EQYU esebi: Saılaýǵa daıyndyq barysyna berilgen baǵa

Osy oraıda, elimizdegi saılaýdy álemniń irgeli uıymdary muqııat baqy­lap otyr desek, artyq aıtqandyq emes. Sózi­mizge dálel bolsyn, taıaýda EQYU Demo­kratııalyq ınstıtýttar jáne adam quqyq­tary jónindegi bıýrosy Saılaýdy baqylaý jónindegi mıssııasy (DIAQB SBM) kezekten tys Parlament Májilisi saılaýyna qatysty aralyq esebin jarııalady.

Qujatta saılaýdyń elde bastalǵan bir­q­atar reforma aıasynda ótip jatqa­ny­na basa mańyz berilgen. Atalǵan mekeme saıası básekege qoǵamnyń belsendi qa­ty­sýyn kútip otyr. Sondaı-aq Máji­lis­ke ótetin 98 depýtattyń úshten ekisi proporsıonaldy júıe boıynsha al úsh­ten biri kópshilik okrýg boıynsha saılana­tynyna nazar aýdarady. Bir mandatty okrýg­­ter arasynda tirkelgen saılaýshylar sa­nyn­da aıtarlyqtaı aıyrmashylyq bar.

«Sońǵy jyldary parlamenttik saı­laý­­d­yń quqyqtyq bazasyna aıtar­­lyq­taı ózge­ris­ter engizildi. Saı­laý júıesiniń ózge­­rýi kandıdattardy tirkeýge áser etti, saılaýdy ót­kizý organdarynyń qu­ry­lymy men jumy­syn, sonyń ishinde saılaý kúnin­degi prosedýralardy jáne saılaý naýqanyn qarjylandyrý ere­je­lerin ózgertti. DIAQB SBM suhbat­ta­sý­shylarynyń kópshiligi reformalardy quptady. Olar DIAQB-nyń aldyńǵy birneshe usynysyn, sonyń ishinde saılaý shegin tómendetýdi, ózin-ózi usyn­ǵan kandıdattarǵa óz kandıdatýralaryn usynýǵa múmkindik beretin tolyq tike­leı Májilisti engizýdi jáne partııa­lar­dy tirkeý talaptaryn jeńildetýdi qaras­tyrdy», delingen EQYU baıandamasynda.

Budan bólek, saılaýdy ótkizý Orta­lyq saılaý komıssııasyna, sondaı-aq aýmaq­tyq, okrýgtik jáne ýchaskelik saılaý komıssııalaryna júktelgenine ekpin beredi. Osy ýaqytqa deıin OSK buqa­ra­lyq aqparat quraldarynyń, saıası par­tııa­lardyń jáne memlekettik meke­me­ler­diń ókilderi qatysqan turaqty otyrys ótkizgenine nazar aýdarady.

