Qazaqtyń qaıratker qyzy

Shámshamen tanysqannan bastap biz onyń qyzmette ósý jolyna tilektes bolyp, qýanyp otyrdyq. Al Kákeń bolsa, Shámshany týǵan qaryndasyndaı jaqsy kórdi. Kákeń Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń hatshysy bolǵanda, Shámsha Almaty oblystyq partııa komı­tetiniń hatshysy boldy. Kákeń qyz­metten ketkende: «Aǵa, men barlyq ýa­qytta da sizdiń qasyńyzda bolamyn», dep telefon soqty. Sózinde turdy

Iá, jazmyshtan ozmysh joq. Bul da me­niń basyma salǵan taǵdyrdyń úlken synaǵy boldy. Shámshany jaqsy kóretin balam Batyrymnan da aıyryldym. Ol azdaı muńymdy tyńdaıtyn, boıyma jiger beretin Shámshadan da kóz jazyp qaldym. Bul kúnde, bul ómirde jetim sekildimin. «Táte, qalaısyz? Balalar aman ba?» degen únin saǵyndym. «Erteń sizdiń oqýshyńyz, meniń inim, general-leıtenant Ádil Shaıahmetovtiń úıine baramyz, sizdi alyp keteıin» deıtin. «Mereıtoıǵa baılanysty ákimshilik shaqyryp jatyr, barasyz ǵoı, sol jerde kezdesemiz» degen sózi de qulaǵymda tur. Qaı jerge barsaq ta, meni tórge otyrǵyzyp, ózi menen keıin jaıǵasatyn edi. Tilek sózin bergende «aldymen tátem sóıleıdi» dep meni qolpashtap otyratyn. Bizdiń otbasynyń árbir qýanyshyna qýanyp, basyma bult tóngende qasymda bolǵan aılar, jyldar kórgen tústeı ótip ketti. Onyń telefon nómiri kózime túskende júregim zýyldap, kózimnen aqqan jas domalap omyra­ýymdy jýyp ketedi. Saǵyndyrdy ǵoı... Qoldan keler shara joq. О́lgender qaıtyp kelmeıdi.

Áli esimde sońǵy soqqan qońyraýy. 2021 jyl, naýryzdyń 21-i. «Táte, «Qazaq­stannyń eńbek sińirgen ustazy» degen ataǵyńyz qutty bolsyn! Eńbegińiz jandy, sizdiń pedagogter týraly jazǵan kitabyńyz pedagogtik tirliktiń ensıklopedııasy ǵoı. Sol kitapty oqyǵandar durys túsinip oqı almaı júr. Aman bolyńyz, balalarǵa sálem aıtyńyz», dedi. Úni kóńilsizdeý, qarlyǵyńqy shyqty. Keıin estidim, jazylmas dertke ushyraǵan eken. Ol telefon soqqanda men de ólim men ómirdiń arasynda edim. Batyrym aýyryp, ózimdi qoıarǵa jer tappaı júrgenmin. Ol ómirden ozǵannan keıin on bes kúnnen keıin «Shámsha Berkimbaeva qaıtpas saparǵa ketti» degen qaıǵyly habar jeldeı esip respýblıkaǵa tarap jatty. Baryp topyraq salatyn mende shama bolmady. Bul ómirden úmitimdi úzip júrgen kezim ǵoı. Aqtyq saparyna qatysa almadym, bizdiń otbasyna degen súıispenshiligin aıta almadym. «Talaı ret basymdy bult torlaǵanda, maǵan tirek edi ǵoı» dep egildim. Mine, sodan beri de bir jyl óte shyǵypty. Al senesiz be, túni boıy uıyqtaı almaı, kóz aldymda Shámsha beınesi turyp alatyn kezder bolady. «Táte» dep kúlimsiregen nurly júzi lentadaı ótip jatady. Ol týraly bir aýyz sóz jazbasam bolmas dep qolyma qalam aldym. Damyǵan elderge «qazaq qyzy qandaı?» degende maqtanyshpen kórsete alatyn qaıratker qyz edi. Shámsha týraly jazý ońaı emes. Degenmen biletinimdi jazýǵa nıettendim.

Eń alǵash ony Baqytjan Momyshuly­nyń úıinde kórdim. Qazaq qyzdar peda­go­gıkalyq ınstıtýtyn 1966 jyly bitir­gen soń, Almaty oblysynyń Kırov atyn­da­ǵy segiz jyldyq mektepte orys tili men ádebıetinen sabaq berip, eki jyldan keıin Almatydaǵy kooperatıv tehnıkýmynda komsomol komıtetiniń hatshysy bolyp qyzmet istep júrgen kezi bolatyn. Ýyljyǵan jap-jas, taldyrmash boı­ly, bıdaı óńinen qajyr-qaırat keıpi kóri­nip turdy. Onyń ústine tektiniń tuıaǵy, batyldyǵy, batyrlyǵy Baýkeńe (Mo­mysh­uly), Rahman (Baıjasarov) aǵaǵa uqsasyn degenbiz. Shámsha – Rahmannyń qaryndasy.

Rahman Baıjasarovty tanystyra keteıin. Ol – Baýkeńniń bajasy, Jamal apamnyń týǵan ápkesi Bıbinur Muqanova – Rahman aǵamyzdyń jubaıy. Rahman 1937 jyly qýǵynǵa ushyrap, Sibirdiń túrmesinde otyrǵan kezde Bıbinur apamyz túrme janynan úı alyp, eriniń qasynda bolyp, ol kisiniń azbaı-tozbaı kún keshýine kómektesken. Rahman aqtalyp kelgen soń, baspa mekemesin basqarǵan. Toqash Bokın, Bekbolat Áshekeev, Oraz Jandosov, Abdolla Rozybakıev, Maǵazy Masanshylar týraly derekti shyǵarmalar jazǵan óz zamanynyń tulǵasy. Keıin Shámsha osy aǵasy jaıly kitap shyǵartty, avtory Baqytjan Momyshuly.

Shámshamen tanysqannan bastap biz onyń qyzmette ósý jolyna tilektes bolyp, qýanyp otyrdyq. Al Kákeń bolsa, Shámshany týǵan qaryndasyndaı jaqsy kórdi. Kákeń Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń hatshysy bolǵanda, Shámsha Almaty oblystyq partııa komı­tetiniń hatshysy boldy. Kákeń qyz­metten ketkende: «Aǵa, men barlyq ýa­qytta da sizdiń qasyńyzda bolamyn», dep telefon soqty. Sózinde turdy. О́mir­den ótkenshe otbasymyzdyń janashyry boldy. 1986 jyly Jeltoqsan oqı­ǵasy kezinde Gennadıı Kolbınniń quıyr­shyǵy bolǵan, Almaty oblysyn bas­qar­ǵan Marat Meńdibaev qaharyn tógip, qaramaǵyndaǵylarǵa qyrǵıdaı tıdi, ja­zyqsyz jandar qyzmetinen bosatyldy, stý­dentterdiń birazy túrmege toǵytyldy, óltirildi, oblystyń da, Qazaqstan Kom­partııasy Ortalyq komıtetiniń bıýrosynda da aıtylyp jatqan máseleler ultshyldardy joıý, oǵan jany ashyǵandar ornyn bosatsyn dep jatqan kez. Almaty oblystyq partııa komıtetiniń bıýrosynda Shámsha M.Meńdibaevtyń is-áreketine shydaı almaı, qarsy shyqqandyqtan qyzmetten bosatylǵan. Sol kúni Sherhan Murtaza men Kákeń Shámshany kútip alyp, mán-jaıdy bilgen soń, «Qazir táteńe telefon soǵaıyn, bizdiń úıge baraıyq» degen. Sonymen úıge keldi. Biraz ýaqyttan keıin ózine-ózi kele bastady. Dastarqan ázil-kúlkimen aıaqtaldy. Kákeń ekeýmiz úıiniń esigine deıin shyǵaryp saldyq.

Árıne, laýazymdy qyzmetten ádiletsiz­dik­pen ketý ońaı emes. Keıin Almatydaǵy №12 mekteptiń dırektorlyǵyna taǵaıyn­daldy, az ýaqyttyń ishinde jóndeý kórmeı tozyp ketken mektep jańardy. Sonda bir sózinde jóndeý jumysyn júrgizgender meni syılaǵandary sonsha, tez arada sa­paly ári qarjyny dalaǵa shashtyrmaı, mek­tepti jańartty dep otyrdy. Kákeń 1989 jyly qazan aıynda ómirden ótti. Esim­di jıǵan soń, balalarymmen aqyl­dasyp, basyna eskertkish ornatpaq bol­dyq. Onyń eskızin Nárgúlim jasap qoıdy. Biraq qaltamyzda oǵan jetkilikti aqshamyz joq. Úkimet mekemesi 2 500 rýbl aqsha berdi, ol eskertkishtiń irgetasyn qalaýǵa ǵana jetti. Kákeńniń «Surapyl» romanyn «Jazýshy» baspasynda shyǵaramyn deýshiler sózinde turmaı, sońy suıylyp ketti. Buǵan qosa meniń de «Ustaz baqyty» degen kitabym baspada uzaq jatyp qaldy. Ony Zaqash Kamalıdenov shyǵartpaı jatyr degendi estirtti maǵan. Ony estigen Shámsha jaýapkershilikti óz moınyna alyp, kitapty 30 myń danamen shyǵartyp berdi. Ol kezde Shámsha Bilim jáne ǵylym mınıstriniń orynbasary. Kitaptyń aqshasy Kákeńniń músinine jumsaldy jáne Kákeńniń «Surapyl» romanynyń aqshasyn alyp bergen egemendi elimiz úkimetiniń alǵashqy basshysy Uzaqbaı Qaramanov edi. Ekeýi de baqılyq boldy. Topyraǵy torqa bolsyn, aldarynan jarylqasyn. Osy azamattardyń arqasynda Kákeńe laıyqty eskertkish ornatyldy.

Sóıtip júrgende Kákeń jetpiske toldy. Týǵan jeri Jetisý oblysy Sar­qan aýdanynyń Baqaly aýylyndaǵy orta mektepke Kákeńniń aty berildi. Sol mektepte Kákeńe arnalǵan kesh ótip jatty. Ol sharaǵa oılamaǵan jerden Shámsha da keldi. Sol kezde Almaty oblystyq bilim basqarmasynyń basshysy edi. Qazirgideı qalta telefony joq ári ju­mysbasty ǵoı dep Shámshaǵa habar bermegen edim. Uıalyp qaldym. «Táte, bárinen habardarmyn. Kákimjan aǵanyń mereıtoıyn men uıymdastyrýym kerek, sizden keshirim suraýym kerek» deıdi, aınalaıyn. «Aǵańnyń arýaǵy rıza» dedim. Shámshanyń kelýi eldiń de kóńilin kóterdi. Mekteptiń muǵalimderi bilim ordasyna kerektini aıtyp, kókeıde júrgenderin aqtardy. Shámsha bir aıdan keıin (1999 jyly) Parlament Senatynyń depýtaty boldy. Qýandyq. Ásirese Kákeń aýylynyń turǵyndary meni quttyqtap, ózderinshe máz bolyp jatty.

2002 jyldyń qazan aıynyń basynda mektepke meniń atyma óziniń alpys jasqa tolýyna baılanysty shaqyrý qaǵazyn jiberipti. Toı ótetin meıramhanada Shámshany kútip otyrdyq. Bir kezde esikten kirip kelgende otyrǵan jamaǵat esikke umtyldy. Quttyqtaýshylardyń kóptiginen jete almadym. Toı bastalyp ketti. Bizdiń ústelde ylǵı depýtattar áıelderimen otyr. Kóbisi aǵa ulttyń tilinde sóıleıdi, ásirese áıelderi. Men jalǵyzbyn, bireýi de meni kózge iletin emes. Basqa ústelge keteıin desem, bos oryn kózime túspedi. Ázer otyrmyn. Depýtattar halyq adamy degen bos áńgime dep óz oıymmen álek bolyp otyrǵanmyn. Bir ýaqytta asaba: «Sizge sóz berildi. Apaı, ortaǵa shyǵasyz ba?» degeni bar emes pe. Bul toıda sóz sóıleımin degen oıymda da bolmaǵan. Ortaǵa jaqyndaı bergende Shámsha qushaǵyna aldy, ekeýmiz qushaqtasyp biraz turyp qaldyq, kózimnen jas ta ytqydy. Mıkrofondy qolyma alyp: «Aınalaıyn, toıyń qutty bolsyn, elińe qyzmet jasaı ber» dedim de jamaǵatqa qarap: «Men Shámsha sińlimdi myń azamatqa aıyr­bas­tamaımyn. О́sý joly kóz aldymda. Qaı qyzmette júrse de ultynyń, eliniń sózin sóılegen, qazaqtyń tilin qurmettegen, qaı ortada júrse de óz tilinde sóılegen, ultymyzdyń ádebıetin, tarıhyn, ádet-ǵurpyn meılinshe meńgergen, halqymyzdyń eń jaqsy qasıetin boıyna sińirgen, názik te sezimtal, batyl da batyr qyz. Eki sóıleýdi bilmeıdi, eki túrli minez kórsetpeıdi. Aldyna kelgen adamdy «máseleńdi sheship beremin» dep ótirik sóılep, dińkeletip, súıretpeıdi. Qandaı másele bolsyn birden sheship tas­taıtynyn men emes, el aıtyp júr. Eldiń súıispenshiligine bólengen azamat, qaısar qyz. Júz jasa, tilektespin!» dep ornyma kelip otyrdym. Aınalamda otyrǵandar «apaılaı» qalypty. Ishimnen «kóz kórgen sińlim, aman bolshy, meniń jáne Kákeńniń rýhyn kóterdiń» dedim.

Sh.Berkimbaeva mınıstrdiń orynbasa­ry kezinde de bizdiń mektep-ınternatqa jıi­ keletin. Keletinin habarlamaı, tosyn­ keletin. Qysqasy, bizdiń mektep-ınter­nat­tyń ishki qyzmetin jaqsy biletin. Aýlada júr­gen oqýshy, muǵalimdermen sóılesip, dı­rek­torǵa jolyqpaı júre beretin. Dı­rek­tor bolsa búgin Shámsha Berkimbaeva ke­lip ketipti dep otyratyn. Al kollegııaǵa ba­rarda tolqyp júretin. «Bir aýyz sóz aı­typ, maǵan tıispedi» dep keletin. 2002 jy­ly Shámsha mınıstr bolysymen Al­ma­tyǵa kelip, qalanyń úzdik degen on úsh­ muǵalimmen kezdesti. Bul jolǵy kez­desý shaı ústinde ótti. Mekteptegi she­shilmeı jatqan másele, muǵalimniń már­te­besi týraly pikirlerimizdi jasyrmaı or­taǵa salýdy surady. Ata-anamen baılanys, oqytýdyń sapasy, ınstıtýtty bi­tirip kelgenderge qamqorlyq sekildi bi­raz másele týraly aıtyldy. Men biz­diń mekteptiń, ıaǵnı Abaı atyndaǵy res­pýb­lıkalyq mamandandyrylǵan daryn­dy­ balalarǵa arnalǵan qazaq tili men áde­bıetin tereńdete oqytatyn orta mek­tep-ınternatynyń oqý korpýsy kúr­­deli jóndeýden ótpeı turǵanyn jet­kiz­dim. Só­zimdi estigen bette: «Erteń saǵat eki­de­­ baramyn, muǵalimdermen kezdesem,­ dı­rek­torǵa habarlama jiberemiz», dedi. Er­te­ńine muǵalimdermen kezdesý boldy.­ Muǵalimder týraly jazylǵan ma­qa­la­lardy biletinin aıtty. Úısiz júrgen mu­ǵa­limderdi jataqhanaǵa orna­las­tyraıyq de­di.­ Artynsha muǵalimder jataqhanaǵa orna­lastyryldy. Oqý jyly aıaq­talysymen mektepte kúrdeli jóndeý ju­mysy bastalady, parta, esik, tereze – bári­ jańartylady. «Alań bolmańyzdar, tek­ oqýshylarǵa sapaly bilim men sanaly tárbıe berińizder» dedi. Senesizder me, jańa oqý jylynda 2003 jyly qyrkúıektiń birinde biz múldem jańartylǵan mektep­ esigin ashtyq. О́z kózimizge ózimiz senbeı­ qaldyq. Bir-birimizdi qushaqtap, quttyqtap, synyp­ ból­melerin aralap kettik. Jańa esik, te­reze, taqta, partalar kózdiń jaýyn­ alady. Uly sózde uıat joq, buryn dáret­ha­nadaǵy qubyrlardan sý tamshylap, qa­byrǵa kógerip, ıis shyǵyp turatyn. Sar­ǵaıyp ketken dúnıelerdiń bári-bári kóz­ aldymyzda jarqyrady. Ásirese oqý­shylardyń qýanyshynda shek joq. Sy­nyp­ bólmelerine stend ornataıyq, shege qa­ǵyp berińder desek, ózimizge aqyl úı­re­tip, qabyrǵany búldirip alamyz ǵoı deı­di. Partany kútip ustańdar desek, parta beti endi syzylmaıdy dep bári bir kisi­deı­ ún qatady. Senderge syılyq jasap júr­gen mınıstr Shámsha Kópbaıqyzy deı­miz. Muǵalimderimiz de sózge aralasyp: «Shám­sha sııaqty isker azamatty mınıstr etip qoı­ǵany jaqsy boldy ǵoı. Osy kisi uzaq otyr­sa, mekteptiń, muǵalimderdiń baǵy ja­nar edi», dep qoıady. Nesin aıtasyń, mek­te­bimizdiń ujymynda qyzmetimizge degen qul­shynys oty laýlady. Basseın salyndy,­ oqýshylardyń densaýlyǵy jaq­sar­dy. Sol basseın áli qyzmet istep tur. So­dan beri jıyrma jyl ótti. Shámsha ber­gizgen partalar qazir syny ketip, qı­sa­lańdap, oqýshy otyrǵanda, turǵanda sy­qyrlap záreńdi alady. Parta beti adam kór­gisiz shuryq-tesik.

Jaqynda mektepke jańa oqý mınıstri ke­lipti. О́zgeris bolatyn shyǵar dep ujym da,­ oqýshylar da úmittenip otyr. Kúrdeli jón­deýden ótken, jarqyrap turǵan mek­te­bimizdiń 9 gektar jeri bar edi, soǵan kózi tús­kender, ıaǵnı eski bıliktegi klandyq jú­ıege qatysy bar iri qurylys kompa­nııa­sy kúshpen mektebimizdi tartyp alyp, muǵalimderdiń jazǵy demalysqa ket­kenderin paıdalanyp, mektebimizdiń as­tan-kesteńin shyǵardy. Túndeletip bu­zyp jatqandaryn kórgende sol jerde tura­tyn muǵalimimiz júrekten qaıtys bo­lyp ketti. Qalǵan muǵalimder tiri qal­dyq degenimiz bolmasa, júrek aýrýyna ushy­r­­adyq. Mektebimizdi muǵalimderdiń táji­rı­besin jetildirý ınstıtýtyna kóshirdi. Bul­ mekeme mektepke laıyqty oryn emes.­ Osy kezge deıin daryndy, talantty oqý­shy­lar sol mekemede oqyp jatyr. Ol kez­de Shámsha Kópbaıqyzy Qazaq qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory edi. Mekteptiń shýyn estigende, ókinish bildirdi. Qolynan keler shara bolmady. Mınıstr bolysymen aýyl mektebiniń jáne muǵalimder mártebesin kóterý máselesin qolǵa aldy. Eks-mınıstr Ashat Aımaǵambetovtiń bir suhbatynda Shámsha Kópbaıqyzynyń muǵalimder mártebesi týraly jasaǵan zań jobasyn ári qaraı damytqanyn aıtyp qaldy. Shámsha kótergen máseleler ol kezde Memleket basshysy tarapynan qoldaý tappady.

Mınıstrlik tarapynan «Qaldyrar iziń máńgilik» degen ocherkter jınaǵyn eki­ tilde (respýblıka tarıhynda birinshi ret)­ shyǵardy. Bul jınaq bilimdi, bilikti, ujym uıytqysy, ozyq tájirıbeli, talapshyl,­ taǵylym alar pedagogterdiń ómir jolyn, úlgi-ónegesin tanytý maq­sa­tynda shyǵaryldy. Ustazdar týraly bul ki­tap el shejiresine qosylar eleýli eńbek, keıingige qalar mura, jastar úlgi alatyn rýhanı dúnıe ekeni kúmánsiz edi. Osy úr­dis Shámsha ketken soń toqtap qaldy.

Áli esimde: «Táte, Qasym-Jomart Toqaev «Pedagog mártebesi týraly» zań jobasyna qol qoıdy. Oqydyńyz ba?» dep qýandy. «Osy jobada ózińniń de úlesiń bar, kezi kelgende aıtylar. Al men de zańdy oqyp, qýanyp otyrmyn», dedim.

Qaıran sińlim-aı, bar ómirin qyzmetke arnady, janyn sala ult úshin qyzmet qyl­dy,­­ jeke basynyń qamyn oılamady. Bul tý­­raly alpys jasyndaǵy toıdaǵy sózińde «Bir­ qateligim – óz ómirimdi oılamadym» de­­geni bar. Bir kem dúnıe degen osy eken. Onyń aty halqy barda, el azamattary bar­­da umytylmaıdy. Týǵan jeri Almaty ob­­ly­sy Qaskeleń aýdanynda eńbek jolyn bas­taǵan Almaty oblysyndaǵy Kı­rov­ atyn­daǵy mektep bar. Ne basqa mektepke, Almaty qalasyndaǵy bir kóshege Shám­sha Kópbaıqyzynyń esimi berilip, máń­gilikke aty qalady dep oılaımyn. Ol­ soǵan laıyq qaısar da batyl ári batyr­ jan edi.

Rýhy rıza bolsyn! Shámsha týraly kóp­­ten beri kóńilimde júrgen oıymdy qa­­ǵazǵa túsirgen soń jeńildep qaldym. En­di­ uıqym durystalar dep otyrmyn...

Orynsha QARABALINA-QAZYBAEVA,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen ustazy