Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jazýshy Ábilqaıyr Spanov Báýbek Aınazar mergenniń ańshylyq ónerin sıpattaǵan bir kitabynda: «Mańǵystaýlyqtardyń sóıleý mánerinde kóbirek qoldanylatyn «kóksaýyr etik», «kóksaýyr jona» degen tirkes bar, sonyń birden-bir shıkizaty – tary unyn sútke ezip daıyndaıtyn, arnaýly ádispen ılengen qulan terisi. Kóksaýyr etik kıip, ábzel tutyný barlyqtyń, baılyqtyń shyrqaý belgisi bolýy sebepti qulan aldymen osy terisi úshin aýlanyp, birjolata qurtylyp jiberilgen», dep jazǵan-dy. Ábekeńniń bul deregin zoolog-ǵalymdar resmı málimetterimen rastaıdy.
1978 jyly basylǵan Qyzyl kitapta bylaı delingen: «1855-1876 jyldary bul ańdardyń tuıaqtary Saǵyz ben Embiniń aralyǵynda, Muǵaljar taýlary aınalasynda, Ulytaýdyń jotalarynda, Aral teńiziniń jaǵalaýyn boılaı, Ústirt pen Mańǵyshlaq jartyaralynda, Zaısan kóliniń soltústiginde, Semeı mańynda, Ertistiń sol jaǵalaýynda, odan ári soltústik tusqa qaraı Pavlodarǵa deıin jetip jatýshy edi. 1897 jyly qulandar Qulanótpes pen Terisaqqan ózenderine deıin kelgen-di. ...HIH ǵasyrdyń 90-jyldary qulandardyń sany asa qaýipti túrde azaıa bastady. Qulannyń sońǵy ret kózge túsýi 1936-1937 jyldary Hantaý taýlarynda, Ileniń tómengi saǵalarynda, bir tarmaǵy Topardyń boıynda, Toraıǵyr men Sharynnyń aralarynda jáne Qatýtaý taýlarynyń Ile qyryna jaqyn mańaılarynda baıqalǵan-dy».
Qulannyń joǵalýyna tek qana ańshylar kináli bola almaıdy. Jyldamdaǵy keı kezderde kóptegen at ala almaıtyn 85 km/saǵat, al «ádettegi» orta shabysy saǵatyna 60-65 km bolyp, onysyn birshama uzaq ustaı alatyn bul qulandarǵa ańshynyń ańshysynyń ǵana qoly jeter. Kónekóz shaldardyń aıtýynsha, olar 1879-1880 jylǵy jutta sırep qalyp, 1891-1892 jyldyń jutynda kóbirek qyrylyp, odan keıin Ústirt ústinde, Aral teńizi mańynda, Saryarqanyń tómengi eteginde jáne basqa kóptegen jerlerde tipti joǵalyp ketken.
K.Segizbaıuly joǵaryda atalǵan maqalasynda: «quryp ketken qulandy qutqaramyz» dep Túrikmenstannan janýardy Araldaǵy Barsakelmeske ákelip, kóbeıttik te, Altyn-Emelge, odan basqa jerlerge kóshirdik. Eń bastysy, olardy «Prjevalskıı jylqysy» dep jarııaladyq. Ras, «Prjevalskıı jylqysy» dep júrgenimiz qulan bolatyn, al Túrikmenstannan ákelingender qulan emes, jabaıy esek – dombaı bolatyn» deıdi. Avtor bul joramalyn birazdan beri aıtyp júrgeni kórinedi. Osydan 15 jyldaı buryn «Almaty aqshamynda» (2008 jyl 17 sáýir) «Naǵyz qulan osy bolar-aý» maqalasynda-aq Qazaqstanda sońǵy kezderde kóbeıip bastaǵan qulan dep júrgenimiz «dombaı degen ań degimiz keledi» dep jazǵan. Iá, Kádekeń ol oıynyń aldyna «qolmen qoıǵandaı ǵylymı tujyrymymyz bolmasa da» degen eskertpesin keltire ketýdi de jón kórgen. Altynemel qoryǵynyń dırektory Halyq Baıádilov te «bizdiń qulan dep júrgenimiz dombaı» degendi aıtyp júr eken.
