Ǵajaıyp!

– Mine, kelip te qaldyq, – dedi aýyl ákimi Isataı.

– Aqtolaǵaı atty borly taý osy, – dep ony qostady aýdandyq gazet­tiń bas redaktory Luqpan esimdi áriptesimiz.

– Fantastıka!!!

Bul – bizdiń aýzymyzdan shyq­qan sóz. Desek degenimizdeı, quba beldegi appaq taý silemderine ilik­kenimizde, aldymyzdan ǵajaıyp bir álemniń esigi aıqara ashylyp sala bergen edi. Uzyndyǵy – 30-35, eni – 4-5 shaqyrym jerdi júl­geleı sozylyp jatqan qyrat qoınaýlarynda ne joq deısiz? Bári bar. Olaı deıtinimiz, bir kezderi, ıaǵnı mıllıon jyl shamasy buryn teńizdiń túbi bolǵan mundaǵy ártúrli topyraq shógindilerinen turatyn oıpatta Amerıkanyń Kolorado shyńyraýlaryndaǵy keremetter boı kórsetkendeı. Sondaı-aq munan Aýstralııanyń Ýlý jotasyndaǵy tylsym tir­shilikke toly kórinister de kózge shalynyp qalǵandaı. Kólik ishindegi tereze áıneginen jan-jaǵymyzdy osylaı barlap-baıqap kele jatqandaǵy alǵashqy áserden taǵy bir túıgenimiz mynaý boldy. Ol Aqtolaǵaıdaǵy úlkendi-kishili jartastardyń bireýi taza bordan, ekinshisi ákten, úshinshisi qabat-qabat ulýtastardan, al qalǵandary surǵylt topyraqty qum jentekterinen turatyndyǵy edi. Osylardy myńdaǵan jyldardan beri jel mújip, jańbyr men qar sýlary shaıa kele, olardan tabıǵat ana ertegiler elindegi sııaqty san túrli beıneler jasaǵan.

– Qarańyzshy, – dedi qarsy aldymyzdaǵy myna ǵajaıyptarǵa tańdaı qaǵa qarap turǵan bizge Isataı. – Sol jaǵyńyzdaǵy ana jo­ta órkeshti túıege, al onyń irge­sindegi tóbe qabat-qabat shelpek­ten turatyn torttan aýmaıdy emes pe?!

– Iá.

– Endi myna jaqtaǵy túbi ji­ńishke aǵash kespegi sııaqty, ústi japyraıǵan qalpaqtan aýmaıtyn áktas she? Bul sańyraýqulaqtyń, ıá, sonyń naq ózi ǵoı. Sondaı-aq onyń arǵy jaǵyndaǵy dóńge nazar aýdaryńyzshy. Mysyrdaǵy Heops pıramıdasyn kóz aldyǵa ákelmeı me?!

– Durys aıtasyń. Bári óziń aıtqan jobaǵa keledi.

Osylaı degen biz sóz kezeginde qasymyzdaǵy serikterimizge óz paıymdaýlarymyzdy da aıtýdy umytqanymyz joq. Ol máselen, tóńirektegi keıbir taý bólikteriniń shahmat tastaryna uqsastyǵy-tyn. Oń jaǵymyzdaǵy qorǵan munarasy tárizdi toqal bas shyń týra fıgýrasyn elestetse, oıpattaǵy jeke dara turǵan ásem áktas shahmat hanshaıymynan aýmaıdy-aý, aýmaıdy! Al saı qoınaýlaryndaǵy shashyrap jatqan úlken borly kesekter she? Olardyń eki-úsheýi peshka, shetki bireýi aq ladıa beınesin kóz aldyǵa ákeledi.

– Adam aıaǵy tımegen osy elsiz jer, shyryshy buzylmaǵan myna tumsa tabıǵat aıasy týraly taǵy ne bilesizder? – dedik biz jolbasshylarymyzǵa. – Erteń «Qap, myna bir jaıtty aıtýdy umytyp ketippiz-aý», degen ókinish bolmasyn. Estigen-bilgenderińizdi ortaǵa salyńyzdar. Qulaq qoıyp tyńdaıyq.

