – 3, Qyzyl Armııanyń kishi komandırleri – 8, burynǵy qyzyl áskerler – 30». Sonymen qatar, habarlama mátininde «Túrkimen legıonynyń» uıymdastyrylýyna bastama jasaǵandardyń biri emıgrant Velıhan, ýzbek (mátinde osylaı)» ekeni aıtylady. Bul jerde asa mán beriletin jaǵdaı, Túrkistan legıonynyń jaýyngerleri Keńes áskeriniń 1945 jylǵy jeńisinen buryn-aq, ıaǵnı 1942 jyldyń jeltoqsanynda Qyzyl Armııa jaǵyna óz erikterimen ótkendigi.
Kelesi anyqtamada «Túrkistan jaıaý ásker legıonynyń», «býrjýazııalyq-ultshyl» Valı Kaıým han basshylyǵyndaǵy, jan-jaqty sıpattamasy berilgen (túri, boıy, kimmen qarym-qatynasta jáne t.b.) «Túrkistan ulttyq komıtetiniń» qatysýymen, nemis basshylyǵynyń tapsyrmasymen qurylǵany jóninde aıtylady. Sol sııaqty, Brıansk maıdany mańynda Qyzyl Armııa jaǵyna ótken legıoner Seıtmýratov, Valı Kaıým hanǵa deıin «Túrkistan komıtetiniń» tóraǵasy, 1942 jyldyń qańtarynda qaıtys bolǵan ataqty ultshyl Mustafa Shoqaı bolǵanyn aıtady. (Ataqty qazaq saıası emıgranty Mustafa Shoqaı (Chokaı) belgisiz anyqtalmaǵan jaǵdaıda 1941 jyldyń 27 jeltoqsanynda qaıtys bolǵan, sondyqtan da ol legıonnyń qalyptasýy onyń qatysýynsyz bolǵan. (qarańyz: M. Chokaı «Iа pıshý Vam ız Nojana...»). Saıası qaıratker ólimi urpaǵyn oılandyrmaı qoımady, keıin tarıh ǵylymdarynyń doktory K.Esmaǵambetov jáne basqa da zertteýshiler eńbekterinde zerdelenedi. Joǵarydaǵy málimetter M.Shoqaıdyń legıonnyń qurylýyna qatysýy múmkin emestigin aıqyndaıdy.
Kelesi habarlama boıynsha KSRO HIIK Kúngeı Kavkaz maıdany Erekshe bóliminiń memlekettik qaýipsizdiginiń aǵa maıory N.Rýhadze joǵary jaqqa bylaısha aqparat beredi: «Legıonerlerdi tergeýmen qatar, olardyń qarsy tyńshylyq jáne dıversııalyq jaǵy boıynsha maıdan jumysyna tartý quraldaryn zertteýmen aınalystym. Bul jumysqa alty adamnyń kandıdatýrasy tańdap alyndy: legıon turǵan jerge jetý jáne basqa legıonerlerdi ákelý tapsyrmasymen bes adam, sonymen qatar, legıonda jumys atqaratyn nemistiń «I-s» tyńshylar bóliminen» nemis ofıserin ustaý jáne keńes áskeri jaǵyna jetkizý maqsaty belgilendi. Odan basqa, ChGV armııasy HIIK (NKVD) erekshe bólimderiniń barlyǵyna keń aýqymda legıondy bólshekteý maqsatynda, olardy «Túrkimen legıony» qataryna engizý úshin qazaq, ózbek, tatar, qyrǵyz jáne basqa áskerı qyzmetkerler qatarynan tekserilgen agentýra tańdap alyndy».
Habarlamadan kórinip turǵandaı, HIIK (NKVD) óz erkimen berilgen legıon múshelerin keńes áskeriniń naqty maqsattaryna belsene paıdalanǵan. Tıisinshe, kóptegen legıon músheleri úgit-nasıhat jáne Keńes Odaǵy jaǵyna ótetinderdi tartý úshin nemister jaǵyna keri qaıtaryldy. Olar bolsa mundaı qaıta oralǵandardy sol jerde ustap, atyp tastaıtyn bolǵan. Jalpy baıandaý boıynsha «Túrkistan legıony» týraly sóz bolǵanmen, HIIK (NKVD)-nyń arnaıy habarlamalarynda «Túrkmenskıı», «Týrkestanskıı» degen ataýlar jıi kezdesedi. Uıymdastyrýshylar famılııasy da ártúrli jazylady: Valı Kaıým han (Valıhan), esimderi men tegi de kórsetilmegen. Mysaly, M. Shoqaıdy «M. Chokaı» dep kórsetedi.