«OSK otyrystary sýrdoaýdarmasy bar qazaq jáne orys tilderinde tikeleı efır­de kórsetiledi, al sheshimder jedel jarııalanady. Saılaý komıssııa­la­ry­nyń qyzmetkerlerin saılaý kúni rásimderge oqytý jáne saılaýshylarǵa arnalǵan aqparattyq naýqan jalǵasyp keledi. OSK jańa saılaý júıesi aıasynda qatarlas saılaý ótkizýdiń qıyn­dy­ǵyn moıyndady. Qylmystyń aýyr­ly­ǵyna qaramastan, sot áreketke qabi­let­siz dep tanyǵan nemese túrmede otyr­ǵandardy qospaǵanda, 18 jastan asqan azamattardyń daýys berý qu­qy­ǵy bar. Saılaýshylardy tirkeý pas­sıvti jáne turaqty turǵylyqty jeri­ne negizdelgen. Saılaýshylardyń tizim­de­rin jergilikti atqarýshy organdar aza­mattyq hal aktileriniń memlekettik tizili­miniń derekteri negizinde jasaıdy. 4 naýryzdan bastap saılaýshylar tizimderi kópshiliktiń nazaryna usyny­la­dy. Saılaýshylar ýaqytsha tirkelgen jeri boıynsha tizimge engizý týraly óti­nish bere alady, eger olar tizimde kórsetilmese, ýchaske sheginde turatynyn rastap, saılaý kúni saılaýshylar tizimine qosylýy múmkin. 12 mıllıonǵa jýyq saı­laýshy tirkelgen. Tek saıası partııa­lar jalpyulttyq saılaý okrýginde kan­dıdattardy usyna alsa, bir mandatty saılaý okrýgterinde kandıdattardy usy­nýdy saıası partııalar, qoǵamdyq bir­­lestikter jáne azamattar ózin-ózi usyný arqyly júzege asyrady. OSK proporsıonaldy básekege qatysý úshin 281 kandıdaty bar 7 partııalyq tizimdi tirkedi, al ÝSK jáne okrýgtik saılaý ko­mıs­sııalary majorıtarlyq okrýgter bo­ıynsha 435 kandıdatty, onyń ishinde 359 ózin-ózi usynǵan kandıdatty tirkedi. Kóptegen bir mandatty úmit­ker­ler tirkeýge qajetti joǵary qar­jy­lyq jar­naǵa alańdaýshylyq bildirdi», de­lin­gen esepte.

Osy oraıda mynany aıta ketken jón, saılaý naýqany resmı túrde 18 aqpanda bas­taldy, al 17 naýryzda máresine jete­di. DIAQB SBM esebine súıensek, naýqan qyzý júrip jatyr. Ásirese ınternette jáne kóptegen kandıdat tirkelgen bir mandatty saılaý okrýgterinde saıa­­sı tar­tys joǵary deńgeıde. Sondaı-aq úmit­kerler jabyq oryn-jaılarda, negi­zi­nen jumys oryndarynda kezdesýler uıymdastyrýǵa, plakattar men bılbordtardy paıdalanýǵa jáne áleýmettik jelilerge ıek artqanyn alǵa tartady. Saılaýdy baqylaý mıssııasynyń pa­ıym­daýynsha, ázirge talqyǵa túsken birde-bir taqyryp basymdyqqa ıe emes. О́ıt­keni partııalar men kandıdattar kóp­te­gen áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası máselelerge nazar aýdarǵan.

Taǵy bir aıta ketetin másele, Májilis pen máslıhattardaǵy áıelder úlesi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bas­tamasymen Parlamentte áıelder men jastarǵa 30 paıyzdyq kvota bólingeni málim. Kóptegen sarapshy bul qadamdy jo­ǵary baǵalady. Osylaısha, bul usy­nys zańdyq kúshine enip, júzege asa bas­tady. Máselen, Májilistiń ótken sha­qy­rylymdaǵy depýtattarynyń 28-i áıel bolatyn. Saılaýdy baqylaý mıssııasy da osy máselege nazar aýdaryp otyr.

«Saıası partııalardyń eshqaısysyn da, partııalyq tizimderdi de áıel bas­qar­maıdy. Alaıda áıelder sot júıe­sinde jáne tómen turǵan saılaý komıssııalarynda jaqsy usynylǵan. Áıelder partııalyq tizim boıynsha tirkelgen kan­dı­dattardyń 28,5 paıyzyn jáne bir mandatty saılaý okrýgterinde 19,5 pa­ıyzyn quraıdy», delingen EQYU jarııalaǵan málimdemede.

Sonymen qatar esepte keıingi jyldary saılaý boıynsha normatıvtik-qu­qyq­tyq bazaǵa aıtarlyqtaı ózgerister engi­zilgeni aıtylǵan. Máselen, 2022 jylǵy konstıtýsııalyq ózgeristerden keıin parlamenttik saılaýǵa qatysty nor­matıvtik-quqyqtyq baza qaıta qa­raldy. Saılaý týraly zańǵa engiziletin túze­týler jobasy 2022 jyldyń shilde­sin­de qo­ǵam talqysyna usynyldy. Azamattyq qo­ǵam uıymdarynyń materıaldary ne­gi­zinde keıbir ózgeris engizildi.

