Aǵylshyndar attaı qalaǵan jınaqta Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Nurlan Dýlatbekov jetekshilik etken E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıteti ǵalymdarynyń eńbegi zor. Ǵalymdar qatarynda Záýresh Saqtaǵanova, Aınash Mustoıapova, Larısa Harıtonova, Qymbat Ábdirahmanova, Jeńisgúl Ibraımova, Alfııa Kitibaeva bar.
Nurlan Dýlatbekov Ortalyq Qazaqstandaǵy ashtyqtyń egjeı-tegjeıli zerttelmegenin aıtady. Ásirese, zulmatty kózimen kórgen tiri kýágerler azaıǵan qazirgi tusta bar shyndyqty estip, olardyń óz aýyzdarynan jazyp alý mindet deıdi. Ǵalymnyń aıtýynsha, Ortalyq Qazaqstanda halyqtyń sol kezde tolyq otyryqshylyqqa kóshpeýi tarıhı derekterdi qaǵazǵa der kezinde túsirýge múmkindik bermegen. Sol aqtańdaqtardy tiri kýálerdiń derekteri tolyqtyra túspekshi. Derekterdi jınaýǵa ýnıversıtet oqytýshylary, ǵalymdarymen birge stýdentter de jumyldyrylǵan. Onlaın oqý kezinde ýnıversıtettiń ujymy osyndaı ıgi isti qolǵa alǵan eken.
– Pandemııa kezinde stýdentter onlaında júrgende árqaısysyna, ár oqytýshyǵa óz otbasylarynyń tarıhyn surastyryp, qaǵazǵa túsirýdi tapsyrdyq. Mysaly, otyzynshy jyldary ne boldy? Otyz birde she? Otyz tórtinshi jyldaǵy jaǵdaı qandaı edi? Deportasııa kezindegi otyz besti halyq qalaı bastan ótkerdi? Osylaısha, bul zertteý fakýltetaralyq jumysqa ulasty. Fılologııa, shet tilderi, tarıh fakýltetterimen qatar barsha oqytýshy quram atsalysty. Ashtyqqa qatysty ár otbasynan saýalnama jınaldy. Arhıvke de júgindik. Osy izdenis arqasynda buryn-sońdy jaryq kórmegen eksklıýzıv materıaldar da tabyldy. Toptastyryp, «Asharshylyq. 32 jyl» jınaǵy ótken jyly eki tilde shyqty. Byltyr onyń tanystyrylymy ótti. Jınaqty Ulttyq kitaphanadan bastap, elimizdiń barlyq kitaphanasyna tapsyrdyq. Negizinen, jınaqtaýshy – oqytýshylar. Olar Osakarov, Shet aýdandaryna, Balqash qalasyna arnaıy baryp, materıaldar izdedi. Barlyq óńirde boldyq dep aıta almaımyz. Ýaqyt azdyq etti. Eń aldymen, jınaqtyń birinshi nusqasyn shyǵarýdy maqsat ettik. Biz saıası emes, ǵylymı kózqaras turǵysynan zertteý jasadyq. Ashtyq týraly biletinder ómirden ketip jatyr. Kýálardan shyndyqty bilip qalý maqsaty turdy. Kitap shyqqan soń ol týraly jer-jerde jazylyp, aıtyldy. Sodan keıin «Macmillan» baspasy bizge aǵylshyn tilinde shyqsa degen usynys jasady. Aýdarmasy ýnıversıtettiń shet tilder fakýlteti oqytýshylarynyń eńbegi. Ol saraptamadan sátti ótti, – deıdi N.Dýlatbekov.
Dúnıejúzilik baspa suranysymen alǵash aǵylshyn tilinde jaryq kórgen gýmmanıtarlyq baǵyttaǵy zertteý kitabynyń biri – osy jınaq. Ol ýnıversıtettiń ǵylymı áleýetin kórsetse kerek. Ataqty aǵylshyn baspasy aldaǵy ýaqytta ýınversıtetpen yntymaqtastyq ornatýǵa múddeli.
– Laıyqty jumystarymyzdy baspaǵa usynýǵa ázirmiz. Bul bastamasy ǵana, – deıdi N.Dýlatbekov.
Zertteýshi ǵalymdardyń málimdeýinshe, jınaqtyń biregeıligi – onda Ortalyq Qazaqstan týraly derekterdiń kóptep toptasýynda. Aǵylshyndardyń nazaryn aýdarǵan da osy sekildi. Tarıh ǵylymdarynyń doktory Záýresh Saqtaǵanova da atalǵan jınaqpen tuspa-tus jaryq kórgen «Asharshylyq. Ashtyq. 1928-1934» atalǵan bes tomdyqta Ortalyq Qazaqstan jóninde derektiń kemdigin aıtty.
– Bizdiń kitabymyzben qatar Elimiz boıynsha «Asharshylyq. Ashtyq. 1931-1934» bes tomdyǵy jaryq kórdi. Biraq osy bes tomdyqtyń ózinde Ortalyq Qazaqstan týraly materıaldar shamaly ǵana. Syrdarııa, Ońtústik Qazaqstan, Jetisý, Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha kóp qujattar saqtalǵan. Onyń sebebi mynada. Bul óńirlerde dástúrli otyryqshy qalalyq jáne aýyldyq mekender mol bolǵan. Osyǵan sáıkes olarda arhıvtik is júrgizý erte qolǵa alynǵany belgili.
Ortalyq Qazaqstanǵa kelsek, negizinde munda barynsha qazaqtar turdy jáne olar kóshpeli, jartylaı kóshpeli turmys keshti. Oǵan qosa, Qaraǵandy tek 1934 jyly ǵana qala mártebesin aldy. Bul degenińiz, qujattardyń Ortalyq Qazaqstanda azdyǵyn aıǵaqtaıdy. Sonymen qatar Qaraǵandy oblysynyń ortalyǵy 1931-1933 jyldary Petropavl bolǵan. Ol da ózindik áser etti. Munyń syrtynda, men Almaty, Petropavl, Qaraǵandy arhıvterinde jumys istegende qujattardyń «tazartylǵanyn» kórdim. Qazir onyń qaı kúshtik qurylymdar tarapynan jáne qandaı aýqymda ekenin aıtý qıyn. Biraq bir anyǵy – arhıvtik qujattardyń qandaı da bir bóligi joǵalyp ketkendigi, – deıdi Záýresh Saqtaǵanova.
Sonymen birge ǵalym bul baǵytta aýdandaǵy arhıvterdegi qujattardyń áli de qozǵalmaı jatqanyna nazar aýdarady. Onda qozǵaýsyz qalǵan qundy qujattar baryn da aıtty. Ol kelesi kitapqa júk desedi qaraǵandylyq ǵalymdar.
Qaraǵandy