Qulan jaıyn sál keıinirek qozǵalyq. Al dombaı degen ne edi? Kádekeń ol ataýdyń ǵylymı ádebıette atalmaıtynyn, on tomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sózdiginde» de, A.Quralulynyń dástúrli mádenıetke baılanysty irgeli eńbeginde de joqtyǵyn, tek A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty shyǵarǵan «Qazaq tiliniń sózdiginde» ǵana dombaıǵa jabaıy esek deıtin anyqtama berilgenin kórsetip ótedi. Oǵan bul baǵytta izdenis jasap kórgen bizdiń de kózimiz jetti. J.Keıkinniń shaǵyn «Túz haıýandary» maqalasyndaǵy (Egemen Qazaqstan, 1998. 21 naýryz) «dombaı – jabaıy, taǵy esek» degen anyqtamasyn kóre aldyq. «Jabaıy esek tobynda – tek dombaı ǵana» degendi Á.Ábilasan (Ana tili, 1996. 22-naýryz) jazǵan. Sondaı anyqtamany Q.Qaıym da (Ana tili, 1996. 5 qyrkúıek) beredi. Biraq sol Kádekeńniń «Keńes ensıklopedııalyq sózdiginde» Úlken Qap taýynyń (Kavkaz) soltústik eńkeıisindegi Teberda ózeniniń basynda Dombaı alańy degen jerdiń jáne osy Dombaı atty eldi mekenniń baryn, sondaı-aq Qap taýynyń batys jotasynda «Dombaı ólgen» (ýlgen) atty bıiktiktiń bar ekeni, demek bul taýda da dombaılardyń ómir súrgenin jáne qarashaı, balqar sııaqty túrkitildes aǵaıyndardyń da bul janýardy osylaı ataǵandarynyń dáleli degen tuspalymen kelise almadyq. Dombaı – qarashaı-balqarlardyń dommaı sóziniń azdaǵan ózgeriske ushyraǵan túri. Onyń orys tiline zýbr dep aýdarylatynyn (Rýssko-krachaevo-balkarckıı slovar) jazypty. Bul jaǵdaı Qap taýyndaǵy «ólgen» dommaıdyń jabaıy esekke túk te qatysy joqtyǵyn kórsetedi.
Osy jabaıy jylqylar men esekter taqyryby elimizdiń qazaqtildi basylymdary betinde 1996 jyldary da kóterilgen. Ulttyq «Ana tili» aptalyǵynyń 1996 jyldyń 22 naýryzyndaǵy sanynda Ábilasan Ábilhannyń «Qulandaı ashy daýystym...» maqalasy jarııalandy. Onda: «... Mahambettiń «Taǵydaı tańdap sý ishken, Tarpańdaı tizesin búgip ot jegen» deıtin joldaryndaǵy «taǵydaı» degen sóz de shyn qulanǵa baǵyttalǵan teńeý sóz dep bilemiz. Sýdy tańdap ishetin túz ańdarynyń ishinde jabaıy jylqy týystarynan basqa qaısysy bolýy múmkin? Úı haıýanattarynyń ishinde sýdy jylqy ǵana tańdap ishedi. Eń taza shóp, taza jem jeıdi. Onyń túzdegi týysy – qulan. Búgingi emes, ertedegi qulan... Sondaı-aq burynyraq joıylyp ketken – tarpań. Qulan sol tarpań týysynyń kebin kıe jazdap baryp, qudaı jarylqap, birli-jarymynyń tuıaǵy haıýanattar baǵyna ilingen ǵoı. Biraq óz atyn joǵaltqan. Aıyrmasy aspan men jerdeı dombaı taqylettes bir túz ańy munyń atyn jamylyp júr», dep jazylady. Ábekeń bul jerde qazirgi qazaq jerindegi qulan dep júrgenimiz shynymen de qulan, tek keıbireýler oǵan dombaı atyn telip júr degen oıyn jetkizedi. Buǵan berilgen maman-bıologtiń jaýaby qulaq asarlyq. Qaıym Qabdilrashıd osy gazettiń sol jylǵy 5-qyrkúıegindegi sanynda jarııalanǵan «Dombaı jáne túzat – qulan emes...» maqalasynda bylaı jazady: «Jylqy tuqymdastar 3 týysty bolyp keledi, olar: zebra, esek, jylqy. Jabaıy esek dombaı dep atalady. Qazir dombaıdyń eki túrin tabıǵattan kezdestirýge bolady. Alaıaq dombaı Somalıdegi Aden buǵazy jaǵalaýynda, bálkim Efıopııada ǵana azdap kezdesedi, aıaqtarynda qoshqyl jolaqtary bolady, túsi de qoshqyl. Al Erıtreıde, Sýdanda jáne Soltústik Efıopııada aqqaryn dombaı tirshilik etedi. Jylqy týystastyń 4 túri bar, olar qulan (kıang, onagr), tarpań, túzat». Avtor olardyń «tórtinshi» túrin kórsetpeı ketken, asyly bary úsheý bolsa kerek-ti.