«Saılaý júıesiniń ózgerýi kandıdattardy tirkeýge áser etti. Saılaýdy ótkizý organdarynyń qurylymy men jumysyn, sonyń ishinde saılaý kúnindegi prosedýralardy jáne saılaý naýqanyn qarjylandyrý erejelerin ózgertti. Saılaý týraly zańdaǵy mańyzdy jańa­lyq­­tar qatarynda áleýmettik medıa úgit-nasıhatyn retteý jáne azamattyq baı­qaý­shylardy akkredıtteýdiń resmı prosedýrasyn engizý bar. Sońǵy jyl­dary saıası partııalar týraly zańǵa eleýli túzetýler engizildi, bul par­tııa­ny tirkeý úshin qajetti múshe sa­nyna qoıylatyn talaptardy 20 myń­nan 5 myńǵa deıin tómendetti. DIAQB SBM suhbattasýshylarynyń kóp­shiligi reformalardy quptady. Olar DIAQB-nyń aldyńǵy birneshe usynysy, sonyń ishinde saılaý shegin 7-den 5 paıyzǵa deıin tómendetýdi, Májilistegi barlyq orynnyń tikeleı saılanýyn qamtamasyz etýdi, ózin-ózi usyn­ǵan kandıdattarǵa saılaýǵa qaty­sý­ǵa múmkindik berýdi jáne partııalardy tirkeý talaptaryn je­ńildetýge nazar aýdardy», delingen baıan­damada.

Ata Zańǵa sáıkes, Májiliske elde keminde 10 jyl turǵan, 25 jastan asqan adam saılaýǵa túsýge quqyly. Alaıda sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin kináli dep tanylǵandar, sottylyǵy ótelmegender saıası básekege qatysa almaıdy. Esepke súıensek, saıası partııalardy tirkeýge qoıatyn talaptar DIAQB-nyń usynystaryn eskere otyryp, qaıta qaralǵan.

«Tek tirkelgen saıası partııalar biryń­ǵaı jalpyulttyq saılaý okrý­gin­de kandıdattar usyna alady. Úmit­kerlerdiń jabyq tizimi bekitiledi. Bir mandatty saılaý okrýgterinde saıa­sı partııalar, qoǵamdyq birlestikter jáne azamattar ózin-ózi usyný arqyly júzege asyrady. Parlamenttik saılaýǵa tirkelý úshin partııalyq tizim boıynsha usynylǵan nemese bir mandatty saılaý okrýgi boıynsha úmitker árbir kandıdat úshin 1 050 000 teńge (shamamen 2 165 eýro) mólsherinde qarjylyq kepil engizý qajet», delingen Saılaýdy baqylaý jónindegi mıssııanyń aralyq esebinde.

«Naýqan ázirge jandanǵandaı. Atap aıtqanda, bir mandatty saılaý okrýg­terinde kandıdattar sany kóp. Sony­men qatar osy saılaýǵa eki jańa saıası partııanyń qatysýy da buǵan áser etedi. Birinshi kezekte partııalar men kandıdattar jabyq jerlerde, negizinen jumys oryndarynda kezdesýler uıym­das­tyrady, plakattar men bılbordtardy paıdalanady jáne áleýmettik jeli­ler­de belsendi qatysýdy qoldaıdy. 18 aqpanda «Amanat» partııasynyń bas­ta­masymen alty tirkelgen saıası par­tııa memorandýmǵa qol qoıyp, adal naý­qan júrgizýge kelisti. Almatyda bir­ne­she ózin-ózi usynǵan, táýelsiz jáne oppozısııalyq bir mandatty kandıdat saılaýaldy naýqanyn ótkizý úshin kúsh biriktirip, birlesken manıfest shy­ǵar­dy», delingen baıandamada.

