«Aqylynan adasqan» jasýsha

nemese obyrdy emdeýdegi onkologııanyń jańa baǵyty Bıyl araǵa 13 jyl salyp, Qazaqstan onkologtary men radıologtarynyń V sezi ótkeni belgili. Onyń jumysyna halyqaralyq onkologııalyq qyzmettiń elıtasymen qatar,  respýblıkamyzdyń  aldyńǵy qatarly mamandary túgel qatysty.    Taǵdyrsheshti máseleler talqylanǵan sezdi Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵyly­mı-zertteý ınstıtýty jáne «Qazaqstan onkologııasy men radıologııasy» qoǵamdyq birlestigi uıymdastyryp, oǵan 700-den astam maman jınalyp, obyrdy dıagnos­tıkalaý men emdeýdiń eń ozyq, zamanaýı tabystary týraly sóz qozǵady. Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń dırektory Qýanysh Nurǵazıevtiń aıtýynsha, bul jıyn qaı jaǵynan alyp qarasaq ta mańyzdy boldy. О́ıtkeni, bul aralyqta res­pýblıkanyń onkologııalyq qyzmetinde shyn máninde tóńkeristik ózgerister júrdi. – Sezge otandyq onkolo­gııanyń negizin qalaǵan aldyńǵy býyn mamandardy, óńirlerde obyrdy emdep júrgen dárigerlerdi shaqyrdyq. Jáne Avstralııa, Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Japo­nııa, Germanııa, Reseı, TMD el­derinen kelgen mamandarmen birge qaterli isikti anyqtap, emdeýdiń tıimdi ınnovasııalyq tehnologııalary týraly talqylaýlar jasadyq, – deıdi Q.Nurǵazıev. Sonymen jıynda Qazaq­standaǵy onkologııalyq qyzmettiń aıtarlyqtaı damyǵany joǵary baǵalanyp, rakty dıagnostıkalaý men emdeý nátıjeleri sheteldik onkologtardyń rızashalyǵyn týdyrǵanyn aıtýǵa tıistimiz. Qazir Densaýlyq saqtaý mınıs­trligi jatyr moıny, emshek bezi, asqazan jáne as qorytý joldary, kolorektaldy rakty erte bastan anyqtaý úshin 6 birdeı skrınıngtik baǵdarlamany júzege asyrýda. Jáne sońǵy jyldary qaterli isikterdi emdeýde aıtarlyqtaı tabystar bar. Eń bastysy, buryn «rak» degen dıagnoz birden ómir­men qoshtasýdy elestetse, qazirgi medısına jetistikteri onymen kúresýge jeteleıdi. – Jasyratyn nesi bar, búgingi tańda onkologııalyq aýrýlardy dıagnostıkalaý men emdeýdiń jańa qural-jabdyqtary da, mamandary da iri qalalarǵa shoǵyrlanǵan. Áli de alys aımaqtardaǵy naý­qas­tardyń sońǵy medısına jetistikterimen emdelýge múm­kindigi joq. Sondyqtan qazirgi basty mindetimiz –  olarǵa osy  múmkindikterdi týǵyzý bolyp tur, – deıdi Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty mammologııa bóliminiń jetekshisi Shy­nar TALAEVA. Sondaı-aq «Qazaqstan onkologııa jáne radıologııa» qoǵamdyq birlestigi basqarmasynyń tóraıymy bolyp tabylatyn Sh.Ta­laeva atalmysh ıns­tıtýt aımaqtaǵy onkoklınıkalar men aýrý­hanalarǵa, onkodıspanserlerge rakty emdeýde jańa tehnolo­gııalardy engizetin ǵylymı-ádistemelik ortalyq ekendigin de aıtyp otyr. – Basqasha aıtqanda, bizdiń ıns­tıtýt oblystar men aýdandarǵa medısınalyq ınnovasııalardyń barýyn júzege asyrady. Máselen, bıyl úsh oblysta sút bezin qalpyna keltirýdiń bir mezettik otalaryn jasaýdy josparlap otyrmyz. Máselen, men Aqtóbe qalasynda ótken sheberlik dáristerin ótkizip, 18 onkologty osyǵan úırettim. Jaqyn arada bizdiń mamandar Oral qalasy men birqatar oblys ortalyqtaryna baratyn bolady, – dedi ol. – Qazir qaterli isikti zamanaýı emdeý ádisteriniń ózi keıde aıtys-tartys týǵyzyp júr. Sez­de osy jaıttar qozǵaldy ma? – Sezd jumysy kóptegen seksııalarǵa bólindi. Shyndyǵynda, onkologııanyń negizgi máselelerin qamtýǵa tyrystyq. Eń úlken zaldarda  obyrdyń keń taraǵan túrleri – beleń alýy jaǵynan birinshi orynda turǵan – sút bezi ragy, kolorektaldy rak pen onkogınekologııa máseleleri tal­qylandy. Degenmen,  Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Nıder­landy, Italııa elderinen kelgen áriptesterimiz Qazaqstanda qaterli isikterge shaldyǵý keıbir eldermen salystyrǵanda tómen deıdi. Al álemdik tájirıbege qarasaq, onkologııalyq dertke shaldyǵý sol eldiń ekonomıkalyq kórsetkishine para-par ekendigin aıǵaqtaýda. Memleketterdiń ekonomıkasy joǵarylaǵan saıyn rak aýrýyna shaldyǵý da artyp otyr eken. – Muny qalaı túsindirýge bolady? – Onyń kóptegen sebepteri bar. Árıne, ekologııa, gendik modı­fıkasııalanǵan ónimderdi paıdalaný men tuqym qýalaýshylyq ta bar. Qýanyshymyzǵa oraı, bizder kóbinese tabıǵı tamaq jeımiz. – Shynar Jaqsybaıqyzy, sezge kelgen sheteldik maman­dar úıretý úshin ǵana emes, úıre­ný úshin de kelgenderin aıtyp otyrsyz. Ras pa? – Shyndyǵynda solaı. Qazir elimizde onkologııalyq qyzmetti damytýda kóp sharýa jasalynyp jatyr – baǵasy qymbat qural-jabdyqtar men dári-dármekter satyp alynýda. Qaterli isikti bastapqy kezeńde anyqtaıtyn skrınıngtik baǵdarlamalar jumys isteıdi. Eń bastysy, qymbat onkologııalyq em túrleri bizdiń elimizde ǵana memleket esebinen tegin júrgiziledi. Qazaqstannan basqa elde mundaı múmkindik joq. – Obyrdy emdeýde jańa dári-dármektermen qatar, personaldy emdeý ádisi paıda boldy. Elimizde bul bar ma? – Ár naýqastqa jeke em júrgizý – bul onkologııadaǵy múlde jańa baǵyt. О́ıtkeni, isikter de adamdar sııaqty ártúrli bolyp keledi. Bireý belsendi, bireýi jaıbasar, endi biri holerık bolsa, kelesisi melanholık, qaterli isikter de sondaı – biri belsendi, biri baıaý órshıdi. Sondyqtan  isikterdiń naqty túrlerine qaraı preparattar taǵaıyndalady. «Personaldy em júrgizý» deıtin sóz targettik preparattar paıda bolǵaly beri aıtylyp keledi. Aǵylshyn tilinen «target» degen sóz «nysana» dep aýdarylady. Iаǵnı, isik jasýshalarynyń belgili bir túrlerine qaraı dál baǵyttalǵan em. Osy arada eń birinshi sút bezi ragynyń alǵashqy jasýsha-nysanalary anyqtalǵan aıta ketýge bolady. – Aıtqandaı, ótken jyly Amsterdamda ótken onkolog­tardyń eýropalyq forýmyna qatysýdyń sáti túsken bolatyn. Sol kezde targettik terapııa týraly kóp aıtyldy. – Mundaı nysananyń biri – qaterli isiktiń belsendi órshýin týǵyzatyn HER-2 epıdermaldy faktory óskininiń membrandyq aqýyz reseptory. Dál osyndaı antıtelanyń gıperekspressııasy jaǵdaıynda biz targettik preparattardy (trastýzýmab) qoldanamyz. Ol adam ómiri úshin qaýipti jasýshalardy, ıaǵnı nysanany óltiredi. Degenmen, trastýzýmab óte qymbat bolsa da, qazaqstandyq onkologtardyń qolynda bar preparat. Reseılik áriptesterimizdiń bıyl ǵana bul preparatty aqyly túrde qoldana bastady. Iаǵnı, targettik terapııa isikterdiń ósýi men jaıylýyn boldyrmaıdy. Biraq, bul preparattardyń áser etý mehanızmderi ártúrli. Aıtalyq, qazir isikterdiń ósýin órshitetin – HER-1, 3, 4 antıte­lalarynyń túrlerine áser etetin jańa preparattar jasalynýda. Jalpy Qazaqstanda hımııalyq preparattardyń barlyq túri – erlotınıb, everolımýs, trastýzýmab, bevasızýmab, lapatınıb bar. Bul atalǵandardan bólek,  qaterli isikterdi emdeýdiń halyqaralyq hattamasynda kórsetilgen target­tik preparattardyń barlyǵy da qazir bizde bar. Máselen, bir ǵana bevasızýmabty alyp qaraıyq, bul onkologııalyq dert  ábden asqynǵanda   qoldanylatyn jalǵyz antıangıogendik preparat. Buryn raktyń meńdegen túri emge kónbeıtin. Statıstıka boıynsha osy kezeńde jyl saıyn 2,5 mıllıon adam kóz jumatyn. Búgingi tańda antıangıogendi terapııa rakty emdeýdiń negizgi bir ózegine aınaldy. Qazirdiń ózinde 1,4 mıllıonnan astam naýqas bevasızýmabpen emdelýde. –  Medısına isikterdiń de adamdardyń minezi sııaqty san alýan bolyp keletinin anyq­tady. Degenmen,  dál dıagnostıka qalaı qoıylady? – Dál dıagnostıka – ımmýnogıstohımııa  bizde de bar. Mundaı zertteý ádisi jasýshalar men tinderdegi antıgenderdi odan ári qalaı órshitpeýge bolatynyn anyqtaýǵa múmkindik beredi. Bul úshin naýqastan trepanopıstoletpen birneshe jerinen kishkene atqylap, isikterdiń bólikteri alynady da, bul erekshe tásilmen mıkroskop arqyly zertteledi. Qysqasy, qaterli isikterdi dıag­nostıkalaýdyń jańa ádisteri dárigerlerge barynsha tıimdi em taǵaıyndaýdy aıtarlyqtaı jeńildetti. – Qazir klassıkalyq hırýr­gııanyń ózi úlken ózgeristerdi bastan ótkerýde. Aǵzaǵa óte az za­qym keltiretin, tipti qan shy­ǵar­maı-aq jasalynatyn ota túrleri bar. Onkologııada osy ádis qoldanyla ma? –  Mysaly, sezd kezinde Ońtústik Koreıadan kelgen bir professor dáriger tik ishektegi isikti endoskopııalyq otamen aldy. Jáne jaı isikti ǵana alyp tastaǵan joq, ony túbirimen joıdy. Bul onkologııadaǵy eń mańyzdy nárse ekenin bilesiz. Sol sııaqty jańa tehnologııalar aımaqtarǵa da bara bastady. Bizdiń ınstıtýtta jyl saıyn óńirlerge joǵary mamandandyrylǵan medısınalyq kómek kórsetý úshin josparlar jasalynady. Aıtalyq, men sút bezin qalpyna keltiretin bir mezettik ota jasaımyn. О́ıkeni, áıel adam úshin omyraýyn joǵaltý – bul úlken qaıǵy. Al sezd barysynda sút beziniń rekonstrýktıvti hırýrgııasy boıynsha arnaýly satellıt júrdi. Qazirgi tańda medısına  adam ózin kemtar sezinbeýi úshin qoldan kelgenniń bárin jasap jatyr. – Qazaqstanda qaterli isikke shaldyqqandar órkenıetti elderge qaraǵanda tómen ekenin aıtyp, qýantyp otyrsyz. Qandaı memleket obyrmen kúresýde ózgelerge úlgi bola alady? – Qazir Eýropa men AQSh bul máselede aldymyzda tur. Alaıda, olarda sút bezi ragyna shaldyǵý kórsetkishi óte joǵary.  Biraq, olarda kóbinese bul aýrý erte bas­tan anyqtalatyndyqtan, emdeý nátıjeleri de tıimdi. Máselen, sezd barysynda Sıngapýrda naýqastardyń ómirin bes jylǵa uzartý 85 paıyz bolsa, bizde bul kórsetkish 52 paıyz. Sonyń ózinde olar bul nátıjege kóńilderi tolmaı otyr. Sondyqtan da alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómeksiz biz alǵa jyljı almaımyz. – Bizdiń elimizde de obyrǵa kóbirek dýshar bolyp jatqan óńirler bar ǵoı? – Obyr dertine ushyrýda óndiristik kásiporyndar kóp shoǵyrlanǵan Almaty, Pavlodar, Soltústik Qazaqstannyń statıstıkasy joǵary. Al, ońtústik pen soltústiktiń ortasha ómir súrý uzaqtyǵynyń aıyrmashylyǵy on jyldy quraıtynyn bilesiz be? Ońtústikte áıelder kóbinese sút bezi ragynan kóz jumady. О́ıtkeni, rak deginimiz – «aqyly­nan adasqan» jasýsha, bul mýtasııa­lanýdyń basy, bul regenerasııa prosesiniń buzylýy. Aǵzada mýtasııalanǵan jasýsha paıda bola salysymen ol ózi tektesterdi kóbeıtip, mýtasııalanǵan jasýshalardy shyǵara bastaıdy. Qaterli isiktiń emge kónbeı,  baqylaýdan shyǵyp ketetin jeri de osy. – Al araǵa bir múshel salyp baryp uıymdastyrylǵan sezdi tabystý ótti dep esepteýge bolatyn shyǵar? – Qazaqstan onkologtary men radıologtary birlestiginiń jetekshisi retinde sezdi barynsha tıimdi, paıdaly tájirıbe alańyna aınaldyrýǵa múmkindik týyǵyzyp bergen  demeýshilerge, álemdegi jetekshi rólge ıe – Roche, Varian, Baxter, Merck, Sanofi sııaqty farmkompanııalarǵa alǵys aıtqym kelip tur. Mundaı asa aýqymdy shara­lar úlken qoldaýdy qajet etedi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.