Jan shyraǵy jarqyraǵan Jarasqan

Jarasqan osydan jetpis bes jyl buryn shól dalanyń ortasynda jaquttaı jarqyraǵan Aral teńiziniń jaǵasynda dúnıege keldi. Qazaq jurty «Alashtyń anasy» dep áspettegen Syr óńiri ejelden ult óneriniń týyn bıik ustaǵan ólke, tek ádebıet jóninen aıtqanda, kúl­li qazaqqa málim talaı qudiretti aqyn­dardyń tal besigin terbetken jer. Bazar jyraý Ońdasynuly, Qara­sa­qal Erimbet, Shoraıaqtyń Omary, Tur­maǵambet Iztileýuly sekildi qaıta­lan­bas aqyndardyń kindik qany tamǵan qasıetti meken. Al ondaı aımaqta dás­túr sabaqtastyǵy, bolmys bútindigi saq­talmaýy múmkin be? Árıne, joq!

Týa sala, bir shetinen qaraǵanda arǵy shetine kóz jetpeı – aspanmen astasyp turǵandaı bolyp kórinetin kókshýlan teńizdiń daýyldy kúni kókke shapshyǵan ǵalamat tolqyndaryna tańdana qarap, tabıǵat qudiretin sezinip ósken jannyń júregine batyldyq bala jastan sińgenine kúmán bolmaýy tıis. Jarasqan sondaı aqyn. Onyń poezııadaǵy shyndyqqa tike qarap týra jyrlaýy, sóz ónerinde jurt tanyǵan tulǵalardyń bedelinen seskenbeı, olardyń bolmysyndaǵy kem­shilikterdi qamyrdan qyl sýyrǵandaı etip epıgramma arqyly ashyp tastaýy, ádebı syn maqalalar jazǵanda eshkimniń kóńiline qaramaı jetistigi men kemshiligin birdeı saralap ádil tórelik aıtýy – aqyn talantyna tirek bolǵan batyldyq pen týra­lyqtyń dáleli.

Bolmys pendeniń taǵdyryn jasaıdy desek, ádildikti súıip – «Aıtyp ótken aqynda arman bar ma, júreginiń túbine kir jasyrmaı» (Muqaǵalı) degen aǵa sózin tý qyp ustaǵan Jarasqan aqyn jas­taıynan «Talant – tabıǵattan, talap – ózińnen» (M.Álimbaev) deıtin ustanymdy ómirlik kredosyna aınaldyrǵan. Zaman­dastarynyń aıtýynsha, ár aptanyń senbi, jeksenbisi – dúnıe tóńkerilip ketse de aqyn úshin tapjylmaı otyryp jumys isteıtin kúnder bolǵan. Osylaısha eń aldymen ózin tártipke baǵyndyryp – talantynyń bar qýatyn ádebı eńbekke jumsaǵan Ábdirashtyń Jarasqany artyna kórkemdik deńgeıi joǵary mol mura qaldyrdy.

Ádebıet adamnyń jan-dúnıesin izgi­lik­ke shaqyratyn birtutas álem desek te onyń baǵyttary kóp. Lırıka, epıgramma, syn janrlarynda ónimdi eńbek etip, onyń bárinde de tabysqa jete berý onnyń toǵyzyna buıyra bermeıtin baq. Sirá, Jarasqannyń bolmysy «Kem talant – múmkindiginshe, shyn talant – qalaǵanynsha jazady» (Asqar Súleımenov) deıtin danalyqqa keletin bolar.

1969 jyly shyqqan «Tuńǵysh kitap» atty alǵashqy jınaǵynan ózi qaıtys bol­ǵannan soń, eki aıdan keıin jaryq kórgen «Qulpytas» (2001) kitabyna de­ıingi otyz eki jylda ádebıetimizde Ja­ras­qannyń shyǵarmashylyǵy halyqtyń kóz aldynda bıiktep, shyńdarǵa qaraı samǵap ótti. Kitaptan kitapqa ósip, talanty shyńdala tústi. Ádebı syn maqalalardaǵy talanttar tiziminde esimi únemi aldyńǵy lekte ata­latyn. Poezııany súıetin oqyrmandar­ǵa keń tanymal boldy.

