Birde áleýmettik jeliden mynadaı jazba kózime shalyndy. Tokıo qalasynyń ortalyq kóshelerindegi qulaqtandyrý ilinetin taqtasyna mynadaı jarnama ilinipti: «Ákemiz ben anamyzdy senimdi qolǵa satamyz. Ákemiz – 70 jasta, sheshemiz – 65 jasta. Baǵasy 1 myń ıen. Odan bir ıen kem emes, artyq emes. Tolyq málimet alǵysy kelgender myna telefonǵa qońyraý shalyńyzdar...» dep iri jazýmen jazylypty. Ary ótken, beri ótken kópshilik álgi habarlamany kórip tańǵalysyn bildiredi. «Oıpyrmaı, myna zaman ne bolyp barady?! Dúnıe qýǵandar, barlyǵyn qoıyp, endi ákesi men anasyn satpaqshy ma?», «Oı, táńirim-aý, balalaryna ómir syılaǵan anasy men ákesin satýǵa shyǵarǵany nesi? Qandaı qanypezer, meıirimsiz tas júrekter», «Anasy men ákesin satqan ne sumdyq, qandaı qanypezerler...» dep jaǵalaryn ustap, kópshilik gý-gý etip, kúıip-pisip oı bólisip jatypty.
Sol mańnan ótip bara jatqan jas jigit pen jubaıy kóptiń áńgimesi qulaqtaryna shalynyp, álgi jarnamaǵa kóńil aýdarady. Jas jigittiń janaryna eriksiz móltildep ystyq jas keledi. Qasyndaǵy kelinshegi: «Saǵan ne boldy, janarlaryń botalap ketti ǵoı?», dep sózge tartady. «Myna habarlamany oqyp, júregime pyshaq tıgendeı sezimde boldym. Esime ákem men sheshem tústi. Telefon nómirin jazyp alshy. Maǵan bir tyń oı týdy», deıdi daýysy diril qaǵyp.
Jigittiń ákesi men sheshesi jol apatyna ushyrap, sodan kóz jumypty. Tipti áli qabir topyraqtary keýip úlgermegen. Ákesi men sheshesi jigittiń túsine kún qurǵatpaı enedi eken. Úıine kelgennen keıin jubaıyna: «Jańaǵy telefon nómirine qońyraý shalaıyq. Mekenjaıyn anyqtap, izdep baraıyq. Bizdiń ákemiz ben sheshemizdiń ornyn sol qarııalar joqtatpas, kóńilimizge demeý bolar, bizdi qaıǵymyzdan jubatar», dep oı tastaıdy. Kelinshegi kúıeýiniń usynysyn qoldap, qońyraý shalyp, qarttar satylatyn úıdiń qaı kóshede, qandaı úıde ekenin anyqtaıdy. Aıtylǵan mekenjaıǵa kelse, úlken, ásem, jan-jaǵy kókjelek pen gúlge oranǵan eki qabatty eńseli úı bolyp shyǵady. «Shatasyp, basqa úıge tap boldyq pa eken?» degen oıǵa kelgen eki jas senimsizdikpen úı qońyraýyn basady. Aýladaǵy sháýildegen ıttiń daýysyna jarysyp qart kisiniń «Qazir, qazir...» degen qarlyqqan úni estiledi. Qaqpa ashylyp, jetpisti alqymdaǵan qarııa syrtqa shyǵady. «Keshirińiz, biz habarlama boıynsha kelip edik. Qatelesip, basqa úıge kelgen joqpyz ba? Eger olaı bolsa, keshirim suraımyz». «Joq, qatelesken joqsyzdar. Kelińizder, úıge kirińizder». Úıden jyly júzdi otanasy da shyǵyp, ol da bularǵa kúlimdeı qarap, ishke shaqyrdy.
– Biz habarlamada kórsetilgen qarttardy ózimizge satyp almaq nıetpen kelip edik. Olardy qalaı kóre alamyz?
– Asyqpańdar. Úıge kirińizder. Barlyǵyn qazir aıtyp beremin. Kempir, shaı qoı qonaqtarǵa, – dep kempirine nusqaý beredi.
Úıge engen jup jan-jaqtaryna tańǵala qaraıdy. Jaǵdaılary jaqsy, úlde men búldege oranǵan otbasy ekeni kórinip tur.
– Iá, sóıtip, habarlama boıynsha keldik deńizder. Jaqsy, jaqsy. Júzderińnen meıirim tógilip turǵan jastar ekensizder. Qart kisilerdi satyp almaq nıetteriń neden týdy? Oǵan ne sebep?, – dep úı ıesi sýyrtpaqtap qonaqtardy sózge tartty.
– Biz osy qalanyń turǵyndarymyz. Áke-sheshemiz, ókinishke qaraı, taıaýda jol apatynan kóz jumdy. Olardyń joqtyǵy bizdiń janymyzǵa qatty batty. Sóıtip júrgenimizde álgi habarlamaǵa keziktik. Sodan sol «saýdaǵa túsken» qarttardy satyp alyp, óz áke-sheshemizdeı baǵaıyq, olarǵa barynsha baqytty qarttyq syılaıyq degen oımen kelip edik.
– E, olaryń jón eken, jón. Áke-shesheniń qadirin biletin sanaly, peıili oń, kóregendi azamattar ekensińder. Raqmet. Myna qazirgi alasapyran, ııý-qııýy mol zamanda adamdarda meıirim, baýyrmaldyq degen qasıetti dúnıeler kómeskilenip barady. Adamdar baıýdyń jolyn izdep, kúni-túni dúnıe qýyp, qatigezdikke uryndy, birin-biri aldap-arbaýdy, tonaýdy ar sanamaıdy. Obal, ysyrap, uıat degen atadan kele jatqan dana sózderdiń qasıeti ketti. Bazbir jandar Qudaıyn múlde umytyp, ash qasqyrdaı kez kelgendi talap, tirseginen qaǵyp, joq etip jiberýge daıyn júr. Sony kórip keıde túńilesiń, oı qýyp, ishteı qapa bolasyń? – dedi kóńildegi renishin jetkizip bolyp. – Peıilderińe, kelgenderińe raqmet. Biz, myna jaman kempirimiz ekeýmiz, tatý-tátti ómir súrip, ómir boıy taza eńbek ettik, bireýdiń ala jibin attamadyq. Sonyń arqasynda bedelge, abyroıǵa bólenip, biraz dúnıege ıe boldyq. Barlyǵy mańdaı termen adal kelgen dúnıe. О́kinishtisi, tipti qasiretimiz desek te bolady, bala súıe almadyq, artymyzǵa ilesken urpaq joq bizde. О́mir bir orynda turmaıtyny belgili, qarttyq keýmelep kelip, erteli-kesh myna jaryq dúnıeden keterimiz haq. О́mir boıy eńbekpen tirnektep jınaǵan myna baılyǵymyz kimge buıyrady, kimge qaldyramyz? Osy bir oı sońǵy kezde jıi mazalaı bastady. Sodan oılasa kele álgi habarlamany berip edik. Qudaıy bar, peıili túzý, jóndi bireýlerge myna dúnıelerimizdi qaldyrsaq degen oı-arman ǵoı bizde. Kórip, bilip otyrmyz. О́zderiń bizdiń oıda júrgendegideı jan ekensińder. Bizdiń bul usynysymyzdy qabyldasańdar, sender bizge súıenish artatyn ul-qyz bolyńdar. Al biz sizderge senimdi ana-áke bolaıyq, – dep oı tastaıdy habarlama bergen qarttar.
Sóıtip, ákesi men sheshesin kezdeısoq jol apatynan joǵaltyp alǵan jas otbasy ózderine áke men sheshe taýypty. Tek ol emes, qarttardyń búkil ómir boıy jıǵan baılyǵy, úı-jaıy jas otbasynyń enshisine qosylypty.
El arasynda «Adamdardyń peıili tarylyp barady», «Keı jastar jamandyqqa áýes», «Nıetimizge ne bolǵan?» degen sózderdi jıi estımiz. Kún saıyn teledıdar túrli sumdyqty habarlasa, áleýmettik jelide de aldaý-arbaý, kisi óltirý, tonaý sekildi aqparattar jeldeı esedi. Páter alyp berem dep aqshasyn alyp, habarsyz ketý de bul kúnde jańalyq emes. Mundaı keleńsizdikti kórip júregiń aýyrady, bulyńǵyr bolashaqty oılap mazasyzdanasyń.
Qolynda bıligi bar adamnyń keıbiri múmkin bolǵannyń bárin aldymen ózi úshin jasap, qarmap, urlap, tyǵyp, jınap qalýǵa qumar. Ondaı basshylar árýaqytta birinshi kezekte eldiń emes, óziniń jáne ózine eń senimdi «tóńireginiń» jeke sharýasyn qolǵa alady. El taǵdyryn, qara halyqtyń jaıyn sońǵy kezekke qoıady. Buny adamdar peıiliniń buzylǵany demeske sharań joq. «Meshkeıdiń ózi toısa da, kózi toımaıdynyń» keri kelip, qansha toıymsyz, qunyqqan jan temir torǵa túsip, basyna, otbasyna qasiret bultyn qoıýlatyp jatyr. Árıne, bári emes.
Osyndaıda kórnekti aqyn Esenǵalı Raýshanovtyń myna jyr joldaryna oıymyzǵa oralady:
«O dúnıe bir kerýen jol keshken ári,
Biri erte, endi biri kesh barady.
Ketesiń ne qaldyryp artyńa sen,
El erteń kim edi dep eske alady?
Qoı baqqan, taýyq baqqan,
shoshqa baqqan,
Záýlimdep saraı salǵan qos qabattan.
Qarasań ne myqtylar ótip ketti,
Bul dúnıe aq saǵym-dúr
bosqa laqqan».
Iá, «Ketesiń ne qaldyryp artyńa sen, El erteń kim edi dep eske alady?» dep aqyn bizge oryndy suraq qoıady. Bul – árkimdi mindetti túrde erteli-kesh oılandyratyn, tolǵandyratyn suraq. Qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrda tek jeke bastyń qamyn oılamaı, ózge jandarǵa járdemdesýge, jaqsylyq jasaýǵa tyrysaıyq.
Baılyq degen adamnyń peıilinde degen sóz, sirá, ras bolýy kerek.
Saǵyndyq ORDABEKOV,
dáriger-hırýrg, medısına professory,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Taraz
