Qoǵamymyz qazaqylanbaı tur
Qazirgi tańda qazaq tiliniń qoǵamdaǵy bedeli artyp keledi deýge bolady. Bulaı deýimizge sebep – máselelerdiń qazaq qoǵamynda ashyq túrde talqyǵa salynýy. Tilimizdiń osy kúıinde saqtalyp qana qoımaı, ilgerileýine atsalysyp, onyń bolashaǵyna beı-jaı qaramaıtyn janashyr azamattar men azamatshalardyń kóptep boı kórsetýleri de qýandyrmaı qoımaıdy. Degenmen aramyzda ana tilimizdiń qoǵamdaǵy orny bekı túsýine selqos qaraıtyndar da joq emes. Meniń osy problemaǵa qatysty aıtarym bar.
Birinshiden, biz, qazaq qoǵamy, elimizde qandaı da bir másele týyndaǵan jaǵdaıda aldymen kinálini joǵary shendilerden izdeımiz. Árıne, aralarynda aram pıǵyldylar bar ekeni aıtpasa da túsinikti. Biraq bári birdeı emes qoı, kópke topyraq shashqannan utysqa shyqpaıtynymyz anyq.
Ekinshiden, jol salý kerek, jylý az, óz elimizde óndiristi kóbeıtý kerek deımiz. Áıtse de ózimiz sol problemalardy sheshýdiń bir jolyn kórsete aldyq pa? Joǵaryda attóbelindeı top otyryp oılanǵany tıimdi me, álde on toǵyz mıllıon halyqtyń birlesip aqyl qosqany utymdy ma? Jalpy, ókinishke qaraı, Otanymyzda elim úshin dep ter tóge eńbek etetinder joqtyń qasy. Mamandyq tańdaǵanda da «elimniń bolashaǵy úshin» degen adamdy kórgen de, estigen de emespin. Suraq kóp, jaýap joq.
Endigi másele – qazaq tildi ónimniń azdyǵy. Qazirgi kezde otandyq kókeıkesti jobalardyń kópshiligi orys tilinde. Úsh tildilikti qoldaıyq, biraq otandyq joba-josparlardyń aldymen orys tilinde daıyndalyp, odan keıin qazaq tiline aýdarylatyny ókinishti. Is júzinde kerisinshe bolýy kerek edi. Bul biz qanshalyqty keýde qaqqanymyzben, qazaq tiliniń qoǵamdaǵy róliniń áli de tómen ekenin dáleldeıdi.
Bolashaqta qazaq tildi ónimder kóbeıetinine jáne sol ónimdi tutynýǵa daıar adamdardyń suranysy artatynyna sengiń keledi. Ol úshin ózimiz de qolymyzdan kelgeninshe osy baǵytta jumys isteıtinderge qolǵabys etýge umtylýymyz kerek!
Nazym SERIKPAI
ShYMKENT
Sport salasy qashan eńse tikteıdi?
Elimizdiń sporty eńse tikteı alar emes. Atalǵan salaǵa jylma-jyl qyrýar qarjy bólinedi, biraq nátıje joqtyń qasy. Sózimiz jalań bolmas úshin dálel keltire sóıleıik. Sporttyń jekelegen jekpe-jek túrleri bolmasa, asa kóp mólsherde qarajat jumsalatyn komandalyq oıyndarda qashanda salpaqtap kóshtiń sońynda qalamyz. Olımpııa oıyndarynan bastap, álem, qurlyq chempıonattaryndaǵy kórsetkishterimizge qarasaq, kóńil qulazıdy.
Máselen, voleıboldan áıelder arasynda ótken keıingi álem birinshiliginde Qazaqstan jarysqa qatysqan 24 quramanyń ishinde 23-orynǵa taban tiredi. Erlerimizdiń kórsetkishi budan da tómen, myqtylar sapyna joldama beretin irikteýden óte almaı keledi. Basketbol, gandbol sııaqty komandalyq oıyn túrlerindegi jaǵdaıymyzdy da múshkil demeske lajymyz joq. Keńes odaǵy kezinde atoılap alda júretin vaterpol, kógaldaǵy hokkeı, dopty hokkeı sııaqty komandalyq sport túrleri táýelsizdik jyldarynda birtindep barynan aıyrylyp tyndy. Fýtbol men hokkeı sııaqty kópshilik qyzyǵa tamashalaıtyn sport túrlerinde de aýyz toltyryp aıtatyndaı tabystarymyz joq.
