Ulttyq kıno úlgisi

«Qyz Jibek» fılmin túsirý «Qazaq­fılm» kıno­stýdııasy úshin óte mańyzdy kezeń boldy. Buǵan deıin qazaq ómiriniń ótken zamanda qandaı aýyr da azapty bolǵanyn, halyqtyń turmysy joqtyq pen tarlyqta ótkenin fılm jasaýdy qolǵa alǵan Sultan-Ahmet Qojyqov bastaǵan top jaqsy bildi

Basqa týyndylaryn bylaı qoıyp, tek «Qyz Jibek» fılmin eske alǵannyń ózinde Sultan Qojyqov qazaq kıno óneriniń jaryq juldyzy bolyp esep­teletini ámbege aıan. Aǵamyz týraly osy esteligimizdi el mádenıetiniń altyn qoryna engen «Qyz Jibek» fılminiń túsirilý tarıhyna arnaǵandy jón kór­dik.­ Sebebi jańa býyn jastar ósti jáne mun­daı orasan zor tarıhı oqıǵalar týra­ly, ókinishke qaraı, kóp aıtyla ber­meı­tini de jasyryn emes.

Qazaq «Qyz Jibek» jyryn «mahabbat gımni» dep ataıdy. Ǵasyrlar boıy aýyz ádebıetiniń damýynda epos ózgeristerge ushyrap, jetildirilip, na­ǵyz kórkem týyndyǵa aınalǵany anyq. Solaı bolsa da qazaq qoǵamynda jeke bastyń bostandyǵy, sezim men mahabbat erkindigi týraly paıymdar ashyq aıtyla bermegen. Eski rýlyq zamannyń neke men otbasyna qatysty salttary ústem bolǵany da belgili. Solaı bola tursa da «Qyz Jibektiń» shyǵýy sol dáýirdiń ózinde-aq halyqtyń estetıkalyq pa­ıym-túsinigine belgili bir dárejede jańa­lyq bolǵany ýaqyt talabyn bildiredi. Tólegenniń de, Jibektiń de ózine la­­ıyq jar izdeýi, súıispenshilikpen úılený­di kózdeýi – sol kezeńdegi jastardyń ­oıynda, kókireginde júrgen armanyn, muńyn, tilegin ańǵartady. Jyrdyń el arasynda keń taraýynyń basty sebebi de osynda. Vıkıpedııany aqtaryp otyrǵan ár qazaq «Qyz Jibek – qazaqtyń eń kóne muralarynyń biri, lıro-epostyq das­tan» ekenin biledi. «Qyz Jibek» jyry – ańyz emes, tarıhı oqıǵa, keıipkerleri ómirde bolǵan adamdar. Jyrdyń negizgi keıipkerleri – Tólegen men Jibek birin-biri shyn súıgen ǵashyqtar, biraq áke batasynan attap ketken Tólegenniń ólimi men Jibektiń qaıǵyly taǵdyry zamanynda talaı janarǵa jas úıiriltkeni aıtpasa da túsinikti. Jibek beınesin sulý­­lyq pen ásemdiktiń nyshany, jyr­dy qazaq halqynyń rýhanı qundylyǵy­na qosylǵan baǵa jetpes asyl mura de­sek, qatelespeımiz.

Qazaqtyń ulttyq lıro-epıkalyq «Qyz Jibek» dastanynyń kınonusqasy 1972 jyldyń qyrkúıek aıynda álem­dik ekranǵa joldama alǵan. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, 1969-1971 jyldary «Qazaqfılm» kınostýdııasynda túsi­rilgen bul eki serııaly kórkem fılm­niń kınorejısseri Sultan-Ahmet Qojy­qov­tyń týǵanyna búgin 100 jyl tolyp otyr­ǵany tilge tıek bolyp otyr.