Á.Ábilasan joǵaryda atalǵan maqalasynda kópshilik qulan dep qabyldap kelgen, qazir Prjevalskıı jylqysy delinip, al belgili etnograf J.Babalyquly kerqulan dep ataıtyn jabaıy jylqynyń túrine Q.Qaıym túzat degen ataýdy usynǵanyn jazady. Sonymen K.Segizbaıuly bular qulan emes, dombaı ǵoı dep júrgen jylqy tuqymdastylardyń birin Q.Qaıym qarajal qulan deıdi. Qarajal qulandardyń ǵylymı ataýlarynyń biri – Túrkimenstan qulany. Osy Túrkimenniń qarajal qulandarynyń elý qaraltysy 1953-1961 jyldary Araldaǵy Barsakelmeske ákelinip, olardyń bastary kádimgideı kóbeıe bastaıdy, alaıda teńizdiń tartylyp, araldaǵy sý qorynyń ashyp, tushy sý kóziniń qatty azaıyp ketýi birshama ekologııalyq qaýip týǵyzýyna baılanysty haıýandardy Jetisýdaǵy Myńbulaqqa – «Altyn-Emel» ulttyq parkiniń aýmaǵyndaǵy Qapshaǵaı ań-qoryq sharýshylyǵy men Andasaı memlekettik qoryǵyna kóshirý oıǵa alynady. Ol jaqqa 1982 jyly eki kezeńmen 51 qulan jetkiziledi. Olardy Andasaı qoryǵyna jetistirý isi 1990 jyldary da jalǵasyn tabady. Onyń sońyn ala Mańǵystaý óńirine de bir toby jóneltilip, «Aqtaý-Bozashy» memlekettik qaýmalyna jiberiledi de, bul jańa mekendi tez jersingen olardyń bastary azǵantaı ýaqytta 150-ge jetip qalady. Bul jaqta qaıtadan paıda bolǵan mezgilinde osy bir jabaıy jylqylar kózine túsken turǵyndardyń baıqaýlarynsha, olardyń qylyqtary esekterdikine tipti de uqsańqyramaıtyn kórinedi. О́zderin tym erkin sezinip, mańynda jaıylyp júrgen jylqy bıelerin «esikten kirip, tór menikige» salyp, qýalap ketetinin kórgender az emes eken. Alaıda jergilikti turǵyndar olardyń sanynyń kóbeıip jatqanyna kúmándi-aq. Asyly, brakonerlerge tosqaýyl qoıylǵansha olar sharýalaryn tyndyryp alǵan syqyldy. Bálkim, aýrý-syrqaýlyqtary sebep bolǵan bolar, qalaı bolǵanda da jurt endigi olardyń qalǵany neken-saıaq desken-di. Sol áńgimeniń izimen oblystyq ań jáne orman sharýashylyǵy ınspeksııasynyń basshylyǵyna habarlasqanymyzda, olar bul kóńildegi kúdikti ókinishti túrde rastap berdi. Búgingi tańda Mańǵystaý jerinde qulandar qalmaǵan kórinedi.