Bul jóninde arǵy-bergi zamannan kóp nárseni aıtqan Luqpan Qadyruly boldy. Onyń sózine qaraǵanda Aqtolaǵaıdyń myna ózimiz bettep kele jatqan bıik shoqysy Qulshardyń qystaýy dep atalady eken. Ertede osyndaı esimdi jigit bolypty. Namysqoı, keýdesin eshkimge bastyrmaǵan erjúrek ol patsha ókimetine arqa súıegen jergilikti bılik ıeleriniń óktemdigine qarsy shyǵyp otyrǵan ǵoı. Sol áreketi úshin túrmege de qamalady. Itjekkenge aıdaýǵa qam jasalǵan sońǵy bir sátte abaq­tydan qashyp shyǵyp, Aqto­laǵaıǵa jetedi de onyń eń bıik jerin meken etedi. Sóıtip, ózin us­taýǵa kelgen qýǵynshylardy bet­tetpeı ǵumyr keship, 1917 jylǵy kedeı-kepshikti qorǵaǵan qyzyl tóńkeriske aman-esen jetken deıdi.

Osy shoqyǵa entigip ázer shyq­qan biz aınalaǵa barlaı kóz saldyq. Tóńirek typ-tynysh. Uzynnan-uzaq sozylǵan alasa taý silemderi alaqandaǵydaı anyq kórinedi. Serikterimizdiń sózine qaraǵanda ózimiz turǵan bıiktikten Atyraý jaqtaǵy Teńiz kenishi ilespe gazynyń alaýlaǵan jalyny kúni keshege deıin anyq baıqalyp turǵan eken. Qazir ony dúrbimen izdep qarasań da tappaısyń. Sebebi túsinikti. 2010 jyldan bastap TShO aspandaǵy atalǵan fakeldi aýaǵa bosqa jandyryp qoıýdy doǵarǵan. Ilespe gazdyń biz sóz etip otyrǵan bul aǵyny búginde óńirdegi kishigirim tehnologııalyq jáne turmystyq-sharýashylyq nysandaryn jylytýǵa baǵyttalypty. «Igi is, durys qadam eken», dedik biz buǵan ishteı rıza bolyp.

Taý betkeıinen tómen túsip kele jatyp bizdiń kelesi bir nazar aýdarǵan nársemiz ol mundaǵy jer qyrtysyna aq súıek bop jabysyp qalǵan balyq qańqalarynyń qaldyqtary edi. Iýra dáýiri dep atalatyn osydan mıllıondaǵan jyl burynǵy zamanda bul oıpatta shalqyǵan teńiz bolypty. Keıin ol tartylyp, qurǵaqqa aınalǵanda, ondaǵy sý jándikteri joǵarydaǵydaı keıipke túskeni óz-ózinen túsinikti. Qazir mine, biz solardyń tas pen topyraqqa aınalǵan jentekterine tańdana qarap kelemiz. Máselen mynaý ıhtıologterdiń tilinde gýbka, ıaǵnı keýek dep atalady. Bul ón boıy túrli tesikterden turatyn teńiz jándiginiń ulýtasqa aınalǵan túri. Kezinde ol sol sańylaýlar arqyly óziniń ishine sýdaǵy usaq mollıýskalardy soryp alyp, sonymen qorektenetin bolatyn. Al ana bir jerdegi jaltyrap jatqan sábı saýsaǵyndaı súıek she? Ol ma, ol – akýlanyń tisi. Áp-ádemi, syrtyna lak jalatqandaı appaq úshburyshty nemese jebeniń ushy pishindes qańqa qaldyǵy ótkir-aq. Iesi jańa ǵana qaırap qoıǵan qanjar sekildi ony qolymyzdaǵy qoıyn dápter paraǵy ústine jeńil qozǵap kórgenniń ózinde qaǵaz betin ońaı tilip túskenin kórip tań­ǵaldyq. Sol sııaqty myna tó­ńirektegi tóbe-tómpeshikterdiń bólshekteri bolyp ketken mezazoı zamanyndaǵy teńiz kirpileri men korraldy aral marjandarynyń, skat pen ıhtıozavr sııaqty alyp balyq atalary men teńiz la­lagúliniń tamyrlary, belemnıt jáne ammonıtterdiń qaldyqtary kóre bilgen adamǵa kóp jaıdy ańǵartqandaı.

