Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Eldegi sý resýrsynyń 40% astamyn quraıtyn Ertis, Ile, Syrdarııa, Jaıyq, Tobyl, Esil jáne Shý sekildi eldiń bas ózenderi kórshi Reseı, Qytaı, Tájikstan, Qyrǵyzstannan bastaý alady. Oǵan Syrdarııanyń Tájikstan, О́zbekstan aýmaǵynan ótetinin qosyńyz. Bul jalpy sý boıynsha syrt elderge táýeldimiz degendi bildirmeı me?
Bir ǵana Ertis ózenin alaıyq. Qara Ertis bolyp bastalatyn ózenniń 40%-ǵa jýyq kólemi Shyǵys Qazaqstan, Abaı jáne Pavlodar oblystarynyń aýmaǵynan ótedi. Demek soltústik pen shyǵystaǵy óndiristik aımaqtardyń damýyna Ertistiń tikeleı áseri bar. Biri – aýyz sý retinde, ekinshisi – aıaq sý, úshinshisi – óndiristik sý retinde kádege jaratyp otyr. Iаǵnı Ertistiń sýyna eldiń bes iri ortalyǵy baılanyp tur.
Ońtústiktegi jaǵdaı da osyǵan uqsas. Máselen, Syrdarııa ózeniniń jaǵdaıyn qysqasha sholaıyq. Ishki naryqty Túrkistan oblysynyń Jetisaı, Maqtaaral, Shardara aýdandary maqta, jemis-jıdek pen baqsha daqylynyń jartysyna jýyǵymen qamtyp, Qyzylorda oblysy kúrishtiń 90% óndirip otyr desek, munyń bári Syrdyń yrysy ekendigi anyq.
Bastaýyn Qyrǵyzstannan alatyn Syrdarııa ózeni Tájikstan, О́zbekstan aýmaǵynan ótip, shyǵystan batysqa qaraı ekpindeı aǵyp, Araldan entigin basady. Buryndary osyndaı edi. Iá, syrbaz Syrdyń sýy Araldyń tolqyndarymen qaýyshyp, teńiz jaǵalaǵan jurttyń qýanyshy bolatyn. О́kinishke qaraı, qazir Aral teńizi men Aral qalasynyń arasy qumdy tóbelerge aınalyp, «Úlken Araldan» birjolata aıyrylyp qaldyq. Endigi mindet – «Kishi Araldy» saqtap qalý.
Alaıda Kishi Aralǵa jáne Aral mańyndaǵy kólderge sýdyń túsýi qaldyq prınsıpi boıynsha júzege asyrylýyna baılanysty sońǵy 12 jyl kóleminde teńizdegi sý kólemi 27 mlrd tekshe metrden 20 mlrd tekshe metrge deıin azaıǵan. Teńiz óz jaǵasynan 15-20 metrge sheginip ketti. Araldy qalypty deńgeıde saqtaý úshin jyl saıyn kem degende 3 mlrd tekshe metr kóleminde sý quıylýy qajettigin eskerer bolsaq, Soltústik Araldyń jaǵdaıy óli aýmaqqa aınalǵan Úlken Aral teńiziniń taǵdyryn qaıtalaýy yqtımal. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Kókaral bógetin jóndeý jáne Syrdarııa ózeniniń Kishi Aralǵa quıar atyrabyn qalpyna keltirý jobasyn jedel arada júzege asyrmasa, jaǵdaı kúrdelene túsýi múmkin.
2021 jyly Aral teńizine qajetti sý kóleminiń tek 15,6%, ıaǵnı 1,2 mlrd tekshe metr sýdyń 199 mıllıon tekshe metri ǵana tústi. Sol jyly Aral óńirinde qýańshylyq saldarynan jaıylymdyq jerler qurǵap, mal shyǵyny oryn alyp, tótenshe jaǵdaı jarııalanýyna sýdyń deńgeıi áser etkeni anyq. 2022 jyly Syrdarııa ózeninen teńizge josparlanǵan mólsherdiń tek 16% tústi.
