Bizdegi balyq sharýashylyǵy ekonomıkanyń damý jolynda erekshe ról atqaryp qana qoımaı, turǵylyqty halyqty jumyspen qamtyp otyr. Búgingi kúni eki myńǵa tarta sý qoımasynda myńnyń ústinde áleýmettik nysan bar. Onda on bes myńǵa jýyq adam balyq aýlaýmen aınalysady. Ár óńirdegi tabıǵı sý qoımalarynan jyl saıyn shamamen 40-45 myń tonna balyq alynyp, 72 kásiporyn óndeý jumystaryn iske asyrady. Balyq ónimderi Eýroodaqqa eksporttalyp, ishki naryq pen kórshiles elderdi qamtyp otyr. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine qarasty Balyq sharýashylyq komıteti 2030 jylǵa qaraı jylyna 270 myń tonnaǵa deıin balyq ósirýdi, ishki tutynýdy 134 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtýdy jáne ımport kólemin 45 myń tonnadan 25 myń tonnaǵa deıin azaıtý qajettiligi josparda ekendigin aıtqan. О́tken jylǵy Úkimet otyrysynda Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri Álııa Shalabekova memleket tarapynan qoldaý sharalary keńeıip, balyq sharýashylyǵyn damytý úshin qolaıly jaǵdaılar jasalǵan soń, kásipkerlerdiń balyq ósirýge degen qyzyǵýshylyǵy jyl saıyn artyp keledi dedi. 2020 jylmen salystyrǵanda balyq ósirý sharýashylyqtarynyń sany 2 ese artyp, 380-ge jetken. Al ósirilgen balyq kólemi sońǵy 5 jylda jylyna 3 myń tonnadan 15 myń tonnaǵa deıin kóbeıgen.
«Tabıǵı sý qoımalaryndaǵy balyq qoryn paıdalanýdyń shegi bar ekeni belgili. Kóptegen sý qoımasynda balyq resýrstarynyń azaıǵany baıqalady. Balyq ónimderin ulǵaıtýdyń jalǵyz balamasy – akvaósirý. О́ıtkeni teorııalyq turǵydan alǵanda, balyq sharýashylyǵynyń áleýeti 600 myń tonnany quraýy múmkin, bul rette negizgi úlestiń 80%-dan astamy Mańǵystaý oblysynyń orta Kaspıı akvatorııasyna tıesili. Munda tormen ósirý tehnologııasy boıynsha Kaspıı albyrty men bekire tuqymdas balyq túrlerin ósirýge bolady. Osylaısha, biz eksporttyq áleýetti kóterip qana qoımaı, ımportty almastyrýdy da júzege asyrar edik», deıdi «Balyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy» JShS basqarma tóraǵasy Qýanysh Isbekov.
Balyq sharýashylyǵy mamandarynyń usynysy elenip, «Akvaósirý týraly» zań jobasynyń tujyrymdamasy ótken jyldyń qyrkúıeginde vedomstvoaralyq komıssııada maquldanǵan. Zań jobasyn Parlamentke 2023 jyldyń qarasha aıynda engizý josparlanýda. Onda eki baǵyt bar, biri – akvaósirý salasyndaǵy qatynastardy retteýdiń quqyqtyq negizin qalyptastyrý, ekinshisi – bıznes úshin qolaıly jaǵdaı jasaýdy jáne salaǵa ınvestısııa tartýdy memlekettik qoldaýdyń jańa quraldaryn engizý.
BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń málimetine qaraǵanda, akvaósirý salasy aqýyz ónimderin óndirýde dúnıe júzinde eń qarqyndy damyp jatqan óndiris. Onda ósiriletin balyqtyń álemdik kólemi 60 jyl buryn nebári 1 mln tonnany qurasa, búginde bul kórsetkish 82 mln tonnadan asyp túsken. Tipti, sońǵy 25 jyldyń ózinde akvaósirý kólemi 67 mln tonnaǵa jetken. Sheteldik tájirıbege súıene otyryp osy baǵyt bizde de júzege asyrylmaqshy.
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi 2030 jylǵa qaraı ár óńirdegi balyq sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasy boıynsha 500-den asa balyq sharýashylyǵy qurylatynyn aıtady. Biraq onyń qyr-syryn bilip, meńgerip otyrǵan maman tapshy. Respýblıkada jalǵyz Sáken Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti balyq sharýashylyǵy mamandaryn daıyndaıdy. Desek te oǵan túsýshiler joqtyń qasy. Balyqty aýlaý, ósirý jáne óńdeý bilimdi qajet etedi. Sol úshin balyq óndirisin damytamyz desek, bilimge de kóńil aýdarý kerek. Áli kúnge deıin otandyq balyqty tutynýǵa tolyqtaı qoljetkize almaı otyrǵanda, esesine ımporttyń úlesi joǵary bolyp tur. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy usynǵan málimet boıynsha jan basyna shaqqanda jylyna 16 keli balyq tutyný qajet bolady. Bul qısynǵa salsaq, sonda elimiz bir jylda 300 tonna balyq ósirýi kerek eken.
Statıstıka boıynsha 2022 jyldyń 11 aıynda 22,5 myń tonna balyq ónimi eksporttalyp, onyń ishinde salqyndatylǵan jáne muzdatylǵan balyqtardyń úlesi eksporttyń jalpy kóleminiń jartysynan astamyn quraǵan. Al balyq shıkizatyna eksporttyq suranys kórsetkishi daıyn balyq ónimderinen joǵary. Sonymen qatar óńdelgen balyqtyń eksporttyq baǵasy óńdelmegen balyqqa qaraǵanda bes ese qymbat. Buǵan deıin Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi bıznes ókilderimen jáne qoǵamdyq birlestiktermen birge óńdelmegen balyqty eksporttaýǵa shekteýler engizý týraly máseleni talqylaǵan edi. Keńeske qatysýshylar iri bólshekti balyq túrlerinen bastap eksportqa shekteýlerdi birtindep engizýdi usyndy.
О́ńdelmegen balyq eksportyna shekteý engizý quny joǵary tereń óńdelgen ónimderdi shyǵarýǵa jáne ishki naryqty qanaǵattandyrýǵa yqpal etedi. Atalǵan jaıtty eskere otyryp, bastapqy kezeńde salqyndatylǵan jáne muzdatylǵan túrinde kókserke men jaıyn eksportyn 6 aıǵa shekteý usynyldy.
Kelesi kezeńde mınıstrlik 2025 jylǵa deıin tolyqtaı tyıym salynǵansha óńdelmegen túrdegi eń kommersııalyq jáne gastronomııalyq qundy balyq túrleriniń eksportyn shekteý quzyretin zańnamalyq túrde bekitýdi josparlap otyr. Osy rette óńdelmegen balyq eksportyna shekteýlerdi kezeń-kezeńimen engizý bızneske óziniń qaıta óńdeý bazasyn birtindep jańǵyrtýǵa múmkindik beretindigi aıtylǵan bolatyn.