Sultan-Aqmet Qojyqov 1923 jyl­dyń 10 naýryzynda Jambyl qalasynda Alash qaıratkeri – Qońyrqoja Qojy­qovtyń (1880-1938) otbasynda dúnıege kelgen. Anasy Látıpa Muńaıtpasova-Qojyqova (1893-1960). Olardyń Sul­tan-Ahmetten úlken úsh uly Qoja-Ahmet, Qulahmet, Nurahmet óse kele qyl­qa­lamynan tamasha dúnıeler týǵan daryndy sýretshiler boldy. Olar­ǵa eliktegen Sultan-Ahmet te sýretke qabileti bar ekenin erte kórsete bas­ta­dy. Oǵan sebep balalardyń anasy Látıpa qazaq qyzdarynyń arasynan shyqqan tuńǵysh teatr sýretshisi, sahna bezendirýshisi edi. Sultan-Ahmet dúnıetanymynyń qalyptasýynda negizinen ákesiniń yqpaly zor boldy. Ol qazaq mektepteriniń muǵalimderi men shákirtteri úshin ár dybysty jeke árippen tańbalaıtyn «Álippe» jazǵan adam. Aǵartýshylyqpen qatar ulttyq qozǵalysqa qatysyp, qoǵamdyq-saıası jumystarǵa belsene aralasqan. Tipti Túrkistan Ortalyq atqarý komıteti men onyń tóralqasynyń múshesi, birneshe ret TúrkSIK múshesi, Qosshy OK basshylarynyń biri bolǵan. Mádenıet salasyna da úlken úles qosqan tulǵa­lardyń biri, 1935-1936 jyldary professor S.Asfendııarovtyń jetekshiligi­men jaryq kórgen «Qazaqtyń ótken­de­gi tarı­hy týraly derekter men mate­rıaldar» atty eki tomdyq qundy eńbek­ti quras­tyrýshylardyń biri. Ult­tyq kóne eskert­kishterdi qorǵaý komıtetin uıym­dastyryp, Qazaqstandaǵy baǵzy eskert­kishterdiń atlas-kartasyn jasa­ǵan qaıratker.

Sultan-Ahmet mektep qabyrǵasynda júrgenniń ózinde sýret salýǵa mashyq­tana bastaǵan. Onyń alǵashqy sýret­teri «Ara» jýrnaly, «Izvestııa» gazeti sııaqty basylymdarda jaryq kórgen.

1941 jyldyń maýsymynda Uly Otan soǵysy bastalǵannan-aq on segiz jasar S.Qojyqov áıgili 8-shi gvar­­­dııalyq panfılovshylar dıvı­zııa­­sy jaýyngerleri qatarynda nemis-fashısterine qarsy soǵysqan. Maıdannan jeńispen oralǵan Sultan-Ahmet aǵasy Qulahmettiń keńesimen Búkilodaqtyq memlekettik kınematografııa ınstıtýtynyń rejısserlik bó­li­mine keńes odaǵynyń tanymal kıno sheberi Aleksandr Dovjenkonyń sheberhanasyna oqýǵa túsedi. Instıtýtty 1953 jyly bitirgen ol Almaty kórkemsýret­ti jáne derekti fılmder kınostýdııasynda eńbek ete bastaıdy. Jas rejısserge onyń tájirıbeli lenıngradtyq kınorejısser Pavel Bogolıýbovpen birge ekinshi rejısser dárejesinde jumys atqarǵan «Shabandoz qyz» atty fılmi óte qolaıly tájirıbelik áser beredi. «Ana men bala» dep atalǵan alǵashqy rejısserlik debıýtin óziniń ssenarııi boıynsha túsiredi. Fılm jastar tárbıesine arnalǵan mańyzdy taqyrypty kóteredi. Rejısser kıno óne­riniń kórkemdik múmkindikterin ıgerýdi qorshaǵan orta men ómirdiń qyzyq sát­terin bastan keshýdegi jas tulǵanyń orny jáne onyń is-áreketterin kıno­nyń beıneleý ádistemelerimen sáı­kestendirý arqyly utymdy joldarǵa baǵyt­taıdy. Sóıtip, jańa ekrandyq she­shimderge jetýdi meńzeıdi, kıno tili­ne ózindik jańalyq engizgisi keledi. Osyndaı izdenister men talpynystar Sultan-Ahmet Qojyqovtyń kelesi fılm­deri «Biz Jetisýdanbyz», «Eger biz árqaısymyz...», «Jartas ústindegi Shynarda» molynan baıqalady. Adam ómiriniń qoǵam damýymen tyǵyz baılanysy týraly fılosofııalyq konsep­sııa adamnyń jan dúnıesiniń jarasymdy damýyna jol izdeýdi talap ete­tini anyq. Árıne, ár taqyryptyń ózindik qaıtalanbas ekrandyq sheshimi bolatyny daýsyz. Ár shyǵarmanyń avtory ózindik úlgi ne bolmasa stıl qarastyratyny da belgili. Sondyqtan Sultan-Ahmet Qojyqovtyń rejısser­lik qoltańbasynyń ereksheligin, shyǵar­mashylyǵynyń sharyqtaǵan shyńyn ózge týyndylarynan góri «Qyz Jibek» fıl­minen izdegen durys dep esepteımin. «Qyz Jibek» fılmi desek Sultan Qojy­qovty, Sultan Qojyqov desek «Qyz Jibek» fılmin elestetemiz. Bul Sul­tan aǵamyzdyń juldyzdy sáti. Bas­qasha oılaý da múmkin emes!