Jarasqan degende esimizge eń aldy­men onyń lırıkalyq týyndylary túsedi. Onyń aqyndyǵyn pash etken «Tuńǵysh kitaby» men «Aq qaıranynan» soń ja­ryq kórgen «Naızaǵaıly jaz» kitaby áde­bıetimizge erekshe bir jańa aqyn kelgenin tanytqan-dy. «Naızaǵaıly jazdaǵy»:

Aq bulaqtar!

Alqynǵan aq bulaqtar!

Qazir – Kóktem,

Aldyń – Jaz,

Shapqylap qal!.. –

degen joldarynyń ózi poezııadaǵy mýzykany tap basyp, dál ustap, oqyǵandy eleń etkizse,

Tórt tuıaǵy – tóńkerilgen tórt kese,

Jer tarpıdy – tań asyryp

erttese...

Keń jazyqpen kósilgende ekpinin –

artyq emes daýyl dese, órt dese,

– dep tulpardy sýrettegen shýmaǵy ottylyǵymen, ásemdigimen qulaqtarǵa quıylyp qalǵan-dy. «Teńiz dámi tamshydan belgili» – bul estetıkalyq talǵamy joǵary, sulýlyqty súıgen aqynnyń daryn qýatyn sheber óleń quraýǵa jumsaýy emes, týmysynan tabıǵatpen úndes, jylqyminez qazaqtyń bolmysyn dál beıneleýi edi. Biz úshin kóktemmen birge oralǵan sáýirdiń janǵa jaǵymdy jibek jeli bolsa, ádebıet úshin oıly da syrly úlken arnanyń ekpindi basy edi.

Odan keıingi «Dala, seniń ulyńmyn» atty jyr kitaby – qanshama qyspaqta júrse de azattyqqa umtylýdan taıma­ǵan halqynyń bolmysyna arnalǵan ta­masha eskertkish deýge syıady. Shyn mánin­de, jas kúninde adam el, halyq týra­ly tuǵyrly oı aıtyp, bolashaq týraly tol­ǵana berýi sırek. Biraq dala dana­lary – abyz aqsaqaldardyń eldik, erlik týraly ǵıbratty sózderin jastaıynan qula­ǵyna quıyp, sanasyna sińirip ósken Jaras­qannyń jóni bólek bolatyn. Sondyqtan ol esti áńgimelerden erte eseıip, ult týraly erte tolǵandy.

Álgi kitaptaǵy bir óleńin ǵana oqyp kóreıikshi:

Týǵan dala,

Turdym-aý búgin de atyp,

Keshir!

Túsin!

Kiná joq ulyńda túk!..

Qalaı ǵana shydaımyn –

kóz aldymda

Jatsa bireý Shyndyqty

shyryldatyp?!

«Ádep» penen ysyryp «tártipti» ary

kettiń deme jastyqpen artyq taǵy...

Qalaı ǵana shydaımyn –

Qozǵalmasa

quryǵynan Mansaptyń qorqyp bári?!

«Qyzbasyń!» dep shetinen

qorlap-sóger,

aqyr túbi azabyn ardan sheger!..

Qalaı ǵana shydaımyn –

jalǵandaǵy

Jalǵyz sener Jaqynym

sol bolsa eger?!

P.S.

Jáne bir syr:

Salmaǵyn erdiń menshe uq,

Kórgen emes eshqashan kóńilim kónship,

sóıler tusta –

úndemeı qalǵandarǵa

Ashýlaryn aqylǵa jeńdirgensip!

Jáne bir syr:

Júrgender jotalanyp,

aıarlyqpen aıqasqa jeke baryp,

bezindi me Shyndyqqa bolysýǵa –

О́zińdi de quldyqqa satary anyq!..

