Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sara Tastanbekqyzynyń shyǵarmashylyq qyry kóbinese aıtys óleńderi, «Birjan men Sara aıtysy» turǵysynda kóbirek sóz bolyp kelgeni málim. Sara aıtys óneriniń sheberi ǵana emes, sonymen qatar qıssa, dastan sııaqty ádebı shyǵarmalardyń avtory. Aqynnyń shyǵarmalary biraz jınaqtarǵa endi: «Aıtys», «Bes ǵasyr jyrlaıdy», «Qazaq poezııasynyń antologııasy», «Tordaǵy toty», «Aqyn Sara Tastanbekqyzy», «Aqyn Sara», «Sara sańlaq». Tól ádebıetimizde ózindik orny bar kesteli sóz sheberiniń shyǵarmalarynda kóńil kúı áýenderi, jalpy adamzattyń jan júıesindegi sapyrylysqan oılar aǵyndary poetıkalyq turǵyda órnektelgen. Onyń óleńderiniń barlyǵynda derlik lırıkalyq syrshyldyq, avtordyń ózindik kóńil kúı áýenderiniń saryndary baıqalyp otyrady. Mysaly: «Ashyndym», «Ortaq muń», «Tuzaq» dastanynda óz basyna jastaıynan túsken aýyrtpalyqty sýretteıdi.
«Salynǵan sal qoradan alasa úı,
Esiksiz, terezesiz, qarasha úı.
Qazandyq, kóne alasha, tozǵan qomsha
Jetimsiz, jarly turmys – ishtegi kúı,
Áınek joq, terezege tartqan qaryn,
Azynatqan bosaǵadan qys yzǵaryn».
Aqyn – qorshaǵan tirshilik qozǵalystaryn jan júıesimen qabyldaıtyn, sony óleńmen órnekteıtin óner ıesi. «Arsalań aldynda», «Aqqý», «Qarlyǵash» atty óleńderi lıro-epıkalyq poetıkalyq bolmysymen erekshelenetin shyǵarmalar. Sebebi bul týyndylarda arnaý jáne mysal óleńderdiń janrlyq erekshelikteri tutasa jyrlanǵan.
«Qosh bol, elim!» óleńinde atamekeni Aqsý aımaǵynan attanarda shyǵarylǵan qoshtasýy jyrlanǵan. Sonymen qatar elin, jerin súıgen, el syılaıtyn aqıyq azamattardy jyrǵa qosqan.
«Balpyq pen Eskeldideı kemeńger de,
Aıtýǵa sózge júırik tereńder de.
Aqylmen han, tóreni baǵyndyrǵan
Qadirli Qarynbaıdaı zereńder de.
Daryndy Darabozdaı báıbishe ótken,
Aqyly asyp týǵan erlerden de.
Dushpannyń on ekide shebin buzǵan,
Ataqty Təttibaıdaı mergender de...» deıdi.
«Shymyldyq» óleńinde Jetisý jeriniń aqyn Sara mekendegen aımaǵynyń jazǵy jaılaýy beınelenedi.
«...О́rmeleı taý bókterin ósken qaıyn,
Buralyp jel qozǵasa aıtady naz.
Jaltyldap jasyl japyraq
kún nurymen.
Yrǵala kúle qaraıdy bir qyrymen.
Butaqqa-butaq tıisip, gúl súıisip,
Syrlasyp árqaısysy óz sybdyrymen...», dep jyrlaǵan aqyn Sara Tastanbekqyzynyń lırıkalyq óleńderi qazaq poezııasyndaǵy syrshyl romantıkalyq-realıstik saryndaǵy shyǵarmalar bolyp tabylady.
Sonymen qatar aqynnyń óleńderindegi elegııalyq saryndaryn tikeleı tanytatyn poetıkalyq tirkester shoǵyry mol. Joǵaryda atalǵan «Qosh bol, elim!» degen óleńinde:
«Men rıza, rıza shyǵar jurt ta maǵan.
Seze me tushy-ashyny urttamaǵan.
Aq júzim kúzgi gúldeı solǵyn tartty,
Kún qaqqan shúberekteı solǵyn tartty,
...Dúnıege kelip-keter árkim qonaq,
Solardyń bireýi men – ómiri sholaq.
Syryqtan qazyq jasap ala almaıtyn
Uqypsyz bolmaýshy ma edi keıbir olaq.
Adammyn men de sondaı uqyby joq,
Til bar dep sanap júrgen kóńiline toq.
Qaǵazǵa jalǵyz sózim túspegensin,
Umytylyp qalar Sara qur ańyz bop.
Dám qatqan qadirli elge tartyp buıryq,
Osy bir on aýyz sóz menen syılyq.
Hıkaıa, kitap jazyp bere almady
Áripteı bolmaǵan soń hatqa júırik.
Kemdi kún qyzmet ettim dos-jarańǵa,
О́nerim az bolsa da maqtanarǵa.
Meni de balamyz dep eske al, jurtym,
Saranyń aıtary osy attanarda»,
dep jazyp ketken aqynnyń keshegi qytymyr zamandaǵy arman ushqyny osy óleńinde aıqyn kórinedi.
Qazaq halqy – amanatqa qııanat jasamaıtyn, óz eliniń ardaqty ul-qyzdaryn qashanda ardaqtap, ónerdi bıik ustap, ulyqtaǵan el. Sara Tastanbekqyzy – HIH ǵasyr qazaq ádebıetine zor úles qosqan kórkem sózdiń belgili shesheni retinde el esinde máńgi qalatyny anyq.
Aıgúl ÁLIMBAEVA,
aqyn Saranyń memorıaldy murajaıynyń meńgerýshisi
