Zerde men zerger

Kórmege oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi men zergerdiń ul-qyzynyń qolynda saqtalǵan qazaqtyń ulttyq qolóner týyn­dy­lary qoıylǵan. Máselen, she­berdiń qolymen mys qańyl­tyr­­ǵa shekilgen «Shaıqas», «Sha­býyl», «Qobyz zary» sekil­di dú­nıeler batyrlyq pen qaıǵy-qa­siret qatar órilgen jaýger­shi­lik zamannyń jantalasyn sýret­teı­di.  

Búr jarǵan gúl keıpindegi «Qyz­ǵaldaq» qumyrasy da erekshe­ kóz tartady. Tabany aýyr nefrıt­ten jasalǵan qumyranyń óne boıy melhıordan qazaqtyń qosh­qar múıiz órnegimen órilgen. Al qoshqar múıizdiń ıirilip ke­lip bite­tin ushyna aq monshaq qon­dy­ryl­ǵan.

Sheberdiń qolynan shyqqan taǵy bir qundy dúnıe – «Jaılaý tańy» dep atalatyn shaǵyn qob­dısha. Áıel zatynyń aına aldyn­da­ǵy tirligine kerek usaq-túıek zattaryn nemese saqına, syrǵa se­kildi jeke dúnıelerin saq­taý­ǵa qolaıly tutastaı kúmis­pen kúp­tel­gen bul qobdısha da mel­hıor­dan órilip, qaqpaǵyn ashatyn tutqasyna kógildir aqyq bekitilgen. Zerger munda da qa­za­qy­ órnek paıdalanǵan. Qobdı­sha­nyń­ qabyrǵasy men aıaǵy qosh­qar múıi­z­­­­ben kómkerilgen.

Bul qobdısha kezinde álemniń biraz jerin aralap, AQSh-qa de­ıin­ baryp kelgen. Muny galereıa­ zalynda turǵan qolhat ta aıǵaq­taıdy. Ábden sarǵaıyp ket­ke­­­nimen, jaqsy saqtalǵan bir ja­pyraq qaǵazda orys tilin­de ja­zyl­ǵan «Men, beıneleý óneri jáne eskertkishterdi qor­ǵaý bó­li­mi­­niń bastyǵy T.D. Ja­nys­be­kov, «Jaılaý tańy» qob­dı­sha­sy men al­qany AQSh-ta ótetin kórmege ýaqytsha paıdalaný úshin aldym. Janysbekov. 4.08.71» degen anyq jazý bar.

Leonıd Igoshın Reseıdiń Kostroma oblysyndaǵy Kras­noselsk kórkem óńdeý ýchılı­she­siniń túlegi. Oblystyq tarı­hı-ólketaný mýzeıiniń bólim meń­­gerýshisi Saıa Qalenovanyń aıtýynsha, elimizdegi kásibı zer­ger­leriniń kóbi sol oqý ornynda oqyǵan. Keıin zergerlik ónerde óz stılin qalyptastyrǵan sheber. Búginde Igoshınniń stılin kásibı zergerler birden tanıdy. 1968 jyly Almatydaǵy «Sý­ve­nır» zergerlik fabrıkasyna kórkemdik jetekshi bolyp kelgen sheber Qazaqstannyń halyq sýretshisi, keskindemeshi, kıno jáne teatr sýretshisi Gúlfaırýs Ysmaıylovanyń shaqyrýymen «Qyz Jibek» fılmi men «Qozy Kórpesh – Baıan Sulý» spek­takliniń shyǵarmashylyq kórkem­sý­ret tobynda jumys isteıdi.

– Almatyǵa kelgen soń, Leo­nıd­ Aleksandrovıch qazaq máde­nıe­tine tánti bolady. Qazirgi Ábilhan Qasteev atyndaǵy óner mý­zeıi mamandarynyń kóme­gimen qazaqtyń ulttyq ónerin zer­de­leı­di. Bul onyń shyǵar­ma­shylyq qyz­metine áser etpeı qoıǵan joq. Onyń zergerlik buıym­darynan qazaq qolóneriniń ısi ańqyp tu­ra­dy. Sheber qazaq zergerleriniń úl­gisine súıene otyryp kóptegen al­qa, bile­zik, júzik, syrǵa sııaqty ult­tyq áshe­keı buıymdaryn soq­qan.­ Kóp dúnıeleri búginde eldiń qo­­lyn­da. Bizde saqtalyp qal­ǵa­ny­ az. Máselen, mynaý alqaǵa she­ber tumar men aqyq tas paı­da­­lanǵan. Halyq uǵymynda aqyq ta­ kózmonshaq sııaqty til-kóz­den qor­ǵap júretin kıeli tas. She­berdiń qolynan shyqqan kúmis­tel­gen tor bilezikte de aqyq bar. Jalpy, ol óń­de­gennen keıin jyl­tyrap myń qu­bylyp shyǵa keletin agat, laǵyl, zú­miret, ja­qut, aleksandrıt, ametıst, nefrıt tárizdi asyl tas­tarmen jumys is­te­­gendi unatqan. О́ıtkeni mun­daı tastardyń ishinde tosyn bir tabıǵı beıneler jasyry­nyp jatady. Ony kesip, óńdegen soń, mysaly, myna aqyq tastyń betindegideı tabıǵattyń ásem bir kórinisin beretin ǵajaıyp sýret paıda bolady. ­Myna alqadaǵy tastyń betinen teńiz korallyn kórýge bolady. Asyl tastyń ishinen mundaı sýret­ tabylsa, Leonıd ataı jolym bol­dy dep esi kete qýanady eken. She­ber tól­ shyǵarmashylyǵyn da­mytýǵa da­ ýaqyt taba bilgen. Máselen, kú­mis­telgen mystan óril­gen mynaý­ «Eńlikgúl» sándik pannosyn qala­lyq mýzeıge 1970 jyly tartý etken, – deıdi oblystyq ta­rı­hı-ólke­taný mýzeıi beıneleý óneri bóli­miniń meńgerýshisi Saıa Qalenova.