«Qyz Jibek» jyrynda qazaq hal­qynyń ómiri men turmysy, kásip-tir­shilikteri men salt-sanasy, eldigi men erlik isteri, ar-ojdany men arman-maq­saty jan-jaqty, tereń ári kórkem jyr­lanǵany qyzyǵýshylyq pen kóńil kúıdiń súısinýi men sharyqtaýyna jol ashady. Jyrdy oqyǵan oqyrmanǵa, fılmdi kórgen kórermenge nebir áserli ásem sezimder syılaıdy. Erterekte ózimizdiń tyńdarmandar men oqyrmandarǵa tamasha kóńil kúı tartý etetin «Qyz Jibek» jyry keıingi jarty ǵasyrda álemniń mıllıondaǵan kórermenine «Qyz Jibek» (1970 jyly) fılmi arqyly Uly Dalanyń ańyzǵa aınalǵan aq mahab­batynyń syr-sıpaty tolyqqandy jet­kizilgeni talassyz.

Sol kezdegi «Qazaqfılm» kıno­stý­dııasynyń dırektory Kamal Sma­ıy­lov óziniń esteliginde bylaı deıdi: «... 1967 jylǵy 7 qyrkúıekte fılm­di bastaý týraly buıryq alyp, Sul­tan ekeýmiz Ǵabıt Músirepovtiń taý­daǵy saıajaıyna barǵan bolatynbyz. Sóı­lestik, kelistik. Ol kisi iske kiristi. Sodan jemisti jumys istep, ssena­rııdi bitirip, arab árpimen jazǵan kúıinde stýdııaǵa alyp keldi. Ǵabeńniń ssenarııdi kórkemdik keńeste shabyttana, tolǵana oqyp shyqqany bárimizdiń esimizde. Fılmniń basty ıdeıasy men pikiri – Tólegenniń «Syımaı júrsek eken-aý, syıysa almaı júrmiz ǵoı!» degen sózderinde berilgen. Sondyqtan da fılmniń basynda rýara, ózara bolǵan shaıqastan jeńse de, jeńilgennen jaman zardap shegip, qara jamylǵan el­diń qaıta-qaıta júrekti titirkendire­­­tin «Jaý-jaý... jaý Altaıǵa... Arqaǵa... kelip qaldy» dep óne boıy attannyń astyna túse berýi de zamannyń rýhy men zańy! Osynyń bári ssenarııde jazylǵan...».