О́leńdegi oı-pikirge erkindik beril­gen qazirgi kezde onshalyq tańyrqatar nárse bolyp kórinbeýi múmkin, biraq tó­beńnen tónip, qylyshyn oınatyp tur­ǵan kommýnıst-jendetterdiń zamanynda – ár áribińniń astaryna úńilip, pále izdep turǵan shaqta osylaı deýdiń ózi úlken erlik bolatyn. О́ıtkeni orystandyrý – máńgúrttendirý dáýirinde qazaq­ty basqarǵandar týǵan halqyna tıisti deńgeıde bolysa almady, abyroı-ataq pen bedel-kreslony jurt qamynan artyq kórdi. Árıne, osylaı degende aqyn ózine jaý tilep alatynyn, mundaı óleńderinen keıin jolyna kedergi bolaryn bilmedi emes, bildi. Sóıte tura aqyndyq arynyń aldynda aıtylýy tıis nárseni aıtýdan qoryqpady. Munyń sońy Jarasqan­dy «maǵjanshyl», «ultshyl» dep tildeýge deıin jetti. Aqyndyǵy ábden laıyq bolsa da, sol tusta qoly jetken adam tiri klassıkke aınalatyn Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵynan úsh ret qulatyldy...

Iá, keńestik kezeńde talanttardyń basyna ne túspedi, biraq eliniń erteńine sengen aqyndardyń qatarynda Ábdirashtyń Jarasqany da «Eger adam tula boıy túgelimen jalǵandyqqa berilse, aqyl-oı talantynan aırylatyny aıdan anyq» (V.Belınskıı) ekenine jastaı kóz jetkizip týra joldan taımady, «Halyqtyń súıis­penshiliginen basqanyń bári satylatynyn» (Prosper Merıme) eskerip, ózin týǵan halqyna adaldyǵynan tanbady, son­dyqtan jıyrma jeti jasynda-aq ol «Dala, seniń ulyńmyn» dep jar saldy.

Qýatty talant – kópqyrly. Qazaqy támsilge den qoısaq, «shyn balýanǵa ońy da, soly da birdeı». Jarasqan tıtteıinen sana túkpirine jaryq bergen otansúıgish qasıetti júreginde aıalap ustasa da, adam balasynyń sezim atty qasterli qasıetin de ulyqtap talaı jyrlar arnady.

Onyń «Naızaǵaıly jaz» kitabynda ózi ómir súrgen tusqa syıymsyz kórine­tin áýendegi óleńderi boldy. Tipti, adam boıyndaǵy qumarlyq seziminiń alapat shyndyǵyn astarlap jetkizgen «Shtorm» atty óleńi sol tusta «kommýnıstik estetıka» turǵysynan azǵyndaý sııaqty qa­byldandy. Ony tipti Muqaǵalı Maqataev aǵasy «...bul qazaqsha aıtýǵa uıat, basqa tilde aıtqanda, «seksýalızm» dep te synady. Biraq jazylǵan nárseniń ár dáýirde ártúrli qabyldanyp, máni ashyla túseti­nin eskersek, Jarasqannyń «Shtormy» ýaqyt óte kele sezim jalańashtyǵyn nası­hattaý emes, adam boıyndaǵy pendelik osal­dyqtyń shyndyǵyn jetkizý ekeni tanyl­dy: óleńdi bozbala men boıjetken jat­qa oqydy, keıin 80-jyldardaǵy jas­tar kýmıri, aqyn-kompozıtor Tabyldy Dosymov án shyǵaryp, jastar qosyla shyrqady. Bul poezııanyń qandaı nárseni de ádep, mádenıet sheginen aspaı jyrlaý arqyly adamǵa aqıqatty tyńdata alatyn qudiretiniń kórinisi bolsa kerek.

– O, mahabbat

segiz árip,

bir arman!..

O, bir arman,

qyryq qyzdan quralǵan!

Muńdy jyrsyń –

tebirensem,

tolǵansam,

bir qyz bolyp jolyǵasyń sen qashan!

Aqyn júreginen tańǵy shyqtaı mól­direp, tógilip túsken osy bir shýmaqty qan­sha urpaq jatqa aıtpady? Tipti avtoryn bilmeı-aq oqyp júrgender kóp. Bul – sezimniń qazanynda qaınaǵan mahabbat jyrlarymen oqyrman, tyńdar­man qaýymnyń ardaqtysyna aınalýdyń aıǵaǵy desek artyq emes. Intımdik lırıka desek te, ony kelistire jyrlaý­ǵa, oıyńdy búkpesiz aıtýǵa da talanttan bólek batyl­dyq qajet. Árdaıym oıyn­daǵysyn búkpesiz jaıyp salatyn Ja­rasqannyń mundaı ańyzǵa aınalǵan óleńderi kóp.

San qyrly talant ıesiniń taǵy bir jemisti baǵyty – balalarǵa arnap jazǵan shyǵarmalary. Shynyna kelsek, balalarǵa arnap jazý qıyn, aqyn-jazýshynyń kóbi oǵan bara bermeıdi. Al Jarasqannyń balalar taqyrybyna jazǵan óleńderiniń ózinde úlken fılosofııa jatady. Mysaly, «Portfel» dep atalatyn óleń:

Jatqyzdy qyrtys, qyrymdy,

Jyljyǵan jyldar ótektep...

Mektepke tuńǵysh ulymdy

Kelemin únsiz jetektep.

Salqyny kúzdiń soǵady,

Oılantpas qalaı ol seni.

Janymda tompań qaǵady,

Janymnyń quıttaı bólshegi.

Bul kúndi kórip túsińde,

Asyǵa kútken az ba adam,

Shattyǵym da bar ishimde,

Tátti muń da bar azdaǵan.

Eki udaı sezim terbeýmen,

Kúlgen de bolam syr saqtap,

Jarasqan atty súrleýden,

Bólinbek qazir bir soqpaq.

Jaqyndaı bere:

– Al endi,

Toqtama, – dedim, – tart! – dedim,

Shapqylap ala jóneldi

Arqalap shaǵyn portfelin.

Emirendim sol sát, egildim,

Sezinsin qaıdan sotqaryń:

Alǵashqy júgin ómirdiń

Arqalap bara jatqanyn!..

Bir qaraǵanda tuńǵysh balańnyń mek­tep­ke barǵanyn jaı ǵana qýanysh retinde atap ótip, onyń úlken ómir jolyndaǵy al­ǵashqy qadamyna súısingennen ózge ne bar dep oılaýyń múmkin ǵoı, al aqyn sodan úl­ken mán tabady. О́mirge basqan ár qa­dam qıyndyqpen kúresýden turatynyn soń­ǵy túıinde bir-aq aıtqanda ata-ana bol­ǵan ár adam­nyń júregin shym etkizer syr­dy sezesiń. Kishkene nárseden osynsha tereń fılosofııa kórý jaı sezgishtik emes, úlken oıshyldyq.

Jarasqan bir kitabyn «Soǵystan soń týǵandar» dep atady, bul keıin kitaptyń aty ǵana emes, aqynmen bir mezgilde áde­bıetke kelgen tutas bir býynnyń ataýyna aınaldy. Ol tegin emes, qazaqtyń «aýzy dýa­ly» deıtin sóziniń jarqyn bir mysaly osy. Máselen, kúlli álemge belgili «Jo­ǵalǵan urpaq» sózi E.Hemıngýeıdiń bir ro­manynda aıtylǵan oıdan bastaý alsa, «So­ǵystan soń týǵandar» uǵymy Jarasqan qoldanǵan bir sózden týyndap otyr.

Sol kitabynda ol óz tustastary týraly bylaı jyrlaǵan-dy:

...Jaý tankisi bárimizdi qosa atty,

týmaı jatyp kózimizden jas aqty!

Biz bilemiz beıbit kúnniń baǵasyn,

tańnan turyp termesek te

masaqty!

Sábı kóńil túısingenin tolǵasyn,

qasiretke ortaqtasý – ol da syn!

Biz bilemiz múgedekter minezin,

denemizde jatpaǵanmen qorǵasyn!

Biz bilemiz saǵynyshtyń salmaǵyn,

biz bilemiz jalynyshtyń

«zarly ánin!»

Biz bilemiz bir anadan týsa da

О́geı ósken aǵalardyń armanyn...

Es jyıǵyzbaı esendesip qaıǵy alýan,

Janymyzǵa muń qushaǵyn

jaıdy aldan.

Biz bilemiz qazanyń da ne ekenin,

«qara qaǵaz» almasaq ta maıdannan!

О́ıtkeni biz órt ishinde óngenbiz,

ómir úshin – ólimge de kóngenbiz!

Soǵys kórgen ákelerden – Jaralyp,

soǵys kórgen analardy – Emgenbiz!..

Tutas urpaqtyń basynan ótken jaı, ómir qasireti. Eger Jumeken Nájimedenov soǵys kezindegi eldiń jaı-kúıin jan-jaq­ty sýrettese, Jarasqan soǵystan soń týǵan urpaqtyń bolmysyn jerine jetkize jyrlady.

Aqynnyń kózi tirisinde ózi daıyndap ketken sońǵy kitaby – «Qulpytas». Bul kitap, shyn máninde qazaq azattyǵy jolynda qurban bolǵan aıaýly tulǵalarǵa jyrdan qoıylǵan eskertkish. Kórnekti aqyn Temirhan Medetbektiń sózimen aıtsaq, ««Bul kitap – sonaý aýytqyp tur­ǵan almaǵaıyp zamanda adamnyń ar-uıaty men ımany tarazy basyna túser kezde eliniń erkindigi úshin jantalasyp, jeri­niń azattyǵy úshin arpalysyp ótken Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Shoqaı, M.Jumabaev, t.b. arystarǵa qoıylǵan qul­pytas. Sonymen birge bul kitap – Jaras­qannyń ózine ózi qoıyp ketken qulpytasy».

Iá, aqyndyq degendi o bastan eldiń sózin aıtý dep uqqan Ábdirashtyń Jaras­qany sonaý shyǵarmashylyq joly bas­talǵan qıyn-qystaý zamannyń ózinde «Dala, seniń ulyńmyn» dep ult kókeıindegi oılardy batyl aıtýdan bastasa, jaryq dúnıeden kósher shaǵynda, zamannyń temir shynjyryn úzgen azat dáýir bastalǵanda elimen qaıta qaýyshqan halqymyzdyń ardaqty perzentterine bıik parasatpen óleńnen «Qulpytas» qoıyp aqyndyq paryzyn adal atqaryp ketti.

San qyrly talanttyń bar qyryn ashý úshin onyń árqaısysyna tolyq toqtalý kerek. Biraq shekteýli kólem ishinde ol múmkin emes. Áıtpese, Jarasqan aqyn­nyń epıgrammalary týraly, synshylyǵy jaıynda, aýdarmalary haqynda keńirek aıtqanda bolar edi, alaıda árqaısysy­nyń ereksheligin ashý úshin jaı maqala emes, kitaptar jazylýy kerek. Arıstotel aıt­paqshy, «Ádemi de súıkimdi dúnıeler qaıdan shyǵady? Olardy talantty, ıaǵnı zerger adam jasaıdy. Al bulardyń máni – syrynyń qandaılyǵyn aıqyndap berý – bizdiń ǵalymdarymyzdyń mindeti». Biz de osy sózge toqtaǵymyz keledi.

Ultynyń asyl qasıetin ulyqtap, hal­qy­nyń qaısar bolmysyn tý etip ótken jan-shyraǵy jarqyraǵan Jarasqannyń so­ńynda qalǵan ádebı murasy – ult ádebıe­tiniń asyl qazynasy. Qazaq ádebıetinde ózindik orny bar tulǵaly talant – Ábdi­rashtyń Jarasqanynyń jazǵandaryn saralap, saraptap, zerttep, zerdelep ult­tyq qundylyq dárejesine kóterý soǵan múddeli qalamger qaýymnyń da, ultynyń rýhanı dúnıesiniń kórkemdigin qalaıtyn bar qazaqtyń paryzy.

Ahmet О́MIRZAQ,

aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi