«О́tken ǵasyrdaǵy 80-jyldary bir sovhozǵa partııa uıymynyń hatshysy bolyp bardym. Qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy aýyl. Eski sózge júırik qarııalardyń da qatary mol. Sol jyly sovhozdyń biraz jylqysy kem bolyp, ol jylqyshylardyń moınyna ilindi. Endi joǵalǵan maldyń ornyn toltyrý qajet. Áıtpese, úlken qylmys sanalady. Sodan sovhoz dırektory, keńes tóraǵasy, zootehnık sekildi aýyl aktıvteri jınalyp, elden kómek surap kóreıik dedik. Sovhozda tórt bólimshe bar, sony tórteýmiz bólip aldyq. Maǵan ekinshi bólimshe buıyrdy. Bul jerge el erteden qonystanǵan. Tabıǵaty da kórkem, malǵa jaıly qonys. Bólimshede otyz shaqty úı bar. Kóbi – malshylar, qarapaıym jumysshylar. Áýeli at basyn aýyldyń jasy úlkeni Ámirken aqsaqaldyń úıine tiredik. Qasymda bólimshe zootehnıgi bar. Ekeýmiz kelgennen keıin qarııa kempirine qazan kótertti. Jaılanyp otyryp et jep, shaı ishtik. Suńǵyla qart qoı, jaı kelmegenimizdi sezdi: «Al endi qandaı buıymtaı aıtasyńdar», dedi bizge salmaq tastaı sóılep. Sosyn sharýamyzdyń negizgi jaı-japsaryn aıtyp berdim. Aqsaqal uzaq oılanyp otyrdy da:
– Sonda biz qansha bas berýimiz kerek, – dedi.
– On bes shaqty, – dedim.
– Jaqsy. Men úlken ulym ekeýmiz taı-qulyny bar bes jylqy beremin. Syzaıdyń úıinde jylqy joq, bir taıynsha alyńdar, Sabyrjannan da bir jylqy ataıyn, Keńesten bir qashar jaz, qysqasy, eki-úsh kún ishinde aıtqan maldyń basyn jınap qoıýǵa ýáde bereıin, – dep bir aýyz sózimen jurtqa qysylyp aıtýǵa uıalǵan máselemizdi ún-túnsiz sheship berdi. Bul qarııanyń sózine aýylda eshkim qarsy kelmeıdi. Bári syılaıdy. Aıtqanyń eki etpeıdi. Sonda Ámirken aqsaqaldyń iriligine tańǵaldym», dedi ol tamsanyp.
Ekinshi bir oqıǵany jýrnalıst Anar Tóleýhannyń «Mogıkannyń sońǵy tuıaqtary» degen maqalasynan oqydym. Oqyǵan sátte jan-dúnıem tóńkerilip tústi. 1916 jylǵy Torǵaıdaǵy ult-azattyq kóterilisinen soń 1917 jyly aqtardyń qolynan 17 bolshevık qaza tabady. Sol joly Hákimbek Tokındi ustap bergen adam keıin qolǵa túsip anyqtalǵanda Hákimbektiń inisine: «Myna aǵańdy ustap bergen qunykerdiń jazasyn óziń aıt», dep Torǵaı aqsaqaldary erik beredi. Keıin Tókeniń Qambary atanǵan sol kezdegi jas jigit Qambar: «Bul kisige aǵa kerek bolmaǵan soń ustap bergen shyǵar, al maǵan aǵa kerek» dep aıtqanda, úkim estımiz dep ishten tynyp otyrǵan jurt: «Arýaq, Arýaq» dep jylap qoıa beripti», deıdi.
Bul eki áńgime jurttan estigenimiz bolsa, endi kórgenimizdi aıtaıyq. Byltyr belgili qoǵam qaıratkeri Qýat Esimhanov ómirden ozdy. Aıtýly tulǵanyń turqy ǵana emes, sózi de, isi de iri edi. Qýat aǵa týraly aıtqanda osydan jeti-segiz jyl buryn bolǵan bir oqıǵa oıyma oralady. Onda ol kisi – «Temirjol sý» AQ-nyń prezıdenti, men «Qazaqstan temirjolshysy» gazetinde isteımin. Birde atalǵan kompanııanyń «Móldir bulaq» baǵdarlamasy aıasynda atqarylǵan jumystardy jazý úshin Qýat aǵamen Pavlodar oblysyna issaparǵa bardym. Jolaı aýyz sý tartylǵan temirjolshylar ornalasqan aýyldar men Ekibastuz qalasyna toqtap, ymyrt jabyla Pavlodarǵa taban tiredik. Kompanııa basshysy sol jerde «Pavlodar sý» mekemesiniń mamandarymen kezdesip, jıyn ótkizdi. Jıyn aldynda mekeme ǵımaratyn aralap kele jatyp, zaldaǵy taqtada oryssha jazylyp ilinip turǵan aqparatty kórip, toqtady. Sodan qasynda erip júrgen bólimshe dırektoryna: «Myna aqparat tek resmı tilde jazylyp, ilinipti. Memlekettik tildegi nusqasy qaıda?», dep edi, ol kúmiljip, ne aıtaryn bilmedi. «Memlekettik til – qazaq tili, sondyqtan tez arada daıyndap, ilińder» dedi bir aýyz sózben. Mekeme basshysy ózge ult ókili eken, áp-sátte júgirip ketti. Sol mezette abzal aǵanyń iriligi kóz aldymda bıiktep sala berdi.
Osy úsh oqıǵany mysalǵa alyp, halqymyzdyń irilik minezin kórsetkim keldi. Qazir jahandanýdyń áseri me, álde kóp mádenıettiń toǵysýynan ba, osy tekti minezimizden aıyrylyp bara jatqan sekildi kórinemiz. Irilik – ekiniń biriniń qolynan kelmeıdi. Toqsanynshy jyldardyń sońynda «Qazaqstan» telearnasynda bir tanymdyq baǵdarlama boldy. Taqyryby da ózgeshe. «Adam izdep júrmin». Sol sekildi men de adamdardyń boıynan irilik izdeımin.
Qaıdasyń sen, irilik?