Fılm Dinmuhamed Qonaevtyń kó­me­gimen Odaqtyq Kıno komıtetiniń ruq­­­satymen eki serııa bolyp uzarty­lyp jurtqa alǵash ret kórsetilgende, Ǵabıt Músirepov tebirene sóılegen eken: «Búgin men osy fılmdi qoıǵan Sul­tan Qojyqov aldynda tize búgem. Ol ǵana emes, bárińe de rahmet aıta­myn. Búgin osy fılmdi kórýge myna ja­zý­shy­lardyń bárin ádeıi ertip keldim. Olarǵa aldyn ala «Eger fılm ortasha shyqqan bolsa, qabyldamańdar, eki qoldaryńdy kóterip, qarsy bolyńdar» degen edim. Endi men fılm shyqty, fılm unady dep ashyq aıtamyn. Sizder Sultanǵa meniń quttyqtaý alǵysymdy jetkizesizder dep oılaımyn. (Fılm tapsyrylǵan kúni Sultan aýyryp, kele almaǵan eken – avtor). Men onymen úsh jyl boıy aıtysyp kelgen edim. Degenmen osy úsh jyl ekeýmizdiń aramyzda shyǵarmashylyq yntymaq bolyp keldi ǵoı. Bar ujym­ǵa alǵys aıtamyn. Áýel basta rıza bol­maı, kóńilim tolmaǵan edi. Endi men bári­ńe rızamyn, bárińe rahmet aıtamyn!..» (K.Smaıylov, 3 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy, «Qazyǵurt» baspasy, 2004 j. 127-bet).

Osy rette «Qyz Jibek» fılmine qatysty aıta ketetin taǵy bir másele bar, ol Sultan-Ahmet Qojyqovtyń «Qyz Jibek» fılmin túsirýine onyń týǵan aǵasy Qulahmet negizgi sebep­ker boldy delinedi kóp jerde. Joǵaryda aıtyp ketkendeı, Sultan-Ahmet Qońyr­qoja otbasynyń kenjesi, onyń úsh aǵasy da sýretshi bolǵan, olardyń ishin­degi Sultan aǵaǵa etenesi, árıne, Qulahmet, ol teatr men kınoǵa jaqyn adam. Sultan-Ahmettiń kıno ınstıtýtyna túsýine negizgi sebepker bolǵan da sol aǵasy. Qulahmet aǵamyz qazaq kıno ónerine eleýli úles qosqan sýretshi, birneshe fılmniń qoıýshy sýretshisi bolǵan, Sháken Aımanovpen, tipti Sergeı Eızenshteınmen jumys istegen. Qazaqta qulannyń qasynýy men myltyqtyń ba­sylýy týraly túsinik bar ǵoı. Sol sııaq­ty Qulahmet aǵa Sultannan on jas­­taı úlkendigi bolsa da, inisin sol kez­degi keńes odaǵyndaǵy kıno óneriniń she­beri Aleksandr Dovjenkonyń shá­kir­ti retinde joǵary baǵalap, onyń re­jıs­sýralyq ­josparlary týraly aqyl­dasyp júretindigi málim. Onyń ústi­ne Qulahmet aǵa sýret­shi retinde «Qyz Jibek» lırıkalyq eposyna óz qalaýymen kóptegen eskız ben gra­fıkalyq izdenister jasaǵan adam. Jo­ǵa­ryda Kamal aǵanyń Máskeý arqy­ly «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń ­josparyna «Qyz Jibek» fılmin túsi­rý qajettigi týraly áńgime qozǵalǵan­da, aǵaıyndylardyń arasynda da ondaı áńgime bolýy ábden yqtımal. Tipti zań­­dylyq desek te bolady. Fılmniń rejıs­serligine Sultan aǵa birden usy­nylǵan. Sebebi onyń bul fılmge on alty jyl daıyndalǵanyn kınostýdııa basshylary jaqsy biletin. Aıta ketý kerek, Qulahmet fılmniń alǵashqy ke­zeńderinde qoıýshy-sýretshi mindetin de atqarǵan. Ol jumysty ári qaraı ne sebepti jalǵastyrmaǵany aǵaıyndy ekeýdiń arasynda ǵana sheshilgen áńgime. Qulahmet Qojyqov bar eskızderi men da­ıyndalǵan grafıkalyq jumystaryn rejısser baýyrynyń qolyna tapsyr­ǵan. Fılmniń bas sýretshisi Gúlfaırýs Ysmaıylova da eskızderdi óz jumysynda tolyq paıdalanǵany búkil túsirý tobyna belgili. Sultekeń «Qyz Jibek» fılmine deıin 28 gvardııashyl-panfılovshylar týraly taqyrypqa ishteı daıyndalyp júrgen eken. Al mundaı fılmdi panfılovshy jaýynger Sultan-Ahmet Qojy­qov túsirmegende kim túsirýi kerek edi?! «Qyz Jibek» bitkennen keıin de atalǵan taqyryp kóp jyl Sultan aǵanyń josparynda, ssenarlyq redaksııalyq alqanyń qujattarynda bolǵany da daýsyz.

