Besinshi túlik

«Egemenniń» 2014 jylǵy 11 maýsym­daǵy sanynda áriptesimiz M.Sembaıdyń eshki túligi jóninde «Eshki» degen problemalyq zertteý maqalasy jaryq kórdi. Sóz joq, keıingi jyldary eshki jóninde jazylǵan maqalalardyń táýiri osy maqala desem jańylysa qoımaspyn. Saǵyzdaı sozyp qalamdy súıkeı berýge bolady. Alaıda, avtor oǵan barmaıdy. Qazirgi aıtyp júrgen qaldyqsyz tehnologııa máselesin osy eshki jónindegi bir maqalasymen sheship-aq tastaǵan. Oqyrmanyna oı tastaý maqsatynda jazylǵan maqalaǵa biz de óz pikirimizdi bildireıik dep qolymyzǵa qalam aldyq. Sonymen... Eshkiniń ózi túlik pe, túlik emes pe? Túlik bolsa neshinshi? Besinshi, árıne. Tórt túlikti qazirginiń kez kelgen balasy biledi. Besinshisin bilmeıdi. Ony ilgeridegiler bilgen. Kıiz týyrlyqty mońǵol aǵaıyndar eńsesin tiktep, eltańbasyn kestelegende aldyńǵy qatarǵa túlikterin shyǵarǵan bolatyn. Sonyń ishinde eshki de boldy. Besinshi túlik bolyp! Qazaq balasynyń túlik esebinde eshki balasy joq. Nege? Eshki tabıǵatynan taramys mal. Onyń etiniń taralyp, maı jınaý kezeńderi qazaqtyń kúndelikti turmy­syna kele bermegen. Kelip-ketip jatqan qonaqtaryna qoı balasyn jumsaǵan. Eshkige kelgende tosyla bergen. Jaı ýaqytta eshkini qasqyr da jemeıdi. Taǵy da qaıtalap aıtamyz jaraýy – jarady. Biraq jemeıdi! О́ıtkeni, eshkiniń maıy qatyp qalady. Ishekke maı qatqan qasqyryńnyń ózi alysqa uzaı almaıdy. Aınalshaq bolyp, bir oryndy aınala beredi. Ondaı aınal­shaqty balanyń ózi de soǵyp ala alady. Ertede de qastandyq oqıǵalary bolyp turǵan. Sonyń biline bermeı­tin ýaqıǵalary tikeleı osy eshki túligimen baılanysty. Jo-joq, eshkige súzgizbegen, bar-joǵy eshki etin jegizgen. Sol jetip jatyr. Adam eshkishek bolyp qalady. Eshkishekińiz túınemińizben birdeı! Muny juldyz aýrý deıdi. Bir túnnen qalsańyz turyp ketesiz. Sondyqtan da, qazaq balasy eshki ósirýge qulyqty bola bermegen. Onyń ishinde túlik qataryna qospaǵan. Alaıda, onyń qaldyqsyz resýrs ekendigin jaqsy bilgen. Soǵan oraı áreket etken. Aldymen etinen bastaıyq. Eń jeńil et – eshkiniń eti. Tez taralady. Dárýmenge óte baı. Ásirese, jasy kelgen adamdarǵa qajetti kalsıı qospalary da mol. Ol úshin eshkini ósirý kerek. О́sirgende eshkini kádimgideı tárbıeleıdi. Bul naǵyz qara kúzdiń ýaqyty. Qarakúzde eshki maly, onyń ishinde serkeniń eti kemeline keledi, shynymaılanady. Asa semirgen serkeden kádimgi qazy túsedi. Mundaı et kári-qurtańǵa aıtarlyqtaı qýat, nár beredi. Eshki etinen keıin bir aıaq qymyz, ne ashyǵan aıran ishse jetip jatyr. Olar eshqashanda maıdyń qatýyna jol bermeıdi. Eshkiniń túlik esebine kirmeýine sıyrdyń da qatysy bar. О́ıtkeni, erterekte babalarymyz sıyr malyn sasyq dep muryn shúıirip asyraı qoımaǵan. Sondyqtan da qolda aıran bola bermegen. Eshkiniń qazy beretin qazylyq aıy qazanmen tuspa-tus keledi. Serkelerdi ushalap osy aıda soıady. Eshkiniń qazysy alty aıdan aspaıdy. Asqan ýaqytta maı ózin-ózi jeıtin bolady. Ash qasqyrdyń da eshkini jeıtin jaıy bolady. Sondaıda qasqyr kádimgideı shóp jep turady. Ol shóbimiz – ermen. Ermen eshki maıyn erite alady. Sondyqtan da babalarymyz eshki terisin ılegende maıdan aryltý úshin osy ermendi qoldanǵan. Eshkiniń súti myń da bir em. Tórt túliktiń ishinde ana sútine jaqyny da osy eshki súti. Eshki súti tez qorytylatyn taǵam túri. Sondyqtan da ony jasamys adamdar paıdalanady. Eshki sútiniń bórtken, bezeýdi alyp túsetin de qasıeti bar. Soǵan oraı eshki sútin jaqpamaı retinde jıi qoldanady. Qulaq aýrýlaryna da eshki súti qoldanylǵan. Eshkiniń terisine keletin bolsaq eń myqty teri osy eshki terisi. Sondyqtan da kókpar tartqanda serkeni paıdalanǵan. Eshkiniń terisi tez jıdıdi, maıynan tez arylady, ústine bir ýys tuz tastasa jýyq mańda irimeıdi. Taspany osy