Keıin birneshe jyl kórkemdik-óndiristik sheberhanalarda eń­bek etken sheber 1974 jyly Qos­tanaıǵa qonys aýdarady. She­ber tól týyndylarynyń denin ne­gi­zi­nen osy Qostanaıda jasa­ǵan. She­berdiń qyzy Olga Igo­shı­na­nyń aıtýynsha, Leonıd Alek­san­drovıch kóz maıy taýsyla bas­ta­ǵan 82 jasqa kelgen soń ǵana ju­mysynan birjola qol úzipti.

– Kún saıyn, eshbir demalyssyz tańnan keshke deıin jumys istedi. Bir kún bos otyrǵan emes. Ákem bizge káriligin kórsetpeı ketti.  Árdaıym ózin qýaty tolys­qan er azamatsha ustaıtyn. Jaqsy áke bola bildi. Muny, ásirese ómiriniń sońǵy kezine qaraı qatty sezindik. Ol ómirden baqytty adam bolyp ótti. Men jaqsy ómir súrdim deıtin. Almatyny úı-ishimizben jaqsy kórdik. Biraq anamnyń entikpesi bar edi, aýasy aýyr bolǵandyqtan Almatyda jıi aýyryp qala berdi. Keıin Qostanaıǵa kóship kelgen soń, ákem balalar kitaphanasy, «Sosnovyı bor» shıpajaıy, temir jol vokzaly, «Balalar álemi» dú­ke­ni sııaqty kóptegen ǵımaratty bezen­dirdi. Ol kisi jas kezinde mys, kúmis, melhıor paıdalanyla­tyn fınıft stılindegi áshekeı buıymdar jasaıtyn. Qostanaıǵa ornyqqan soń, osy dástúrdi qaı­ta jańǵyrtyp, neshe túrli buıym­daryn jasady. Altynǵa qyzy­ǵa qoıǵan joq. Melhıormen jumys isteýdi óte jaqsy kóretin. Melhıor men kúmistiń tehnologııasyn jetik bildi. Kúmisten sym sozyp otyratyn. Oǵan anam kóp kómektesti. Ákem sýretshi-zerger bolsa, anam oryndaýshy-zerger edi. Ákem qumyra, tabaq tárizdi úlken buıymdar jasaǵanda, óri­mi­ne anam kómektesetin, – deıdi zergerdiń qyzy.

1995 jyly Astanada Qazaq­stan halyq assambleıasy ashyl­ǵan­da, Leonıd Igoshın melhıor­dan órilgen kıiz úıdiń maketin tartý etedi. Ashylyp-jabylatyn, dıametri shamamen 30 santımetrdeı bolatyn bıik úı mereke saltanatyna jınalǵan jurttyń bárin tánti qylady. Kezinde keńester odaǵyna saparlap kelgen shet el prezıdentterine de sol kezdegi bılik Leonıd Aleksandrovıchke arnaıy tapsyrys berip, úlken kádesyılar tartý etip otyrǵan. Zerger­diń qolynan shyqqan bire­geı týyn­dylar Qazaqstannyń máde­nı ortalyqtaryn aıtpaǵanda, AQSh, Germanııa, Belgııa, Fran­sııa, Kanada syndy elderde ótken halyqaralyq kórmelerge qoıyl­ǵan.

Leonıd Igoshın – óz qol­tań­ba­sy bar zerger. Ol jasaǵan óner týyndylarynyń ózge zergerlik buıym­dardan erekshelenip tura­tyny da sodan bolý kerek.