Olardyń biz biletin otany bolyp sanalatyn Badhyz qoryǵy ornalasqan Túrikmenstannyń Mary óńirinen atamekeni Mańǵystaýǵa kóship kelgen aǵaıyndar da bul qulandardyń jabaıy esektiń aýylynan qashyq ekenin anyq aıtady. Sol qandastardyń biri, Munaıly aýdany Mańǵystaý aýyldyq okrýginiń «Bes shoqy» alabynyń turǵyny, eske saqtaý qabiletin joǵaltpaǵan 93 jastaǵy Qarabaıuly Jumaqan aqsaqal bylaı áńgimeleıdi: «Bul qulandar úıir-úıir bolyp júredi, biz kóre qalǵan olardyń úıirlerinde bıeleri júzden kem bolmaıdy. Aıǵyrlary ózara qyrqysyp jatady. О́ńderi – óńkeı surǵyltqa jaqyn, sarǵysh qum tústes. Nazar aýatyny – báriniń tústeri bir zaýyttan shyqqandaı birkelki, al esek degenderdiń óńderi ártúrli – aqshyldan qaraǵa deıin bola beretini belgili ǵoı. Bul qulandar jylqydaı kisinemeıdi, esek sııaqty aqyrady, biraq ol aqyrýy olardikinen bólekteý, sál báseńki, qarlyǵyńqylaý bolyp estiledi. Quıryǵy da jylqynikindeı uzyn emes, qulaqtary da uzyndaý, biraq esektikine qaraǵanda qysqaraq, biraq turqy iri, boılary olarǵa qaraǵanda bıigirek. Qandary taza ekeni baıqalady, las jerde júrmeıdi, laı sý ishpeıtinin baıqadyq. Bular qolǵa úıretýge, tipti de kónbeıdi. Shabystary da joǵary, olarǵa esekter, tipti de ere almas. Bul ekeýin ózara, tipti de shatystyrýǵa bolmaıdy». Aqsaqal osylaı dep aıtyp, en dalada, bóten kózden tys jerlerde olardyń biren-saranyn atyp, etin jegenin de moıyndap qoıdy. Dámdi, kádimgi jylqynikindeı deıdi. «Ras, – degen-di aqsaqal, – ol jaqtyń túrikmenderi jylqyny da, sol qulandardy da jemeıtin. Al qaı qazaqtyń balasy esekti jeýshi edi? Ol jaqta dombaı degen sózdi bilmeıdi de. Biraq onysy bul haıýannyń esek bolý múmkindigin bilmegeninen emes qoı. Mal baqqan qazaq jylqy men esek tuqymdastardy aıyrar-aý». Ata-babasy malmen ǵana kún kórgen, ózi de jasynan sol sharýashylyqpen ábden-aq jetkilikti aınalysqan aqsaqal osylaı deıdi.
Bıolog-ǵalym Q.Qaıym qulan syrt pishini esekke uqsaǵanymen de, jylqy tuqymdas bolǵandyqtan jylqynyń qasıetterin boıynda saqtaıdy dep atap kórsetedi. Degenmen olardyń keıbir jylqyǵa tán emes bolyp kórinetin qasıetteri de bar boldy. Qazirgi (qarajon) qulandardyń kisinemeı, aqyratyny, al Jumekeń aǵamyz (J.Q.) aıtqanyndaı óz elinde (túrkimen jerinde) taza sý izdep, laıynan pysqyrynyp, murnyn shúıirip, jıirkenip jatsa-daǵy, syrtta shól ábden qysqanda, tipti Araldyń ábden ashyǵan, mıneral qaldyqtarynyń quramy ár lıtrine 18 grammnan kelgende de, ádette ishe qalsa jylqyny qatyryp túsiretindeı ashy sýdy iship júre berýine, tórt túlik jolamaıtyn dámi de, ıisi de jaǵymsyz shópti azyq qylýyna ǵalymdardyń kýálik etýi (Sotnıkov V.L.Kýlany. 1986) olardy jylqydaı tekti maldan kádimgideı alystatyny da anyq. Biraq olardyń jabaıy esek emes, kádimgi qulannyń bir túri ekeni de taǵy kúmánsiz.