BALǴA MEN TО́S ARASYNDA
Túrkistan legıony 1942 jyldyń shilde aıynda quryldy. Keı jaǵdaılarda basqa da aılar atalady. Biraq bul ártúrli batalondardyń qurylý merzimine baılanysty bolýy múmkin. Maýsymnan qyrkúıekke deıin, mysaly, 785.5 nómirli 7-shi batalon 1942 jyly maýsym aıynda Romny qalasynda (Polsha) quryldy. 784 nómirli 6-shy batalon 1942 jyly shilde aıynda Varshava mańyndaǵy Legıonovo eldi mekeninde jınaqtaldy. Keıbireýleri Chehııa, tipti Ýkraınada qurylǵan sııaqty. Legıonǵa jaýyngerler múshelikke óz erkimen kirgen degen de kózqaras bar. Biraq, saraptama kórsetip otyrǵandaı, jaýyngerlerdiń keıbireýi legıonǵa ashtyqtan qashyp kirýge muqtaj bolsa, al keıbiri otrıadqa kúshteý arqyly tartylǵan. Mysaly, Aıtkesh Tolǵanbaev osylaısha legıonǵa túsken.
Keńestik ókimetke qarsy ulttyq legıondardy qalyptastyrýdyń negizgi ortalyǵy arnaıy lagerler – Polshadaǵy Legıonovo jáne Edlın stansııasy janyndaǵy kazarmalar bolyp tabylady. Odan basqa da ortalyqtar boldy. Legıonerler kıiminiń formasyna «Alla bizben birge!» degen jazýy bar Qoja Ahmet Iаsaýı mavzoleıiniń sýret-belgisi (emblema) salyndy. Legıonovoda barlyq tutqyndar ulttyq erekshelikterine sáıkes bólimder boıynsha ornalastyryldy. Munda «Túrkistan batalonynan» bólek, armıan, ázerbaıjan, grýzın, ýkraın, tipti Afrıkadaǵy basqynshylyq kezindegi qolǵa túsken tutqyndardan quralǵan arab legıony qalyptasty. Orys turǵyndarynan quralǵan sany aýqymdy legıonerler eki armııany qurady – armııa generaly Vlasov basshylyǵyndaǵy Orys azattyq armııasy (ROA) jáne general Kamınskıı qolbasshylyǵynda boldy. Basqa da orys kazaktarynan turatyn polktardyń birnesheýi bolǵan.
Tártip boıynsha daıarlyq ortalyqtaryna kelgen bolashaq legıonerlerge ýaqytymen tamaq, arnaıy forma berildi jáne áskerı-taktıkalyq daıarlyq júrgizildi. Olarǵa aı saıyn tólendi, demalys kezinde qalaǵa shyǵyp turýǵa ruqsat berildi. (Aıtqandaı, otandyq tarıhshylar tarapynan «hıvı» jaǵdaıy zerttelmegen ózekti taqyryptardyń biri. Nemis tilinde – «hıvı», nemis armııasyna kómek bergen sovet jaýyngerlerin qysqasha osylaı ataǵan). «Hıvıler» tolyq maǵynasynda tutqyndar bolmaǵan, kóbine erkin jaldanýshylarǵa keledi. Qorshaýda qalǵan nemese álsiregen keńes jaýyngerleri ózderi nemisterdiń áskerı bólimine barǵan jáne nemis soldattarynyń tamaǵy men turǵan jerlerinde, okop, blındajdar qazýǵa, tipti snarıad tasý, taǵy basqa jumystar úshin paıdalanylǵan. Mundaı «hıvıler» nemis áskerinde aılap júrgen, biraq eki jaqty shabýyl bastalǵan kezeńde, Qyzyl Armııa jaýyngerleri olardy qatal jazalaıtyn bolǵandyqtan, sol mezette qashyp ketetin bolǵan. «Hıvılerdiń» sany anyqtalmaǵan, biraq óte kóp bolǵany da jasyryn emes, keıbireýler onyń sanyn mıllıonǵa jýyqtatady. Keńestik tutqynda bolǵan nemis ofıseri Vıgand Vıýster óziniń esteliginde (Krovavyı koshmar vermahta. M., 2010) «hıvı» týraly ishinara jazady. Onda «hıvılerdiń» kóptegen sýreti berilgen.
Al endi legıon jaıyn jalǵastyratyn bolsaq, oǵan tartylǵan tutqyndar arasynda: bolashaqta KSRO memleketiniń taratylatyny, din qaıta ornyna keletini, ujymdasqan sharýashylyq bolmaıtyndyǵy jáne árbir adamǵa óz sharýashylyǵyn júrgizýge jeke jer úlesi beriletindigi jóninde áńgimeler men leksııalar ótkizilip turdy. Legıonerlerge arnalǵan «Mıllı Týrkestan» jáne orys tilinde «Klıch» jýrnaly shyǵarylyp turdy. Batalondy nemis ofıserleri: Madelbaıer, Haıs, Marmader jáne basqalar basqarǵan. Árbir batalon quramy 300-ge jýyq jaýyngerlerden turdy. Maıdanǵa keter aldynda legıonerler ant qabyldaǵan, barlyq qoǵamdyq sharalar moldalardyń qatysýymen ótkizilip otyrǵan. Nasıhatshylar únemi Germanııa Túrkistan halqyna kómektesetinin aıtatyn. Bir sózben aıtqanda, adamdarǵa ıdeologııalyq tárbıe jumysy únemi júrgizilgen. Biraq, degenmen de legıon jaýyngeri mártebesi, nemis armııasy áskeriniń jaýyngeri mártebesinen áldeqaıda tómen boldy.