Aqtolaǵaıdyń áktasty saılary men borly jarqabaqtaryn asqan bir romantıkalyq qushtarlyqpen aralap júrgendegi bizdiń oıy­myzǵa oralǵan sońǵy nárse: «Mun­daǵy jan-janýarlar álemi men ósimdikter dúnıesi qandaı? degen saýal edi. Ań men qustan kór­genimiz buta túbinen tura qash­qan qoıan men shı arasynan tysh­qan aýlaǵan túlki boldy. Olarǵa nazarymyzdyń aýǵanyn baı­qaǵan Isataı: «Kezinde munda aqbókender jyrtylyp aıyrylatyn», dedi betimizge qarap. Biraq qazir bul dala arýlary bizde az. 90-jyldarǵy alasapyranda ań múıizinen dári-dármek daıyndaıtyn qytaılyq kompanııalardyń suranysyn «qanaǵattandyrýǵa» ynty-shyntymen kirisken ań­shylar bul baǵyttaǵy óz isterin «beske» atqarǵan. Sonyń saldarynan aqbókender aıtarlyqtaı azaıyp, barynyń ózi basqa jaqqa aýyp ketken. Sońǵy eki jylda qaıta kórine bastapty.

Kóńilimizdi basqa jaqqa aýdarý úshin kókke kóz tikkenbiz. Tóbemizde qyran qalyqtap júr eken. Qalyń qaý, qordaly mııa arasynan pyr etip áldebir qus ushty. Boztorǵaı! Zeńgir kókke shyǵyp alǵan soń, óziniń ádemi ánine basty deısiz. Osydan keıin bizdi top-top qarlyǵashtar janaı ushqan. Qanattarynyń sýyly men kóz ilespes qımyl-qozǵalysy qandaı ádemi ári áserli deseńizshi, shirkin! «Táýbe! – dedik kúbirlep. – Bar ekensińder ǵoı. Aman-esen júre berińder osylaı».

Kelseń qaıtqyń kelmeı, tó­ńi­regińdegi tylsym, jumbaq kó­rinisterdi qaıta-qaıta kórýden jalyqpaıtyn bul jerge biz tań­erteń aıaq basqan edik. Sonda mundaǵy aq taýly aımaq aınalasyna appaq nur shashyp turǵandaı bolyp kóringen. Qazir kesh. Endi qarasaq, eńkeıip bara jatqan kúnmen bul óńir kempirqosaq tá­rizdi túrli-tústi boıaýǵa bóle­nip tur. Keremet! Ǵajap! Esh jer­de kezdespeıtin kórinis. Qaı­ta­lanbaıtyn qubylys. Osy baı­qaǵanymyzdy kóńil túkpirine tereń uıalatyp, kóliktegi kóp adam tabıǵat ana týdyrǵan taǵy bir tylsym beınege ıe tóbege taıana berdik. Janynan óte bere baıqasaq, alysqa qarap turǵan ańshy men qasynda shoqıyp otyrǵan onyń bóribasar ıtinen aýmaıdy-aý, aýmaıdy. Oǵan bárimiz biraýyzdan «Kókjıekke kóz tikkender» dep at qoıdyq ta alystan buldyraǵan dóńdegi taǵy bir sulbaǵa qaradyq. Mekteptegi tarıh oqýlyǵynan kór­gen etjeńdi, óktem minezdi áıel zatyna uqsaı ma, qalaı? Kim edi ol? Taptyq. Iá, sol... Sonyń ózi. Ekaterına paıtshaıymnyń poshymy ǵoı.

...Osylaı dabyrlasyp kele jatqanymyzda kún de batty. Tó­ńirekti ile qarańǵylyq basty. Sonymen birge áńgimemiz de úzildi. Al aldymyzda – jol. Aýdan or­talyǵy Qaraýylkeldige baratyn uzaq jol. Bir belesten soń.., bir beles. Jetkizer emes shegine...

Janbolat AÝPBAEV,

jýrnalıst

Aqtóbe oblysy,

Baıǵanın aýdany,

Mııaly aýyly