Bile bilsek, Syr óńiriniń ekonomıkalyq jáne ekologııalyq jaǵdaıy, halqynyń tynys-tirshiligi Syrdarııa ózeniniń sýlylyǵyna jáne Aral teńiziniń jaǵdaıyna tikeleı baılanysty. Jibek jipteı uzynnan-uzaq sozylyp jatqan óńir «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq joly, Orynbor – Tashkent temir joly jáne Syrdarııa ózenin boılaı ornalasqan aýdandardy biriktiredi. Úsh magıstraldy arna Qyzylorda oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń negizgi tiregi. Bularsyz óndiris pen aýylsharýashylyǵy salasyn damytyp, syrtqa tasymaldap, tabys tabý áste múmkin emes. Sonyń ishinde Syrdarııa ózeniniń yqpaly tym joǵary ekenin jaqsy bilemiz.
Bul óńirdiń taǵy bir ereksheligi, ishki naryqty kúrishpen qamtamasyz etýde respýblıkanyń sýarmaly sýynyń 30% astamyn tutynyp otyr. Al kúrishtiń basty ereksheligi – 90 kúnnen 110 kúnge deıin sýda turyp dán baılaıdy, pisedi. Iаǵnı sýdy kóp qajet etetin daqyl. Sý tapshylyǵyn azaıtýda kúrishtiktiń kólemin azaıtý kerek degen pikirlerdi jıi estımiz. Árıne, sýdy únemdeý mańyzdy. Alaıda kúrishsiz Qyzylorda oblysynyń ekologııalyq ahýaly nasharlap, topyraq tuzdanyp, «jaramsyz oazıske» aınalady. О́ıtkeni Syr topyraǵynyń qatty tuzdanýyn kúrish egý arqyly shaımasa, asa tuzdy topyraqta basqa daqyldardan ónim alý múmkindigi óte tómen. Topyraqtyń tuzdanýy úzdiksiz júrýi saldarynan aýyspaly egis júıesi de aınalymnan shyǵady. Bul – mamandardyń tujyrymy.
Kúrish alqaptarynyń kólemin qazirgi deńgeıden kúrt azaıtýǵa bolmaıtyny jáne kúrish ósirýge sý únemdeıtin tamshylatyp nemese jańbyrlatyp sýarý tehnologııasyn qoldaný múmkin emestigi belgili. Tyǵyryqtan shyǵýdyń bir joly – aýyspaly egis tártibin saqtaı otyryp, lazerlik tegisteý jumystaryn júrgizý mańyzdy. Bul – sýdy únemdeýdiń eń tıimdi joly. Máselen, kúrishti 1 gektar aýmaqta ósirip, baptaý kezeńinde 28 – 32 myń tekshe metr aralyǵynda sý jumsalatyn bolsa, lazerlik tegisteýden ótken jerlerde sý shyǵyny 24 myń tekshe metrge deıin tómendeıdi.
Árıne, Syr boıynda jergilikti atqarýshy organdar sý tapshylyǵyn azaıtý baǵytynda aýqymdy sharalar júrgizýde. Sý nysandaryn qujattandyrý jumystary atqaryldy. Sondaı-aq oblysta sýarmaly jerlerdi qalpyna keltirý maqsatynda 3 joba ázirlengen. Ázirge olardyń bireýi (PÝID-2) iske asyrylýda. Osy jobalardyń barlyǵy júzege asqan jaǵdaıda ınjenerlik júıege keltirilgen sýarmaly jerlerdiń 80% qalpyna keler edi. Sharýashylyq qurylymdary búginge deıin 60 myń gektar jerdi lazerlik tegisteýden ótkizdi. Bul egistik jerdiń 34% quraıtynyn eskersek, óńirdiń bul jumysty taıaý ýaqytta aıaqtap shyǵýy úshin qoldaý qajet. Sol sebepti, Úkimet sharýalarǵa osy baǵytta dem berip, sýbsıdııalaýdy jolǵa qoıǵany durys dep oılaımyn.
Qyzylorda oblysy óńirdegi agroónerkásip kesheniniń ereksheligine baılanysty eldegi barlyq sýarmaly sýdyń 30%-dan astamyn tutynatynyn joǵaryda aıttyq. Aımaqta tabıǵı ósirilimdegi egis aýmaqtary joq. Sýarý jelileriniń qanaǵattanǵysyz jaǵdaıyna baılanysty oblys jyl saıyn shamamen 2 mlrd tekshe metr sý shyǵynyna ushyraıdy eken, bul degenińiz jalpy respýblıkadaǵy jyl saıynǵy sý shyǵynynyń jartysy.