«Qyz Jibek» fılmin túsirý «Qazaq­fılm» kınostýdııasy úshin óte mańyzdy kezeń boldy. Buǵan deıin qazaq ómiriniń ótken zamanda qandaı aýyr da azapty bolǵanyn, halyqtyń turmysy joqtyq pen tarlyqta ótkenin fılm jasaýdy qolǵa alǵan Sultan-Ahmet Qojyqov bastaǵan top jaqsy bildi. Sonymen qatar epopeıada jyr bolyp aıtylatyn qýanyshty toılar (árıne, azaly astar da boldy), nebir ǵajap saltanatty keshter – osynyń bári fılm oqıǵasynyń órbıtin ortasy, bárin ekranda kórsetý kerek. Syrlybaı men Bazarbaıdyń ásemdikke bólengen baı aýyldary, halyqtyń sán-saltanatqa negizdelgen ádet-ǵuryptary men salt-dástúrleri tórt, alty qanattan bastap jıyrma tórt qanatqa deıin boı túzeıtin aq shańqan sáýletti kıiz úıler. Asyl tasty áshekeıler, oqaly sándi kıimder, at ábzelderi – kúmis er­toqymdar, altyn alqalar, qymbat ań terilerinen tigilgen kıimder halyqtyń turmysta qoldanǵan buıymdary. Qa­zaq­tyń keń dalasynyń ana sheti men myna shetin jaqyndastyrǵan, jaýmen aıqasqanda janyń saqtaǵan er jigit­tiń qanaty – qazaqtyń qazanaty. Qazaq saharasynyń kórkem tabıǵaty – kúmis kólderi, munarly taýlary, gúl jaınaǵan keń dalasy, qara ormandary bári-bári bul fılmde ornyn tabýy kerek. Mine, osynyń bárin uıymdastyryp, ázirlep, daıyndaý qajet bolǵan. Osynyń bárin rejısser Sultan-Ahmet Qojyqov bas­taǵan túsirý toby iske asyrdy. Jar­­ty ǵasyr álem jurtshylyǵynyń naza­­ryndaǵy «Qyz Jibek» fılmi hal­qy­myzdyń maqtanyshy men rýhanı qun­dylyǵyna aınaldy. Keıin synshylar, óner zertteýshileri bul fılmdi «qazaq tirshilik-turmysynyń kınoensıklopedııasy, qazaq halqynyń kıno tólqujaty» dep te atady (K.Smaıylov).

Fılmde Qyz Jibek bolyp oınaǵan aktrısa Merýert О́tekeshevanyń búkil Qazaqstannyń sulý qyzdarynyń ishi­nen qalaı irikteýden ótip, rólge qalaı bekitilgeni týraly talaı ańyzdy estidik. Ol týraly Kamal Smaıylov aǵamyzdyń jazyp ketken esteliginen taǵy bir úzindi keltireıik: «Akterlerdi irikteıtin sát te kelip jetti. Eń aldymen, árıne, Jibekti durys, dál tańdap-taýyp alý qa­jet. Biraq alystan izdep júrgen Jibek stý­dııanyń dál qasynan, Almatydan tabyldy. Bir kúni rejısser Maǵaýına Ǵazel Merýert О́tekeshevany alyp keldi. Ol Almatynyń №66 mektebinde, 10 synypta oqıdy eken. «Kelbetti, aqquba, juqa óńdi, kózi qara, súmbil shashty – qalaı qarasa da ekranda óte súıkimdi kórinedi. Ári jas, sondyqtan da óte uıań, qysy­lyp oınaıdy. Osy jaǵy alańdatady. Erteń dramalyq, tragedııalyq sátterde ózin-ózi kórsete ala ma? Erteń «jeńdik» degen habardy estigende «súıinshilep, at ústinde eki qolyn eki jaqqa jaıyp jiberip, aqqýdaı qanat jaıa ushatyn Jibekti kórsete ala ma?» dep Ǵabıt Mah­muduly oryndy suraq qoıdy. «Qazir at ta olaı zýlaı almaıdy. Biraq kıno túsirý bastalǵanǵa deıin úıretemiz, jat­tyqtyramyz. Oǵan yntasy da, yń­ǵaıy da bar», dedi Sultan. Aqyry Sul­tan degenine jetti. Merýert Jibek róline bekitildi». Dál solaı Tólegen róline Quman Tastambekov tańdaldy.