1942 jyldyń jazy men kúz aılarynda «Túrkistan legıonynyń» batalony maıdanǵa jiberiledi jáne «Kabardınskaıa» jáne «Asfaltovaıa» stansııalaryna keledi. Ataýyna qaraǵanda olar Kýban jáne Don mańynda bolǵan. Keıin legıonerlerdiń ózi habarlaǵandaı maıdanǵa baǵyttalǵan jolda «Qyzyl Armııa jaǵyna ótkisi keletinder jaǵy belsendilik kórsetken, al maıdan aımaǵyna kelgende, naqty daıarlyqpen Qyzyl Armııa jaǵyna jeke jáne top boıynsha ótýge baılanysty ishteı bytyrańqy kúıge tústi». Batalonnan Rostovtan Donǵa deıin jaýyngerler jeke jáne shaǵyn top bolyp qasha bastady. Qyzyl Armııa jaǵyna ótýdiń uıymdastyrýshysy rólin Baıjanov pen Bektasov atqarǵan. О́zderiniń tyńshylary arqyly aqparattanǵan nemis jaǵyndaǵylar, legıonerler Qyzyl Armııa jaǵyna shyqqan jaǵdaıda atý jazasyn alatyny, otbasylaryna zııan keltiretinin jarııalap qorqytyp otyrǵan.
«Túrkistan legıony» jaýyngerleriniń kóńil-kúıleri kúrdelene túsken. Olardyń bir bóligi nemister jaǵyna adal qyzmet atqardy. Mundaı adamdardy basshylyq únemi marapattap otyrdy. Al keıbireýleri keńes bıliginiń aıyptaýynan seskenip, ózderine qashýǵa yńǵaıly mezgildi kútti. Alǵashqy múmkinshilikti paıdalanyp Qyzyl Armııa jaǵyna shyqqandar da az emes. Mysaly, Nurǵalıev habarlamasynda: «Ýkraınada poıyzdan 10 adam qashyp ketse, Kýbanda Belorechenskiden jaıaý kele jatqanda 7 adam. Asfaltovkide jáne jolda 13 adam. Biz ótpesten buryn 22 jeltoqsan kúni tańerteń bir mergen qashyp ketken». ...23 jeltoqsan kúni Bektasov pen Baıjanov jyldam ózderiniń adamdaryn jınaıdy. «Osy tún bizdi aýystyratyn nemister kelý kerek edi, olardyń baılanysshysy kelgen». «...Baıjanov pen Bektasov ózderimen 29 adamdy alyp erterek shyǵyp ketti», – dep kórsetedi. Qyzyl Armııa jaǵyna legıoner jaýyngerler óterde de qaıǵyly oqıǵalarǵa jol berilgendigi, NKVD ofıserleri keńester jaǵyna shyǵýdan bas tartqan jaǵdaıda jaýyngerlerdi, sol ornynda atyp jiberilgeni aıtylady. Bul óltirilgender Ahmetov nemese Syzdykov bolýy múmkin». Al nemister qashqyndardy kórip, atysty bastaıdy, osy kezeńde birshama legıonerler jer qushady. Keıbir qashqyndar arnaıy qoıylǵan nemis beketterinde ustalsa, keıbireýleri ustalǵan ornynda atyldy nemese uzaq merzimge abaqtyǵa jabyldy.