eshki terisinen alady. О́rimniń negizgi terisi osy eshki terisi. Bálenbaı bas dyraý qam­shylar osy eshki terisinen órilgen, sándik aıaqton jasaǵan. Soǵan oraı onyń ter­isi etinen de qymbat baǵalanǵan. Eshki teri­sin arqalaǵan baıaǵynyń qazaqtary Mekkege esh muqtajdyq kórmeı jetken deıdi. Eshki júninen asyl eshteńe joq. Eń aldymen, qurt-qumyrsqa jolamaǵan, salmaǵy qus ulpasyndaı jeńil bolady ári jyly, sýyqty da ótkizbeıdi. Sondyqtan da eshki júninen toqylǵan toqymalar qashanda jyly bolady. Josaǵa kóngish keledi. Soǵan oraı áıel kıimderi osy eshki júninen toqylady. Al qyly negizinen basjipter men noqtaǵa paıdalanylady. Eshkiniń qyly jylqyǵa qaraǵanda jýas keledi. Qazaqta qultaban degen sóz bar. Syrt qaraǵanda bári túsinikti sııaqty. Mundaı sóz mońǵol men qalmaqtarda bar eken. Munan uǵarymyz, súıeginen emes, tabanynan qul. Tereńirek úńilsek onyń da ózindik syry bar eken. Soǵys ýaqytynda qolǵa túsken tutqyndardy jumys kúshi retinde ǵana jekken. Alaıda, jaýger tutqyndardy olaı májbúrleý ońaı bolmaǵan. Soǵan oraı eshqaıda kete almaıtyn etip tutqynnyń tabanyn tilip, eshkiniń qylyn sińirgen. О́ıtetini jylqyǵa qaraǵanda eshkiniń qyly jasyq. Mundaı tutqyndar alysqa uzaı al­ma­ǵan. Jáne bular quldar emes. Onyń ishinde qultabandar emes. Bolsa qyl­tabandar. Qultabandar emes – qyltabandar. Múıizi erigish keledi. Áshekeılik mańyzy joǵary. Shaqshalyq, taztaraq, qustaraqtar, biteýıne, kóteýıne, shuqýyshtar, pyshaqtyń bódesi, jaqtyń bótesi osy eshki múıizinen jasalady. Qalǵany – tuıaǵy. Odan da sándik buıymdar jasaıdy. Alaıda, dárilik qasıeti kúshti. Jylqynyń, onyń ishinde erkeginiń eki jasynda tiseıtini belgili. Tiseý asa bir qıynshylyqpen júredi. Sonyń saldarynan jylqy maly azyp ketedi. Sony jeńildetý úshin eshki tuıaǵyn aqjem bolǵansha jumsartyp, keptirip tartady. Sony qunanǵa ishkizedi. Sol jazynda qunan shóptalmaýǵa jarap, jetilip ketedi. Babalarymyz maldyń kúıliligin saýyryna, baýyryna, jaýyryna qarap aıyrǵan. Jaı ýaqytta eshkiniń semizdigin aıyrý múmkin emes. Ony eshki baǵýshy shekshekter jaqsy bilgen. Eshkiniń buǵasynda eki bez bolady. Jaı ýaqytta ol kózge kórinip turady. Al mal semirgende qoldyń judyryǵyndaı maıǵa kómilip kete barady. «Bezi joq eshki pyshaqty tabady» degen máteldiń týra maǵynasy osyndaı. Sóz ishinde aıta ketelik, buryndary eshkili baılar bolǵan. Eshkiniń tabynyn tasar, baqtashysyn shekshek degen. Qoıdyń aǵyn qatyq, eshkiniń aǵyn kókpek degen. Qoı momaqan bolǵanda, eshki sekek. Qoıdyń júırigi kelepan da, eshkiniń júırigi sekeı. Eshki jaryqtyq tabıǵatyna qaraı jylyna eki ret tóldep otyrǵan. Onyń ekinshi márte tóldegendegi tólin daǵalaı ataǵan. Qazaqtyń qarııalary eshkilerdi osylaısha tóldetip, jyl boıy eshki etinen ajyramaǵan. Kárilik múshelge shyqqan babalarymyz eshki etin kóbirek paıdalanatyn bolǵan. О́ıtkeni ol sińimdi jáne adamdy tez shıratady. Osylarymyzdy endi adamǵa qaratyp aıtsaq bári de kezdesedi. Tańǵalatyn túk te joq. Emshek sútimen bala kótergen sheshelerimiz az bolmaǵan. Jyldyń basynda týǵan áıelderdiń sol jyldyń aıaǵynda bosanyp jatatyn sáti az bolmaǵan. Ondaı balalardy erekshelep balaqaı degen. Qazirgi ýaqytta balaqaı sózi basqa maǵyna alyp ketken. Endeshe, eshki balasy bir jylda segiz tól bere alady. Mundaı tasar ıe bermeıdi. Sodan da «Esiń ketse eshki jı» degen mátel qalǵan. Keshegi babalarymyz joq, onyń ornyna eshkiniń etin, sútin as dep bilmeıtin jańa urpaq keldi. Bul urpaq túlik sanyn kóbeıtetin urpaq emes. О́ıtkeni, qoıdyń qulaǵynan qorqatyn urpaq ósip shyqty. Al keshegi aǵa urpaq qaıtyp kelgendeı jaǵdaı bolsa eshkini mindetti túrde túlik qataryna qosar edi. Besinshi túlik qylyp. Tórehan MAIBAS, Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri. QARAǴANDY.