– Ol Qazaqstandy jan-táni­men jaqsy kórdi. Qazaqtyń oıý-órnek­te­rine qulaı qyzyqty. Ákemniń kórkem árleýshi bolyp júrgende jasaǵan jumystarynyń bárinde qazaqtyń ulttyq órnegi bar. Keıin áıelderge arnalǵan zergerlik buıymdar jasaı bastady. Ákem jasaǵan alqa, bilezikterge ózim de qaıran qalam. Aq jaýlyqty ájeı­lerdiń alǵys-batasyn al­dy. Qazaq ájeler: «Jaraısyń, ba­lam! О́ziń orys bola tura, osynyń bári qolyńnan keledi», dep shyn peıilimen rızashylyq bildirip jatqanyn talaı kórdim. Eger ol qazaqtyń ulttyq óneri­ne ǵa­shyq bolmasa, mundaı ǵaja­ıyp dúnıelerdi jasaı almas edi. Ataqty «Qyz Jibek» fılmi túsi­riletin kezde ákeme akter­ler­diń kıimderine sán-saltanat berip turatyn oıýy kelisken deko­ratıvti buıymdar jasaý tap­sy­ryldy. «Qyz Jibek» fıl­min­ kórgen shyǵarsyz, qazaq tur­my­synyń sán-saltanatyn, asa baı­ mádenı murasyn barynsha qa­nyq­ boıaý­men ashyp kórsetken ól­mes­ týyndy. Fılmde 3 sýretshi ju­mys istegen. Ákem sýretshi, ja­nyndaǵy ekeýi Almatydaǵy «Sývenır» fabrıkasynyń sýret­shi­-oryndaýshylary. Ákemniń bul­ eńbegi, tipti umytylyp bara jat­qan­ edi. Birde Qostanaıǵa «Qyz Jibek» fılminiń jańartylǵan nus­qa­sy keldi. Ol kezde men oblys­tyq máslıhatta jumys isteımin. Mádenıet basqarmasyna kirip, ákemniń ómir tarıhyn áńgimelep ber­dim. Osydan keıin kópshilik ol kisini qazaqtyń ańyzǵa aınalǵan fılmniń túsirilimine qatysqan adam retinde kezdesýlerge shaqyra bas­tady. Ákem Ǵabıt Músirepovtiń «Qozy Kór­pesh – Baıan Sulý» spektakline arnalǵan sahnany da be­zendirdi. Ol kisi osy ańyzben aýyr­dy desem bolady. Bizdiń áý­let­te bul jyrdy oqymaǵan adam joq. Bárimizge de qatty áser etti. Ki­taby áli kúnge deıin úıimizdiń tó­rinde saqtaýly tur, – deıdi Olga Igoshına.

Sheber eń alǵash ózi jasaǵan alqa, syrǵa jáne júzikten tu­ra­tyn­ zergerlik buıymdar toptamasyn aıaý­ly qyzy Olgaǵa arnaǵan. Qyzyǵy sol, zerger eń sońǵy týyn­dysyn da óziniń qyzyna syılap ketken. 

– Anam zergerlikpen kishken­taı kezinen bastap aınalysqan. О́ıtkeni ol kisiniń týǵan selosyn­da astyq óse bermeıtin. Son­dyq­­tan jurttyń bári zergerlikti ká­sip­ etken. Qystaı úı-ishimizben zer­gerlikpen aınalysatynbyz dep­ eske alyp otyratyn. Negi­zi­­nen tapsyrys boıynsha alqa órý­ge kásiptengen. Odan keıin sol­ selodaǵy zergerlik zaýytqa jumysqa turdy. Almatyǵa kóship kelgen soń, anam «Sývenır» fabrıkasynda seh bastyǵy bolyp jumys istedi. Almatydaǵy ómirimiz kúni keshe ǵana ótkendeı kóz aldymda. Birde ákem mańyzdy bir tapsyrys alyp, biraz ýaqyt úıde jumys isteıtin boldy. Sol kezde ómirimde birinshi ret qatty qýandym. О́ıtkeni áke-sheshem únemi jumysta boldy, men úıde jalǵyz qalatynmyn. Ákemmen birge tústený degenniń úlken baqyt ekenin alǵash ret sol kezde túsindim. Ol kisiniń kómegimen kóbeıtý kestesin jattadym. Eń baqytty sátterim edi sol shaqtar. Ákem ózi jasaǵan eń alǵashqy zergerlik buıymdy maǵan syılady. Áli kúnge deıin bar. Taý ametıstinen jasalǵan ǵajap kózi bar. Ákem eń sońǵy zergerlik bu­ıy­myn ıantardan jasady. Ony da­ maǵan tartý etti. Meniń eń qym­bat dúnıelerim – osy eki syı­lyq. Ákem jasaǵan dúnıelerdi Qos­tanaı óńirindegi qazaq otbasy­lary kóp alatyn, – deıdi Olga Leonıdovna.

Búginde sheber jasaǵan asyl buıymdar Qostanaıda ǵana emes, Á.Qasteev atyndaǵy beıneleý óneri mýzeıinde, Qazaqstannyń memlekettik tarıhı murajaıynda, son­daı-aq Máskeýdegi halyq shy­­ǵar­mashylyǵy mýzeıinde de saqtaýly tur.

Leonıd Igoshın Almatydaǵy Neke saraıyn da kórkemdep, árle­gen.­ Sheberdiń bul ǵımarattaǵy ju­mysy áli kúnge deıin saqtaýly tur­ǵan kórinedi. Al Qostanaıda ótip jatqan kórme naýryz aıynyń sońyna deıin jalǵasady.

Qostanaı oblysy