Ras, Sultan aǵa degenine jetti. Qa­zaq akterleriniń tańdaýly ókilderin jı­nady: Bekejan – Asanáli Áshimov, Shege – Ánýar Moldabekov, Kerbez –Fa­rıda Sháripova, Qarshyǵa – Ydy­rys Noǵaıbaev, Bazarbaı – Káýken Kenje­taev, Qamqa – Sábıra Maıqanova. Bári de óte daryndy, betkeustar akterler. Aıta ketý kerek, túsirý tobynyń quramy da óte belgili sýretkerlerden quralǵan-dy: operatory – Ashat Ashrapov, bas sýretshi – Gúlfaırýz Ysmaıylova, kompozıtory ári dırıjeri – Nurǵısa Tilendıev, redaktory – Asqar Súleımenov.

Ýaqyt óte kele bul jumystyń biz, búgingi kınogerler úshin mańyzdylyǵy arta tústi. Áli de shyǵarmashylyq jáne óndiristik jaǵynan arnaıy kınotaný eńbekteri jazylatyny anyq. Árıne, belgili sebeptermen bul qazaqtyń ult­tyq fılmi bolǵandyqtan, álemdik fes­tıvaldar men baıqaýlarǵa keńes odaǵy kezinde qatysa almaǵanyn, al qazir ýaqyt ótip ketti – kesh, qandaı júldeler men ataqtardan tysqary qalǵanyn óki­nishpen sezinemiz. Biraq qaıtalap aıtsaq ta «Qyz Jibek» – qazaq kıno óneriniń eń ǵajap úlgileriniń biregeıi. Sebebi ol óziniń halyqtyq fılm ekenin, qazaq­tyń ulttyq fılmi ekenin jarty ǵasyr­dan beri dáleldep keledi, áli de sol qur­­metinen aıyrylmaıdy dep senemiz. Fılmmen birge ony ómirge keltir­gen kıno óneriniń has sheberi Sultan-Ahmet Qojyqov bastaǵan túsirý toby men Jibek – Merýert О́tekeshevanyń, Tólegen – Quman Tastambekovtiń, Beke­jan – Asanáli Áshimovtyń, taǵy basqa sheber­lerdiń esimderi qazaq kıno tarıhynan altyn árippen jazyldy.

Qazaq kıno óneriniń osy bir kezeńi (1964-1971 jyldary) aıryqsha atap ótý­di talap etedi. «Qazaqfılm» kınostý­dııasynyń osy jyldarda shyqqan týyn­­dylardyń ishinde «Tulpardyń izi», «Qarash-Qarash oqıǵasy», «Qıly zaman», «Arty­myzda Moskva», «Atameken», «Mán­shúk týraly án», «Taqııaly pe­rishte», «Ata­mannyń aqyry» jáne taǵy basqa kınoekran úlgileriniń bolýy tarıhı zańdylyq. Sebebi kıno salasyna jan-tánimen berilip jumys istegenderdiń qatarynda Ǵabıt Músirepov, Sháken Aımanov, Kamal Smaıylov, Oljas Súleımenov, Ákim Áshimov (Tarazı), Májıt Begalın, Abdolla Qarsaqbaev, Asqar Súleımenov, Qalıhan Ysqaqov, Telman Januzaqov, Olga Bondarenko jáne kınorejısser Sultan-Ahmet Qojyqovtyń esimi erekshe atalady.

Slambek TÁÝEKEL,

kınorejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri