Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Jer-jahannyń túkpir-túkpirindegi ár memlekettiń ózine ǵana tán ereksheligi bar. Máselen, tuman men jaýyndy, Sherlok Holms pen MI6-ny, eki qabatty avtobýs pen telefon býdkasyn aıtsańyz, eske eń áýeli Ulybrıtanııa eske túsedi. Odan qala berdi, BıgBeni men marqum patshaıymy taǵy bar. Munyń bári Anglııany tórtkúl dúnıege pash etedi. Qyzǵaldaq týraly áńgime qozǵalǵanda Nıderland týraly tilge tıek etpeý múmkin emes. Sary taksı men Bostandyq eskertkishi AQSh-tyń brendi deýge keledi. Fransýzdar «Marselezasymen» maqtanady. Eıfel munarasyn kórýge týrıster mıllıondap aǵylady. Kolızeı men gladıatordy Italııasyz elestetý múmkin emes. Olımpııa oıyndary Grekııadan bastaý alǵanyn, Gerakl men Ahıllestiń atalǵan eldiń mıfi ekenin eńbektegen baladan eńkeıgen qartqa deıinginiń bári biledi. Ispandar sıesta dese isher asyn jerge qoıady. Aıta berseńiz, ár elge tán mundaı erekshelik bitpeıdi.
Munyń basty sebebi joǵaryda aty atalǵan memleketter ózinde bardy ózgege jarnamalaı bilgen. Áıtpese, Anglııadan basqa jerde jańbyr jaýyp, tuman túspeıdi deısiz be? «Dabldekerler» Londonnyń kóshelerinde ǵana júrmeıdi. Mysaldy alystan izdeýdiń qajeti joq. Myna turǵan Qostanaıda ekiqabatty avtobýstardyń qyzmet etip júrgenine talaı jyldyń júzi boldy. Nıderland tek qyzǵaldaq ósirip, sonymen ǵana kúnin kórip otyrǵan joq. Gladıatorlar, Gerakl men Ahıles sekildi batyrlar álemniń túkpir-túkpirinen tabylady. «Marselezadan» «Meniń Qazaqstanymnyń» qaı jeri kem? Sáskeniń kezinde kóz shyrymyn alatyn jalǵyz ıspandar ǵana emes. Endeshe, brend degenimiz ár eldiń ereksheligimen qatar, sony jarnamalaýymen astasyp jatsa kerek.
Qudaıǵa shúkir, Qazaq eli ózine ǵana tán erekshelikten kende emes. Halqymyzdyń qonaqjaılyǵyn Uly dalaǵa at basyn tiregen talaı týrıst tamsanyp aıtqanyn umytqanymyz joq. Altaı men Oralǵa deıin sozylǵan ulan-ǵaıyr atyrapta ken oryndary tonnalap tabylady. Tipti álemde sırek kezdesetin metaldarǵa da topyraǵymyz baı. Máselen, osmıı, renıı, gallıı sekildi jer-jahanda sırek kezdesetin metaldardy Qudaı qazaq jerine aıamaı bergen. Ýran óndirýden de aldyńǵy qatardamyz. Ǵaryshqa alǵash zymyran ushyrǵan, tuńǵysh ǵaryshkerdi úkilep attandyrǵan da qazaq dalasy. Álemdegi sanaýly ıadrolyq synaq polıgonynyń biri bolǵan Semeıdi qaıda qoıamyz. О́zderińizge málim, 40 jylǵa sozylǵan synaq kezinde 468 atom bombasy jaryldy. Onyń jalpy qýaty Hırosıma men Nagasakıge tastalǵan bombadan birneshe myń ese kóp. Budan qala berdi, shartaraptyń qaıratkerleri «ǵasyr qasireti» dep baǵalaǵan, sýy tartylǵan Aral teńizi bizdiń elde ornalasqan. Munyń bári Qazaqstandy álemge tanytatyn brend atanýǵa laıyq-aq.
Biraq, bizdiń oıymyzsha, toǵyzynshy terrıtorııany shartarapqa aıshyqtaıtyn erekshelik – jylqy men alma bolýǵa tıis. Birinshiden, ekeýiniń de shyqqan jeri Uly dala ekeni ǵylymı turǵyda dáleldengen. Ekinshiden, ekeýi de qazirgi tańda kópshiliktiń nazarynda. Máselen, atqa miný, jarystyrý áli kúnge deıin talaı jandy qyzyqtyrady. Al alma – 8 mıllıard turǵyn súıip jeıtin jeńsik jemis.
Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵany tarıhtan belgili. Elimizdiń soltústik óńirindegi eneolıt dáýirine tıesili Botaı qonysynda júrgizilgen qazba jumystary jylqynyń tuńǵysh ret qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qolǵa úıretilgenin dáleldedi. Qambar ata túlegin eń alǵash qolǵa úıretkender Uly dala aýmaǵyn mekendegen jurt ekeni arheologııalyq qazba jumystary kezinde anyqtaldy. «Science» jýrnalyna shyqqan akademııalyq zertteýde qolǵa úıretilgen jylqynyń súıekteri Botaı qonystarynan tabylǵanyn málimdegen bolatyn. Alan Oýtram bastaǵan ǵalymdar atalǵan maqalada Botaı mádenıetiniń ókilderi b.z.b 3500 jyldary bıe baılap, qymyz iship, júırik baptaǵanyn aıtady.
Jalpy, jylqy men qazaq – egiz uǵym. Ata-babalarymyz úshin minse kólik, jese as bolǵan. Qazanat mingen jaýjúrek batyr babalarymyz shapqan jaýynyń ázireıiline aınalǵanyn tarıhtan jaqsy bilemiz. Qambar ata túlegin halqymyz jaýgershilikten bólek sporttyq maqsatta da paıdalanǵany belgili. Dodaǵa túskende qıqýlaıtyn kókparymyz ben báıgemizdiń orny bir tóbe. Qyz qýý, teńge ilý, jamby atý sekildi ulttyq sport túrlerin jylqysyz elestetý múmkin emes. «Shoqpardaı kekili bar, qamys qulaqtardyń» synyn aıtý sonaý Tolybaı synshydan bastalyp, búginge deıin jalǵasady.
At sporty da qazaqqa jat emes. Tarıhqa kóz júgirtsek, Jambyl jerinen shyǵyp, jer-jahannyń tórt buryshyn túgendegen esti arǵymaq Absenttiń jeńisti jylnamasy eske túsedi. Qulannyń qurym keri on eki jyl boıy qatysqan saıystarynda qarsylastarynan árdaıym bir mysqal artyq shyqqanyn áli kúnge ańyz qylyp aıtady. Absent 1958 jyly ótken Búkilodaqtyq aýylsharýashylyq kórmesinde at úıretý sheberi Sergeı Fılatovtyń nazaryna ilinipti. Eki jyldan keıin Fılatov tizginin ustaǵan Qulannyń qulageri Rım (1960) Olımpıadasynda úzdik shyǵyp, jeńis tuǵyryna kóterildi. Kelesi Olımpııa oıyndarynda Absent qos qolany qanaǵat tutty. Mehıkoda (1968) Absentke mingen Ivan Kalıta komandalyq esepte kúmis medalǵa qol jetkizdi.
Almanyń jaıy bólek áńgime. Boyce Thompson ınstıtýtynyń ǵalymdary almanyń otany qazaq dalasy ekenin málimdegenin birneshe jyl buryn súıinshilegen edik. Olardyń júrgizgen zertteýine sáıkes Alataýdyń baýraıynda ǵana ósetin Sıvers tuqymy shartaraptyń túkpir-túkpirine taraǵan almanyń atasy sanalady eken. Alma túrleriniń DNQ tizbegin zerttep, olardyń shyǵý tegine úńilgen ǵalymdar jeńsik jemistiń qazaq topyraǵynan shyqqanyna kóz jetkizipti. Boyce Thompson ınstıtýtynyń zertteýshileri almanyń 117 túrine saraptama júrgizip, sonyń bári Alataýdyń baýraıynda ǵana ósetin Sıvers tuqymyna tıesili ekenin dáleldegen. Qysqasy, ǵylymı orta bir aýyzdan jylqy men almany Qazaq elinen shyqqanyn dáleldep berdi. Endigi mindet – shaınap bergen asty jutý ǵana.
О́kinishke qaraı, bul turǵydan aıyptymyz. Jylqy men almany brendke aınaldyrý bylaı tursyn, ony kádege jaratýdyń ózinde túrli qıyndyqqa tap bolyp júrgenimiz belgili. Mysaly, BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń málimetine súıensek, álemde 58 mıllıon jylqy bar kórinedi. Sonyń 10,6 mıllıony AQSh-qa tıesili. Qambar ata tuqymynyń sany jóninen ekinshi orynda Meksıka tur. Ol jaqta 6,4 mıllıon jylqy bar. Úzdik úshtikti Brazılııa qorytyndylaıdy (5,7 mıllıon). Sondaı-aq Mońǵolııa da (4,3 mıllıon), Qytaı da (3,8 mıllıon) jylqy sany kóp memleketter qatarynda. Qazaqstan sodan keıin ǵana, altynshy orynda. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine súıensek, 2022 jylǵy jeltoqsanda elimizde 3,7 mıllıon Qambar ata tuqymy bolǵan. Árıne, jylqy sany boıynsha álemdegi úzdik altylyqqa kirý ońaı sharýa emes. Biraq atty qolǵa úıretken memleket úshin munymen maqtaný ábestik bolar. О́ıtkeni jylqy ósiremin deseńiz, jer jetedi. Altaıdan Oralǵa deıingi atyrap bos jatyr. Odan qala berdi, basqa jaqtan ákelýdiń, jersindirýdiń qajeti joq. Qolǵa úıretilgeli jylqy maly qazaqpen birge ómir súrip keledi. Ajyramas bóligine aınalǵan.
Endi myna qyzyqqa zer salyńyz. Elimiz jylqyny mıllıondap sanasa da, muhıttyń arǵy betinen onyń etin tasymaldaıdy eken. Mysaly, 2020 jyly Argentınadan 1686 tonna, Ýrýgvaıdan 852 tonna et ımporttalǵan. Qambar ata tuqymy jetip artylatyn Qytaı men Mońǵolııa turǵanda sonaý Latyn Amerıkasynan jal-jaıa ákeletindeı ne kún týǵanyn kim bilsin? Álde qalyń ormanda jaıylyp, Amazonkadan sý ishken jylqynyń qazysy bal tatyr ma eken? Áı, qaıdam!
Almanyń jaǵdaıy odan soraqy. Statıstıkaǵa súıensek, jyl saıyn álemde 87 mıllıon tonna alma óndiriledi eken. Sonyń ishinde Qytaıdyń bási joǵary. Shyǵystaǵy kórshimiz jylyna 42 mıllıon tonna tátti jemisti jınap alady. Budan bólek, ozyq baǵbandar qatarynda AQSh (5 mıllıon tonna), Túrkııa (3,6 mıllıon tonna) sekildi memleketterdiń baǵbandary bar. Qazaqstanda shamamen 220-260 myń tonna tátti jemis óndiriledi. Máselen, 2021 jyly atalǵan kórsetkish 260 myń tonnaǵa áreń jetken. Biraq tutyný kólemi 350 myń tonna shamasynda. Sondyqtan qalǵan almany shetelden tasýǵa májbúrmiz.
Qalaı degenmen, Qazaqstan jylqy men almaǵa kelgende uıattylaý bolǵanymen, ony jarnamalaý kerek-aq. Qambar ata tuqymyn ulyqtap, alma ósirýdi rettesek, shartarap Qazaq elin ǵylymı ortada ǵana emes, shyn máninde alma men jylqynyń Otany dep atar edi.