1972-1978 jyldary Halyqaralyq tabıǵat jáne tabıǵı resýrstardy qorǵaý komıssııasynyń vıse-tóraǵasy bolǵan belgili Keńes zoologi, ǵylym doktory, qulandardy sonaý 1942 jyldardan bastap áýeli Mańǵolııa jerinde, keıin – 1959-1980 jyldary Túrikmenstandaǵy Badhyz qoryǵy men Araldyń Barsakelmes aralynda zerttegen A.Bannıkovtiń aıtýynsha, sońǵy tuıaǵy Qazaqstanda 1930 jyldardyń aıaǵynda joq bolǵan qulandar (Equus hemionus finshi Matschie) ol tuqymdastardyń iri túrleri edi, al túrkimenniń Marysynan qazaq jerine ákelingen qulandar (Equus hemionus onager Boddaret) – olardyń turqy kishkene ǵana túrleri.
«Naǵyz qulan osy bolar-aý» dep joramaldanatyn, kerqulan delinetin, al bıolog-ǵalym túzat deýdi usynǵan Germanııadan ákelingen «qulandar» – búgingi tańda álemniń zoobaqtarynda ǵana saqtalyp qalǵan Prjevalskıı jylqylary. Bul haıýandardyń qulyndary bıznesi zoologııa álemine qatysty mamandardyń arnaıy tapsyrysymen áldebir N.Assanov deıtin kópes jaldap alǵan ańshylardyń kómegimen Jońǵar Gobıinen (olardyń álektenip ákele jatqan qulyndaryn jaǵymsyz sút berip óltirip alǵan sátsizdiginen keıin) 1899 jyldyń kókteminde Bııskige aldyrylyp, ol jaqtan Ońtústik Ýkraınadaǵy Askonııa-Nova parkine aparylsa, 1901 jyly Gambýrgtik belgili ań satýshy K.Gagenbek sol N.Assanovtan áýeli 28, kelesi jyly taǵy 11 bas qulyn satyp alyp, Eýropanyń ártúrli zoobaqtaryna jetkizipti. Sol kezeńderde Eýropaǵa aldyrylǵan 52 taza qandy Prjevalskıı jylqysy men onyń 2 gıbrıdiniń (úı bıesi men jabaıy aıǵyrdan taraǵan) tek úsh qosaǵynan olardyń urpaǵy jańa mekenderinde jalǵasyp ketken kórinedi. Mıýnhenniń Hellabrýnı zoobaǵynan Qazaqstanǵa 2003, 2007 jyldary ákelingen jabaıy jylqylar – sol ar jaǵy jońǵarlyq Gobıden qulyn kezinde Eýropa eline asyrylǵan Prjevalskıı jylqylary (túzattar). Bular qulanǵa jatpaıdy.
Al endi «qulan bolyp júrgen» dombaıǵa qaıtyp kelelik. Bul jabaıy esekter qazaq jerinde anyq bolsa, olardyń basy baǵzy zamandarda quryp ketken. Al bul haıýandy olardyń álemdegi tuqymy saqtalǵan jerlerden bizdiń elge ákelip, «tiriltýge» baǵyttalǵan is qajet dep tappaýǵa baılanysty qolǵa alynbaǵan. Dombaılar jylqy tektes qulandardan tek tuıaqtary men jal, quıryqtarynyń túrlerimen, terisiniń óńimen jáne de basqalaı jaılarynyń (shabys jyldamdyǵy, jem-shópteriniń árqılylyǵy, qolǵa úırenimdigi, t.b.) ózgesheligimen ǵana emes, sonymen birge omyrtqalarynyń da, hromosamalarynyń sanymen de erekshelinedi.
Túrkimenstannyń Badhyz qoryǵynan sonaý 1953 jyldardan bastap Aralǵa ákelinip, keıin Qazaqstannyń ózge jerlerine taratylǵan, «osynyń ózi dombaı emes pe eken» degen kúdikke ushyraǵan jylqy týystas haıýanat ókili – ǵylymı ádebıette Túrikmenstan qulany dep atalatyn qarajal qulan. Búgingi tańda qazaq jerinde odan basqa qulan balasy joq.
Ázirbaı ORAZ
Mańǵystaý oblysy