Legıonerler batalonyn ydyratý jáne ony Qyzyl Armııa bólimderiniń jaǵyna qaraı burý maqsatyn kózdegen 4-shi batalonda (№ 782) jasyryn uıym boldy. Uıym óziniń komandalyq quramyn qurdy, onyń quramynda: Ýshýrov batalon dárigeri, 1-shi rota komandıri Korotaev (Qarataev?), shtattyq rotanyń komandıri Abdýllın, feldsher Abdýjaparov, 1-shi vzvod komandıri Ismaılov, 1-shi rota starshınasy Ýmarov boldy. Biraq, shtattyq rota komandıri Gafýrov, 1-shi rota starshınasy Hamıtov, hımııalyq vzvod komandıri Imanbaev jáne legıoner Kýnıevtiń jasyryn uıymǵa satqyndyq jasaǵany týraly NKVD habarlamasynda aıtylady. Mundaı maqsatty kózdegen jasyryn toptar 1-shi batalonda da boldy. Olardyń ishinde 5-shi rotanyń komandıri, burynǵy Qyzyl Armııanyń leıtenanty Igdısamov jáne burynǵy leıtenant Nazırov belgili boldy. Bul aqparat joǵarydaǵy HIIK hattamasynan alynyp otyr: «1943 jyldyń 18 qyrkúıektiń túninde 389-shy batalonnyń soldattary men ofıserleri «kóteriliske shyqty» (mátinde osylaı berilgen), bar nemisterdi óltirip, Qyzyl Armııa bóliminiń jaǵyna tolyqtaı ótedi. Legıonerlerdiń uıymdasyp ótý jaǵynyń bastamashysy 1-shi rota komandıri Atahanov Abdýlla boldy. Al batalon komandıri, maıor Valter keńes jaǵyna ótken legıonerler qolynan qaza tapty. Saıyp kelgende, barlyq batalonda legıonerlerdiń Qyzyl Armııa jaǵyna ótý jaǵdaıy kórinis aldy». Orys-keńes tarıhshysy Dmıtrıı Volkogonov óziniń «Trıýmf ı tragedııa» degen kólemdi eńbeginde Bergenov degen qazaq 44 áskerdi nemis jaǵynan maıdandy buzyp qyzyl áskerge ótkenin jazady.
Gýrev (Atyraý) oblysynan shyqqan Alıhan Agaevtyń jetekshiligindegi jeke top dıversııalyq jumys júrgizý úshin Batys Qazaqstanǵa tastaldy. Biraq kóp uzamaı qorshaýǵa tústi jáne olardy HIIK (NKVD)-nyń erekshe toby joıyp jibergen. A. Agaev sol óńirdiń týmasy bolatyn.
Bizdiń paıymdaýymyzsha, «Túrkistan legıony» jaýyngerleriniń jalpy sany 100 000 adam shamasyn quraıdy. Biraq bul san da naqtylaýdy qajet etedi. Legıon jaýyngerleriniń senimsizdigine kózi jetken nemis komandovanıesi olardy maıdannan keri shaqyryp, Italııa, Fransııa jáne Iýgoslavııa partızandaryna qarsy kúreske jiberdi. Olardyń odan keıingi ómiri Fransııadaǵy Qazaqstan elshiliginiń dıplomatııalyq qyzmetkeri Baqyt Sadyqovanyń eńbekterinde birshama zerttelgen bolatyn.
Marııa Shoqaı esteliginde: «Maǵan eki qazaq keldi: olardyń bireýi tanymal jazýshy Asan Kaıgın, kelesi Tashkenttiń burynǵy mılısıoneri... esimde qalǵany, olar nemis áskerinen qashqysy keldi jáne menen kómek surady». Bul oqıǵa 1944 jyly Fransııanyń Nojan qalasynda bolǵan.
Aıtkesh Tolǵanbaev keıin jazǵan óziniń estelikterinde Túrkistan legıonyn nemis komandovanıesiniń Fransııaǵa aýystyrǵany týraly aıtady. 1943 jyldyń jeltoqsanynda Túrkistan legıonynyń ornalasqan jeri – Fransııanyń ońtústiginde, Týlýzadan alys emes Albı degen shaǵyn qalashyq boldy. Túrkistandyqtar arasynda Baqtygereev bolǵan. Osynda legıon shtaby da ornalastyryldy. Túrkistan legıonynda Qarys Kanatbaı da bolǵan edi. Biraq Q.Qanatbaı Valı Kaıým hannyń qaharyna ushyraýdan saqtanyp, basqa bólimshe quramyna ótip ketti. О́zara kelisimnen keıin Qarys Kanatbaı aınalasyndaǵy adamdarmen general Vlasov armııasyna kirdi jáne sonda Túrkistan Ulttyq Keńesin uıymdastyrdy. Keıin bul Keńestiń músheleri «Túrkistan isi» boıynsha sottaldy. Soǵystan soń Q.Qanatbaı Batys Eýropada qalyp qoıǵandyqtan da «túrkistandyqtar» sotynan aman qaldy.
1944 jyldyń mamyr aıynda Túrkistan memleketin qurýǵa arnalǵan alǵashqy quryltaı bolyp ótti. Negizgi baıandamany ulty qazaq, komıtettiń vıse-prezıdenti S.Almambetov jasady. Bul kisi týraly málimettiń azdyǵyna qaramastan, quryltaıdy ótkizýde aıtarlyqtaı róli bolǵanyn baıqaýǵa bolady.
«TÚRKISTANDYQTAR» TAǴDYRY
«Túrkistan legıony» músheleriniń taǵdyry ártúrli, bir bóligi Qyzyl Armııa jaǵyna ótetin mezgilde nemis bólimshelerimen qarama-qaıshylyqta qaıtys boldy. Kelesi bóligi Qyzyl Armııa quramyna kirdi.