Uıym úmitkerler kótergen taqyryp­tar­ǵa da nazar aýdarǵan eken. EQYU-nyń keltirgen esebine sáıkes, máselelerdiń eshqaısysy dál qazir basymdyqqa ıe emes. О́ıtkeni onyń bári dál qazir ózekti bolyp tur. Máselen, azyq-túlik baǵasynyń ósýi, turǵyn úı, qalalyq qaýipsizdik jáne qolaılylyǵy, aýyl shar­ýashylyǵy, saıası jáne eko­no­mı­ka­lyq reformalar, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý, zańnyń ústemdigi, durys basqarý, qorshaǵan ortany qorǵaý sııaqty kóptegen áleýmettik jáne eko­nomıkalyq máseleler kóteril­gen. Son­daı-aq áleýmettik jelilerde Re­seı­­diń Ýkraınaǵa basyp kirýinen týyn­da­ǵan qıyndyqtar, ulttyq táýel­siz­dik pen egemendik taqyrybyna da nazar aýda­ryl­ǵan.

 «Facebook, Instagram jáne YouTube saıttarynda barlyq partııanyń, jekelegen kandıdattardyń jáne ınflıýen­ser­lerdiń onlaın-naýqanyn DIAQB SBM baqylap otyrdy. Osy ýaqytqa deıin Instagram eń kóp qoldanylatyn plat­forma boldy. Partııalar ózderiniń akkaýnt­taryn aıryqsha kontent ornalas­tyrý úshin, sondaı-aq negizinen oqıǵalar týraly beınerolıkterden, fotosýretterden jáne saılaýaldy plakattardan turatyn kandıdattardyń kontentin qaı­ta basyp shyǵarý úshin paıdalanady. Keı­bir tanymal YouTube arnalary saılaý al­dyndaǵy pikirtalasqa oryn bólip, kandıdattardy debattarǵa shaqyrdy. Qol­daýdyń belgisi retinde kóptegen iz­ba­sary bar tanymal táýelsiz kandıdattar onlaın-keńistikti usynady jáne táýelsiz kandıdattardy basqalardan, keıde ózde­riniń saılaý okrýgterinen nasıhattaıdy. Inflıýenserlerdiń onlaın-posttary, basqalarmen qatar, jýrnalıs­terge jasalǵan shabýyldar men eldegi sybaılas jemqorlyqqa arnalǵan», de­lin­gen Saılaýdy baqylaý jónindegi mıssııa baıandamasynda.

Syrtqy ister mınıstrliginiń resmı ókili Aıbek Smadııarov atalǵan esepke qatysty pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, DIAQB SBM saılaý úderisterin uıymdastyrý sharttaryn jáne olardyń halyq­aralyq standarttarǵa sáıkestigin taldaıdy.

«Atalǵan esepte sarapshylar Qazaq­­standa júzege asyrylǵan saı­laý júıe­si­niń reformasyna oń baǵa berip, onyń keıbir erejeleri Demo­kra­tııa­lyq ınstıtýttar jáne adam quqyq­ta­ry jónindegi bıýrosynyń aldyń­ǵy usynymdaryna sáıkes keletinin málimdedi. Atap aıt­qan­da, saılaý shegin tómendetý, tikeleı daýys berý arqyly tolyq saılanatyn Má­ji­listi engizý, sondaı-aq partııalardy tirkeýge qoıylatyn talaptardy jeńil­de­týge qatysty.

Sonymen qatar sarapshylar Ortalyq saılaý komıssııasynyń saılaýdy uıym­das­tyrý jónindegi jumysyn oń baǵalap otyr. Internette ári kóptegen kandıdaty bar bir mandatty saılaý okrýg­te­rin­de saılaý naýqany qyzý ekenin atap ótti», dedi A.Smadııarov.