Sońǵy jyldary elimizde úlken qyzyǵýshylyq týǵyza bastaǵan úlken tennıste negizinen Reseıden kelgen oıynshylar júr. Aýyr atletıkaǵa da jatjurttyq qyz- jigitterdi tartyp, biraz tabysqa jetkenimiz jasyryn emes. Bul úrdis kúni keshe jeńil atletıkaǵa da jetti. Kenııalyq qara qyz elimizge altyn syılady. Qazaqstan týynyń astynda óner kórsetken soń olardyń tabystaryna qýanyp jeńilip jatsa, ókinetin de boldyq.
Biraq sport tóńireginde júrgen fýnksıonerler máseleni osyndaı ońaı jolmen sheshý úderisin toqtatýlary kerek dep sanaımyz. Jyl saıyn bólinetin qyrýar qarjyny syrttan shaqyrylǵan sportshylarǵa tólegenshe, jer-jerde sporttyń túr-túrimen shuǵyldanýǵa jaǵdaı jasaıtyn sport keshenderin salsa, anaǵurlym utymdy bolmas pa? «El ishi – óner kenishi» dep jaıdan-jaı aıtylmasa kerek. Olımpıada chempıony marqum Jaqsylyq Úshkempirov: «Sport keshenderin aýyldy jerlerge salý kerek, chempıondar aýyl balalary arasynan shyǵady», deýshi edi. Chempıonnyń osy sózine qulaq qoıatyn kezdiń kelgeni anyq.
Áıtpese, sporttaǵy ahýalymyz «Baıaǵy jartas – bir jartas» qalpynda qala beretini kúmánsiz.
Ersaıyn NAÝRYZBAI,
sport jankúıeri
Batys Qazaqstan oblysy,
Aqsaı qalasy
Atakásiptiń naǵyz maıtalmany edi
Ata-babamyz ata kásip sanaǵan qoı sharýashylyǵy eshqashan óz mańyzyn joımaq emes. Halqymyzda «Dıqan jumysy jerge qar túskende, shopan tirshiligi máńgilik tynym tapqanda bitedi» degen támsil de bar. Bul shopan jumysy jyl on eki aı boıy jalǵasady degendi bildirse kerek. Osyndaı qıyndyqqa shydaǵan adam ǵana shopandyqty kásip etken. Aýyl sharýashylyǵy salasynyń úzdigi, Lenın ordendi shopan Máden Myrzahmetov búkil sanaly ǵumyryn ata kásipke arnaǵan osyndaı eńbekqor adam edi.
Ol bala kúninen ákesiniń janynda júrip shopandyqtyń qyr-syryn meńgerdi. 1957 jyly shopandyqty qabyldap alǵan Máden Sádýaqasuly 1985 jyly densaýlyǵy syr bergenshe atakásipten qol úzgen joq. Tól alý mindettemesin jylma-jyl 140-150 paıyz oryndap otyrdy, ıaǵnı qaraýyndaǵy analyq maldyń árqaısysynan 150-170 aralyǵynda tól alýǵa qol jetkizdi. Memleketke jún ótkizýde de aldyna jan salmady. Árıne, onyń kóp jylǵy eńbegi esh ketpedi. Onyń keýdesinde joǵaryda aıtylǵan Lenın ordenimen qatar, «Qurmet Belgisi» ordeni, «Eńbektegi erligi úshin» medali, Búkilodaqtyq halyqtar jetistigi kórmesiniń Altyn jáne Kúmis medaldary jarqyrady. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń qurmet gramotasymen marapattaldy. Joǵarǵy Keńestiń depýtaty bolyp saılandy. Oblystyń «Tańdaýly shopan» atalymyn eki márte jeńip aldy. Basqa da marapattary barshylyq.
Qazirgi kezde Qyrash aýylyna bara qalsańyz, abzal jannyń adal eńbegi jaıynda áńgime aıtatyndar kóp. Biraq osyndaı atakásiptiń bilgiri atanǵan tulǵaly azamattyń atyna Jańaqorǵan kentinen áli kúnge bir kósheniń berilmegeni qapalandyrady. «О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» degen ataly sózdi esten shyǵarmasaq eken.
Z.Shermaǵambetov, A.Turtanov, R.Mámekov, Á.Ádilbekov,
K.Berdibekov, E.Qaldybek
Qyzylorda oblysy