Soǵys aıaqtalǵan soń, áskerı tutqyndardyń basym bóligi, onyń ishinde «Túrkistan legıonynda» bolǵandar da Otanǵa qaıtyp oraldy. Keńestik bılik olarǵa keshirim beriletinine ýáde berdi. Sonymen qatar, olardy elinde otbasylary, súıgen jarlary men balalary kútken edi. A.Tolǵanbaevtyń esteligi boıynsha, I.V.Stalın atynan jáne onyń tapsyrmasy boıynsha general Golıkov bylaı dep aıtqan: «Qurbandyqsyz jáne shyǵynsyz soǵys bolmaıdy. Dushpandar qolynda qalǵan tutqyndar bolǵan jaǵdaıǵa kináli emes. Otany kútip otyrǵan, analary, áıelderi, aǵaıyndary, qaryndastary, qyzdary men balalary kútip otyrǵan Otandastardyń úılerine erkin oralýlaryna bolady. Qaıtyńyzdar!». Keıingi jaǵdaı kórsetkendeı tarıhı shyndyq, munyń bos uran, adamdardy aldaý ekenin kórsetti. 1945 jyly Keńes úkimeti keı jerde ýádemen, al keıde kúshtep burynǵy lager tutqyndaryn úıge qaıta oralýǵa májbúrledi. Biraq, el basshylyǵynyń atynan berilgen ýáde taǵy da ótirik bolyp shyqty.
M.Shoqaıdyń jesiri jaqsy ásermen esine alǵan taǵy bir túrkistandyq, esimi Hasan degen qazaq 1946 jyldyń naýryz aıynda Germanııaǵa jiberilgen. Sonda bary-joǵy belgisiz bolyp ketedi, Marııa Shoqaıdyń paıymdaýynsha «ony óltirgen» tárizdi. Múmkin Hasandy HIIK (NKVD) qyzmetkerleri ustap alyp, atyp tastaýy nemese Keńes Odaǵynda tar qapasqa salyp jiberilýi múmkin.
Aıtkesh Tolǵanbaev elge qaıtyp oralý týraly kóp tolǵandy. Ol ortaǵa tanymal skrıpkashy bolǵandyqtan da, oǵan Italııada keleshegine jarqyn jol ashylǵan-dy. Biraq týǵan dalasyna, týǵan Otanyna degen súıispenshiligi, ony Qazaqstanǵa oraltty. Olardyń bir bóligi Qarys Qanatbaı, Álim (Ǵalymjan) Almat, Baımyrza Haıt Germanııada qalýdy uıǵardy nemese Túrkııa, Egıpetke qonys aýdardy... Álim Almat keıinirek álem jurtshylyǵyna mýzykant retinde tanyldy.
ÁDILETSIZ TО́RELIK
Otanyna qaıtyp oralǵannan keıin, burynǵy áskerı tutqyndar nemese Keńes úkimetiniń qyzmetine synı kózqarastaǵylar turaqty túrde NKVD baqylaýynda boldy. 1945-1946 jyldar aralyǵynda olar týraly birshama «materıal» jınaqtaldy. Osy tusta aqıqatyn aıta ketý qajet, Otanyna oralǵan «túrkistandyqtar» eshqandaı saıası qyzmetpen aınalysqan joq, zańdy buzatyndaı is-qımyldar jasamaǵan da edi. Degenmen, olar ózderiniń sońynan baqylaýdyń baryn biletin, sondyqtan da «betegeden bıik, jýsannan alasa» tirshilik keshti.
Munymen salystyrǵanda batys elderi, burynǵy áskerı tutqyndarǵa meıirimdirek jáne keńirek boldy. Qajetti tekseristen keıin olar kúndelikti ómirlerine qaıtyp oraldy, qyzmet atqardy, tipti úkimettik bılik organdaryna saılandy da. Tutqynnan bosap kelgender «Aman qalǵanyń úshin» degen medalmen marapattaldy.
Biraq, stalındik úkimet qarapaıym adamdar taǵdyryn oılap, bas qatyra qoımady. Jáne shyndyǵynda, keńestik bıýrokratııa, damyǵan adamzat qoǵamyna tán órkenıettik normalaryn ustanǵysy kelmedi de.
1947 jylǵa qaraı, ótken jyldar aralyǵyndaǵy Qazaq, О́zbek, Qyrǵyz jáne Túrkimen KSR-leri boıynsha jınaqtalǵan materıaldar birtutas biriktirildi. Stalındik organdar tutqyndardy jazalaǵan kezeńdegi oıdan shyǵarǵan «birikken» ortalyqtar men odaqtar boıynsha jınaqtap jazalaýǵa beıim turatyn. Osynyń mysaly retinde kóptegen keńes ókimeti basshylaryn qapasqa toǵytqan, 1937-1938 jyldardaǵy «ortalyqtar» men «odaqtardyń» oılap tapqan «Alashorda isine» eske alýǵa bolady. Bul úrdisti uıymdastyrýshylar: «Otanǵa jáne Lenınniń uly isine satqyndyqtary úshin halyqtyń tarıhı ádil-jazasyn», aldy dep jarııalap, aıyptaý sharalarynyń salmaǵyn arttyrýǵa tyrysqan-dy.