Memleket basshysynyń qoldaýymen sý tapshylyǵyn tómendetýge naqty sharalar qabyldandy. Prezıdentimiz atalǵan kúrdeli máseleni saıasılandyrýǵa jol bermeı, Syrdarııa ózeniniń joǵary aǵysynda ornalasqan memlekettermen nátıjeli kelissóz júrgizip, tıisti kólemdegi sýdyń bólinýine jaǵdaı jasady. Al transshekaralyq ózender arqyly el aýmaǵyna kelgen sýdy tıimdi paıdalanýdy úılestirý – Úkimettiń tikeleı jaýapkershiligi.
Degenmen, respýblıka boıynsha sýarý júıelerin qalpyna keltirý jáne qaıta jańǵyrtý sharalarymen qamtylǵan 319 myń gektar aýmaqtyń tek 15 myń gektary, naqtyraq aıtqanda 5% jeter-jetpes kólemi ǵana sýdyń eń kóp shyǵynyna batyp otyrǵan Qyzylorda oblysynyń úlesinde. Demek Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikteri Qyzylorda oblysynyń sýarmaly jerlerin qalpyna keltirý jáne qaıta jańǵyrtý baǵytyndaǵy jobalaryn qarjylandyrý kólemin arttyrýǵa kúsh salýǵa tıis.
Qysqy-kóktemgi merzimde artyq sýdy jınap, jazda egiske paıdalaný da Syr óńiri dıqandary úshin mańyzdy. Mamandardyń pikirine súıensek, ol úshin óńirde «Qaraózek» kólder júıesinde 775 mln tekshe metrlik, Shıeli aýdanynyń aýmaǵynda 600 mln tekshe metrlik «Kúmisketken», Jańaqorǵan aýdanynyń aýmaǵynda 200 mln tekshe metrlik «Taıpaqkól-Qandyaral» tasqyn sý jınaǵyshtary salynǵan jaǵdaıda sýarmaly jerlerdi, kól júıelerin, shabyndyq-jaıylymdyq jerlerdi sýmen qamtýdyń múmkindigi artady. Árıne, jobada sýdyń kólemin meılinshe Aralǵa jiberý tetigi de qaralǵany jón.
Túrkistan oblysynyń Maqtaaral, Jetisaı, Shardara jáne Qyzylorda oblysynyń barlyq aýdanynda turatyn halyqtyń áleýmettik áleýetin arttyryp, eldiktiń jolynda eńbek sińirýinde Syrdyń sýy jetekshi rólge ıe ekenin aıtýǵa tyrystyq. Muny sheshýde sala mamandary Syrdarııanyń joǵary aǵysynda ornalasqan kórshilermen sý bólisý boıynsha kelissózder júrgizgende Aral teńiziniń jaǵdaıyn nazardan tys qaldyrmaı, halyqaralyq sharttarǵa súıenip, ózenniń sýyn teń paıdalanýda tabandylyq tanytýy kerek.
Ekinshiden, Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev aıtqandaı, sýdyń shyǵynyn azaıtýda sý sharýashylyǵy salasyn tolyqtaı sıfrlandyrýǵa kóshirý mindeti tur. Sosyn kanaldar men sý qashyrtpalaryn nazardan tys qaldyrmaı, únemi tazalap, qajetti jaǵdaılarda, kanaldardyń tabanyn betondaýdy qolǵa alý mańyzdy.
Úshinshiden, tutynýshylar sanasyna sýdy únemdep qoldaný mádenıetin sińirýimiz kerek. Máselen, Afrıkadaǵy Malı eliniń turǵyndary táýligine tek 2-3 lıtr sýdy qoldanady. Bul – jýynyp-shaıynyp, aýyz sý retinde paıdalanatyn mólsheri. Sýdyń sapasy bir bólek áńgime. Al bizdiń eldiń turǵyndary táýligine 150-200 lıtrge deıin sý shyǵyndaıdy.
Qysqasy, keleshekte kemeldi elge aınalýdyń bir ǵana joly bar. Ol sý resýrstarymen ólshenedi. Birikken Ulttar Uıymy 2015 jyly 200 memlekettiń 2030 jylǵa deıingi turaqty damýy baǵdarlamasyn qabyldap, onda sýmen turaqty qamtamasyz etý – basty kórsetkish dep tarazylady. Elimizdiń jalpy ishki ónimine jumsalatyn sý shyǵyny mólsherin tómendetý de kezek kúttirmes másele. Iаǵnı taıaý bolashaqta eldiń damýynda sý resýrstarynyń qoljetimdiligi – birinshi orynǵa shyǵady.
Rýslan RÚSTEMOV,
Parlament Senatynyń depýtaty
