Keńestik ókimet oryndarynyń halyqtyń talap-tilegine qulyqsyzdyǵy apatty zardaptarǵa apardy. Jazylmaǵan «zańdylyq» boıynsha oqıǵalar sebep-saldary taldanbady, qujat-derekter qupııalandy, beıkúná adamdar qosaq arasynda jaza tartyp ketip jatty. Osy olqylyqtyń zardabyn zertteý maqsatynda Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty Qazaqstan halqy Assambleıasymen birge «Keńestik Qazaqstan: áleýmettik jáne etnıkalyq qaqtyǵystar tarıhynyń taǵylymy, 1920-1991 jyldar» taqyrybynda respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizdi. Ǵylymı-praktıkalyq konferensııany Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Z.Qabyldınov ashyp, basqosýǵa Astana qalasynan arnaıy kelgen Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi «Qoǵamdyq kelisim» respýblıkalyq memlekettik mekemesi dırektorynyń orynbasary A.Kemelov quttyqtaý sóz sóıledi. Jıyndy saıası ǵylymdar doktory, professor S.Borbasov júrgizip otyrdy.
Ǵylymı basqosýda HH ǵasyrdyń 20-30 jyldary asharshylyqtan jáne túrli indetterden qyrǵynǵa, ult saıasatyna, áleýmettik saladaǵy jáne ekonomıkada júrgizilgen aýytqýlarǵa qarsy bas kóterýler, 50-60 jyldarda oryn alǵan Keńgir, Steplag, Lenınogorsk (Rıdder), Zyrıanovsk (Altaı), Jetiqara, Qusmuryn, Shymkent, Selınogradtaǵy kóterilister týraly baıandamalar tanystyryldy. Atap aıtqanda, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Q.Aldajumanov «1950-jyldardaǵy Qazaqstandaǵy áleýmettik jáne etnıkalyq qaqtyǵystar týraly» keńirek baıandasa, ınstıtýttyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor G.Kókebaeva «Ashyq qoǵam arhıvindegi» Qazaqstandaǵy qaqtyǵystar tarıhyna qatysty materıaldar» týraly sóz qozǵady.
Bir ǵana 1959 jylǵy Temirtaý oqıǵasy úsh qyrynan taldanyp, úsh baıandamaǵa arqaý boldy. Professor Q.Aldajumanov jalpy jáne arnaıy arhıv qorlarynyń málimetterge súıengen túıinderin ortaǵa salsa, tarıh ǵylymdarynyń doktory G.Kókebaeva oqıǵanyń Býdapeshtegi «Ashyq qoǵam arhıvinde» saqtalǵan saraptamalyq materıaldarda sıpattalýyn taldap berdi. Konferensııaǵa Qaraǵandydan arnaıy kelgen tarıh magıstri Asqar Qumar baıandamasyna Temirtaý oqıǵasynyń turǵyndar jadyndaǵy estelikterin arqaý etken. 50-jyldardaǵy qaqtyǵystardyń negizgi sebebi áleýmettik jaǵdaıdan týǵan. Professor Q.Aldajumanov Temirtaý kóterilisine qazaqtar múlde qatyspaǵanyn, sheteldik jumysshylarǵa aıryqsha jaǵdaı jasalýy, keńestik jumysshylardyń qaıyrshy jaǵdaıy turǵyndardyń ashý-yzasyn týǵyzǵanyn baıandady. A.Qumar baıandamasynda Temirtaýda kóteriliske qatysqandardyń áleýmettik quramynda burynǵy sottalǵandardyń kóp bolǵanyn atap ótti. G.Kókebaeva baıandamasynda «Ashyq qoǵam arhıvinde» qaqtyǵystar baıany jalpy kórsetilgenimen, oqıǵanyń ishki tartysy, tipti merzimine baılanysty qazaqstandyq derek kózderine qaıshy málimetter kóp ekenine nazar aýdardy. Oqıǵanyń bulaı keshendi taldanýy tyńdaýshy yqylasyn arttyrdy.
Sondaı-aq konferensııaǵa arnaıy kelgen tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor D.Súleımenova 1991 jyldyń qyrkúıegindegi Oral oqıǵasy tarıhyn baıandady. Baıandamaǵa arqaý bolǵan derekter men saraptaýlar baıandamashynyń Oraldaǵy dúrbeleń týraly ómirlik estelikterimen órilgen tyń paıymdarymen qundy. Al Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń rhd doktoranty E.Stamshalovtyń sózi 1967 jylǵy Shymkent kóterilisiniń tarıhyna arnaldy. L.Brejnev bılikte bolǵan kezdegi 1967 jyldyń 13-15 maýsymyndaǵy kóterilis jekelegen BAQ materıaldarynda tam-tumdap aıtylǵany bolmasa, múlde zerttelmegen. Kóterilis shymkenttikterdiń keńestik mılısııa qyzmetkerlerine qarsy narazylyǵynan týǵan áleýmettik sıpattaǵy bas kóterý bolǵan. Úlken dúmpý týǵyzǵan Shymkent oqıǵasyn basýǵa Máskeýden KOKP OK hatshysy A.P.Kırılenko, KSRO qoǵamdyq tártip saqtaý mınıstri N.A.Shelokov arnaıy kelse, Tashkentten Orta Azııa áskerı okrýginiń qolbasshysy, general Salmanov bastaǵan qarýly kúsh jiberilgen edi. Jıynda Astana qalasynyń memlekettik arhıviniń bólim meńgerýshisi Ǵ.Isahan Selınogradtaǵy oqıǵalardyń tarıhyna toqtaldy. Al ınstıtýttyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty M.Qalybekova Qostanaı oblysynyń Qusmuryn stansasyndaǵy oqıǵany taldap, áńgimeledi.
Budan bólek baıandamashylar keńestik kezeńde Qazaqstanda bolǵan áleýmettik jáne etnostyq qaqtyǵystar tarıhyn zertteýdiń metodologııasyn, bas kóterýlerdiń keńestik bılik tarapynan baǵalanýyn, tarıhı oqıǵalardyń halyq jadyndaǵy beınesin, tarıhnamasyn talqylady. Jalpy, bul ǵylymı-praktıkalyq konferensııa materıaldary arnaıy jınaq túrinde jaryq kórmek.