Mundaı prosestiń jalǵasy retinde «Túrkistan Ulttyq komıteti» jáne «Túrkistan ulttyq keńesine» qatysýshylar jáne «Túrkistan legıony» músheleri jazaǵa tartyldy. Aıyptalýshylar quramy ártúrli boldy, keıbiri áskerı tutqynnan oralǵandar bolatyn, al keıbiri stalındik lagerden qarmaldy. Solardyń ishinde buryn mashınıstka – is-qaǵazdaryn júrgizýshi bolyp qyzmet atqarǵan, ulty ózbek áıel, soǵysqa deıin Qazaqstan úkimetinde mınıstr qyzmetin atqarǵan Nurqan Seıitov, sol sııaqty H.Abdýllın, A.Abdýllaev (túrikmen) sııaqty jazýshylar da boldy. Sottalǵandardyń arasynda ǵalymdar da, muǵalimder jáne sonymen qatar, mýzykant Aıtkesh Tolǵanbaev ta aıyptaldy.
Prosess eki jaqtyń jáne qorǵaýshylarynyń qatysýynsyz Túrkistan áskerı trıbýnalynyń jabyq otyrysynda júrgizildi. Trıbýnal quramyna tóraǵalyq etýshi ıýstısııa general-maıory Habýlatov, sot músheleri – polkovnık Katkov, ıýstısııa maıory Debrodenev, hatshy Shıahonın bolǵanyn A.Tolǵanbaev eske alady. Aıyptaý qorytyndysyna polkovnık Sákenov qol qoıǵan. Keıin ol MQK general-maıory shenin aldy. Joǵaryda atalǵan Katkov pen Sákenov kezinde S.Seıfýllın sııaqty taǵy basqa alash azamattaryn qınaǵan «polkovnıkter» bolatyn.
Sottalýshylardyń ulttyq quramyna keletin bolsaq: qazaqtar – 19 jáne Túrkistannan bir ózbek, ózbekter – 18, tájikter – 2, túrikmender – 7, qyrǵyzdar – 2. 1947 jyldyń 8 sáýirinde bastalǵan sot isi, sol jyldyń 18 sáýirinde aıaqtaldy. Iаǵnı sot prosesi bar-joǵy 10 kúnge sozyldy jáne 49 adamnyń qylmystyq jazaǵa tartylýymen aıaqtaldy. Olardyń barlyǵy RKFSR Qylmystyq kodeksiniń eń aýyr – 51-shi jáne 58-shi baptary boıynsha sottaldy. Basqasha aıtqanda, olardy «halyq jaýyna» jatqyzdy jáne onyń 11-in atý jazasyna kesti, 1914 jyly týylǵan Aqmola oblysy Qorǵaljyn aýdanynyń turǵyny – Tynybekov Hákim, Koldybaev Artýr, Bekbosynov Satybaldy, Seıitov Nurqan, Jamanqulov Zýným jáne basqalar. Keıin atý jazasy 25 lagerge aýystyryldy. Olardyń ishinde bireýi atyldy.
Osy tergeý prosesteriniń kúsh kórsetý men qınaý arqyly júrgizilgenin, keıin aman qalǵan túrkistandyqtar kópke deıin aıtyp júrdi. Olarǵa: sheteldik memlekettiń paıdasyna shpıondyq is-áreket (A.Tolǵanbaev), dıversııa, úgit jáne taǵy basqa is-qımyldar jasaǵan degen kiná taǵyldy. Qamaýǵa alynǵandardyń ózderin qorǵaýǵa murshalary da qalmady. Al qalǵan 38 adamǵa keletin bolsaq, olar 7-25 jyl aralyǵyndaǵy túrli merzimge aıyptaldy (Málimet A. Káken «Túrkistan legıony».-A., 2000j. kitabynan alyndy). Buǵan qosymsha aıta ketetin jáıt, aıyptalǵandar eńbek lagerinde erkindiginen ǵana aıyrylǵan joq, «olardyń saıası quqynan aıyrý men múlikin tárkileý» qosa júrgizildi. Bul adamnyń qur súldesi ǵana, kóleńkesi qaldy degendi bildiredi. Birneshe kúnnen soń aıyptalýshylardy bekitilgen Erejege saı kezeń-kezeńimen Sibirge, Baıkaldan tys jerlerge... jiberdi. Al qazaqstandyq lagerlerge osyndaı qurbandar Prıbaltıka, Ýkraına, Kavkaz, Reseı qalalarynan tolassyz kelip jatty. «Túrkistandyqtarmen», jalpy barlyq áskerı tutqyndarmen esep aıyrysý úrdisi Aıtkesh Tolǵanbaev taǵdyrynan da belgili bolyp tur. Tergeý kezinde Aıtkesh Tolǵanbaevtyń fransýzdar qarsylasýyna qatysy, Artýr Qoldybaevtyń kýálik etken sózi elengen joq. Tergeý jumysy jaýyngerdiń kinásizdigin dáleldeıtin, Erekshe bólim qyzmetkerleriniń Italııadaǵy áskerı mıssııasyna da suranys jasalǵan joq. Sonymen, Aıtkesh Tolǵanbaev ta RKFSR Qylmystyq kodeksiniń 2b., 58-11 58-16 jáne 58-10 baptary, dushpandar jaǵyna ótý túrindegi Otanǵa satqyndyq, Keńes ókimetine qarsy nasıhat, úgit jáne shpıonaj boıynsha jazaǵa tartyldy».
1970 jyly Aıtkesh Tolǵanbaev burynǵy Italııadaǵy sovet elshisi M.A. Kostylevti izdestirdi. Bul kisi Aıtkesh úshin kóp jaqsylyqtar jasaǵan edi. Ol tarıhı suhbatty bylaısha eske alady: Jeke áńgimeleskende burynǵy elshi: «Shyndyqty bilgińiz kele me? Men sonda bilgenmin, Odaqqa qaıta oralǵan soń sizdi tutqyndaıtynyn.
– Bildińiz be? Sonda maǵan ıshara da jasamadyńyz ba?
– Quqym bolmady. Eger aıtsam, ózime ońaı soqpaǵan bolar edi. Meniń qolymnan kelgeni sizdiń qaıtatyn merzimińizdi sozý ǵana boldy...Sizdiń aman qalǵanyńyz, ol baqyt qoı». Elshiniń bul jaýaby Keńes úkimetiniń áskerı tutqyndarǵa jarııalaǵan keshirimi ádilettilikti attap, jalǵan bolǵandyǵyn dáıektep-aq tur. Ol kezeńde tutqyndardy aıyptaý mindetti túrde bolý qajet boldy. Onyń basty maqsaty shyndyqqa qol jetkizý emes, qorqynysh pen bıliktiń kúshiniń áserin kórsetý boldy. Biraq taǵylǵan mundaı aıyptarǵa sený jáne senbeý kúrdeli másele. Birinshiden, general Golıkov aıtqandaı, tutqynǵa túskenderge keshirim jasalynǵan edi. Al basqa qosymsha «kúnálary» – aıqyn dáıektelýi qajet-aq edi. Ýaqyt – tóreshi, aıyptaýdyń qısynsyzdyǵy men qateligi aıtqandaı, sol bıliktiń ózimen moıyndaldy.
***
«Uly kósemniń» 1953 jylǵy óliminen keıin 1955 jyly KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Tóraǵasy Klıment Voroshılovtyń shyǵarǵan «1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy kezeńinde okkýpanttarmen yntymaqtasqan keńes azamattarynyń amnıstııasy jónindegi» Jarlyǵy jurttyń báriniń esinde saqtala qoıǵan joq-ty. Onyń qosymshasyndaǵy berilgen qaýlyda jaý qolyna berilgen tutqyndar, Keńes Armııasy men Flotynyń áskerı qyzmetkerlerine Jarlyqty qalaı paıdalaný qajettigi jóninde túsinik jasaldy. Osy Jarlyq boıynsha birshama tutqyn eline qaıtaryldy.
Tutqynǵa túsken áskerı qyzmetkerlerdiń RKFSR Qylmystyq kodeksiniń 1922 jáne 58-10 baptarymen jáne basqa odaqtas respýblıkalardyń qylmystyq kodeksteriniń baptaryna sáıkes, jazasyn alyp tastaý jáne ony quqyqtyq joıýmen bosatylǵandar qataryna jatty. Bul Jarlyq kóptegen burynǵy shyn máninde jazyqsyz áskerı tutqyndardyń, janyn súıretken «ólermenderdiń» lagerden shyǵýyna múmkindik berdi. Degenmen, bul kezeńde 1955 jylǵy Jarlyqqa deıin sottalǵandardyń kópshiligi tiri emes edi. Olardyń otbasylarynyń berekesi ketken, januıalary jan-jaqqa tarap ketken bolatyn. Biraq, bul Jarlyq ta syńarjaqty boldy. Lagerden bosatylǵan burynǵy áskerı tutqyndardyń azamattyq quqysy tolyqtaı qalpyna keltirilmedi. Olar partııalyq jáne quzyrly organdardyń «baqylaýyna alynyp» jáne qyzmetke ornalasýda shekteýler boldy. Shyndyǵynda olar, óz elderine shamasy men múmkindikterine qaraı qyzmet etkisi keldi.
EPILOG
1955 jyly 17 qyrkúıekte KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń №17/09 Jarlyǵy negizinde keshirim boıynsha Aıtkesh Tolǵanbaev jazasyn ótegen jerde (Sýsýmanda) merziminen buryn bosatyldy. Biraq bul kisi aqtalýǵa uzaq jol arqyly jetti. 1957-1972 jyldar aralyǵyndaǵy jábirlenýshiniń bergen aryzyna sáıkes, Qazaq KSR QMQ jáne KOKP OK qylmystyq isti qaıta qaraý jáne aqtaý boıynsha prokýratýra tarapynan baqylaý tártibinde, muraǵattyq qylmystyq isterge, onyń ishinde qosymsha da tekserý jumystary júrgizildi. Sońynda bılik mynadaı anyqtama berdi: «Sizdiń sheteldik memlekettiń arnaıy qyzmetine jáne tyńshylyqqa qatysyńyz rastalǵan joq». Osyǵan qosa qylmystyq isti qaıta qaraýdyń qabyl alynbaýyna baılanysty, «dushpan jaǵyna ótý jáne keńes ókimetine qarsy nasıhat jáne úgit formasyndaǵy» aıyptaý burynǵysynsha taǵy da qaldyryldy. Tek KSRO ydyraǵannan keıin ǵana, táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy qurylǵan soń Prezıdent N.Á.Nazarbaevqa jasaǵan ótinishten keıin, 1992 jyly mamyr aıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prokýratýrasy sheshim qabyldady.
«Tolǵanbaev Aıtkeshke qatysty Túrkistan áskerı okrýgynyń Áskerı trıbýnalynyń Úkimi jáne keıingi sot sheshimderi negizsiz dep tanylsyn». «20-50-shi jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń quqysyn qalpyna keltirý týraly» 1990 jylǵy 13 tamyzyndaǵy KSRO Prezıdenti Jarǵysynyń birinshi baby negizinde ol aqtaldy».
Marııa Shoqaı soǵystyń barlyq qıynshylyǵy men kúızelgen Eýropanyń soǵystan keıingi kezeńin basynan ótkizdi. Ol qolynan kelgenshe túrkistandyqtarǵa kómektesti, solarmen hat almasyp turdy, ásirese, Álim Almatpen jıi habarlasqan bolatyn. M. Shoqaıdyń osy otandas-qazaqtardan basqa eshkimi joq edi. Bul áıeldiń keremettigi, M. Shoqaıǵa adal mahabbatyn ómir boıy saqtaǵanynda. Ol dostarynyń kómegimen (Álim Almat ta bar) súıgen jarynyń basyna eskertkish ornatty. Marııa Iаkovlevna Gorına-Shoqaı 1969 jyldyń 15 sáýirinde Fransııa shirkeýiniń pansıonatynda qaıtys boldy. Keıin Halyqaralyq «Qyzyl Krest» uıymy Marııa Shoqaıdyń ólimi týraly jedelhatty Á. Almatqa jibergen-di.
Túrkistandyqtar Májıt Aıtbaev (Qobyzshy Qorqyt) jáne Máýlekesh Qaıboldınge (Asan Qaıǵy) de óz eliniń topyraǵy buıyrmady. Aqtóbelik Álim Almat, mýzykant, soǵystan keıin Túrkııaǵa qonys aýdarǵan. Ol noǵaı qyzyna úılengen, úsh balasy bar. Qazir onyń jasy 90-nan asty.
Shyǵysqazaqstandyq Manas Nuǵymanov fransýz áıelin tastap Otanyna oraldy, sottaldy, 10 jylyn lagerde ótkizdi. Onyń qyzy Monık Legra-Nýgmanova ákesin uzaq izdedi. Bul adamdardyń taǵdyry «Bir ýys topyraq úshin» fılminde kórinis tapty. Túrkistandyqtar taǵdyry osyndaı kúı keshti. Áskerı tutqyndarǵa degen arsyz jáne qatal qatynas jasaǵandar da KSRO azamattary, basqasha aıtqanda keńestik bıýrokratııanyń basty kórinisi edi. Al tutqynǵa túskender bolsa, qarapaıym eliniń azamattary edi. Olardyń bar armany erkin jáne baqytty ómir súrý bolatyn.
***
Avtor qazaqstandyq áskerı tutqyndar taǵdyry, jalpy «Túrkistan legıony» músheleri jóninde odan ári tereń izdestirý jumystaryn júrgizýdi qajet dep esepteıdi. Sonymen qatar, búgingi kúnge deıin az zerttelgen taqyryp tóńireginde oqyrmandarǵa oı salý kózdeldi.
Búrkitbaı AIаǴAN,
Qazaqstan Respýblıkasy Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.
Sýretterde: 92 jastaǵy Álim Almat Túrkııada turady; qıyn taǵdyrǵa boıusynǵan Túrkistan legıonerleri (arhıv sýretinen).
