Saılaý kezinde uıymdastyrylǵan halyqaralyq baıqaýshylarǵa qolǵabys kórsetý ortalyǵynda ótken brıfıngte Túrki memleketteriniń uıymy (TMU), Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymy Parlamenttik Assambleıasy (UQShU PA), Shanhaı yntymaqtastyq uıymy (ShYU), Túrki memleketteriniń Parlamenttik Assambleıasy (TúrkPA) jáne AQSh baıqaýshylary atqarǵan mıssııalarynyń qorytyndysyn jarııalady.
TMU: halyqaralyq standarttarǵa sáıkes
Túrki memleketteri uıymynyń halyqaralyq baıqaýshylary Qazaqstandaǵy saılaýdyń ashyq, básekege qabiletti jáne halyqaralyq standarttarǵa sáıkes ótkenin málimdedi. TMU ókilderi 19 naýryz kúni tańerteń Astanada ashylǵan birqatar ýchaskede bolǵan. Mıssııa basshysy, Túrki memleketteri uıymy Bas hatshysynyń orynbasary Sadı Djafarov Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń jáne máslıhattar depýtattarynyń saılaýynda mıssııa ákimshilik sıpattaǵy buzýshylyqtardyń bolmaǵanyn, zańnamaǵa sáıkes halyqaralyq jáne ulttyq baıqaýshylarǵa, múmkindigi shekteýli jandardyń daýys berýine, úıde daýys berýge barlyq jaǵdaı jasalǵanyn, zańnamaǵa sáıkes baspasózde saılaý naýqany týraly keńinen aqparat taratý qamtamasyz etilgenin aıtty.
– Daýys berý bastalǵanǵa deıin, biz 17 naýryzda birneshe partııanyń ókilimen kezdesip, olardyń daıyndyǵymen tanystyq. Delegasııa partııalardyń baǵdarlamasyna, qarjylandyrýǵa, medıa resýrstarda aqparat taratýǵa qatysty málimetterdi talqylady. Sonymen qatar bizdiń mıssııa Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Nurlan Ábdirovpen de kezdesti. Ol bizge saılaý úderisine qatysty tolyq málimet berdi.
Jalpy, saılaý ýchaskeleriniń ashylýy ulttyq zańnama talaptaryna sáıkes boldy. Máselen, bizdiń mıssııa barǵan 32 saılaý ýchaskesin aıtar bolsaq, barlyǵy óz ornynda, tehnıkalyq jaraqtar da, qyzmetkerler de, baıqaýshylarǵa bólingen aýmaq ta kóńilimizden shyqty. Biz tıisti monıtorıng júrgizdik, onda eleýli kemshilikter bolǵan joq. Atap aıtqanda, saılaýdy uıymdastyrý men ótkizý zań talaptary aıasynda ótti. Osylardy eskere otyryp, Túrki memleketteri uıymynyń mıssııasy Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq zańnamasyna jáne halyqaralyq standarttarǵa sáıkes saılaý ashyq, básekege qabiletti bolǵanyn málimdeıdi. Biz Qazaqstan men Qazaqstan halqyn saılaýdyń sátti ótýimen taǵy da quttyqtaımyz jáne saılaý nátıjeleri Qazaqstannyń damýy men órkendeýine odan ári yqpal etedi dep senemiz, – dedi Sadı Djafarov.
UQShU PA: turǵyndar aralas júıeni qoldady
Al UQShU PA baıqaýshylary «Qazaqstan azamattary partııalardy da, bir mandatty úmitkerlerdi de qoldady», dep málimdedi. Sondaı-aq olar Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń jáne máslıhattar depýtattaryn saılaý zańǵa jáne halyqaralyq standarttarǵa sáıkes ótkenin, bıýlletender berý, kórneki úgit-nasıhat quraldaryn ornalastyrý, daýys berý úderisin uıymdastyrý, daýystardy sanaý tártibi boıynsha zań buzýshylyqtar tirkelmegenin atap ótti.
– Qazaqstan Respýblıkasynda júıeli jáne maqsatty saıası reforma júrgizilip jatyr. Kezekten tys saılaý barysynda adamdar saıası partııalardy da, bir mandattyq úmitkerlerdi de qoldaǵanyn kórdik. Saılaý ýchaskelerinde qoǵamdyq tártip joǵary deńgeıde uıymdastyrylǵanyn erekshe atap ótken jón. Árıne, qaýipsizdik sharalary qabyldandy, biraq biz saılaýshylardyń, sondaı-aq saılaý úderisin uıymdastyrǵan adamdardyń quqyqtyq sanasy joǵary deńgeıde qalyptasqanyn baıqadyq.
Sóıtip, saılaý Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna jáne halyqaralyq normalarǵa sáıkes ótkeni týraly tıisti qorytyndy jasadyq. Osy nátıjeni halyqaralyq baıqaýshylar toby qorytyndysynda bekettik. Jalpy, saılaýǵa deıin barlyq baıqaýshylarǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna engizilgen barlyq ózgeris týraly málimet berildi. Baıqaýshy retinde daýys berý kezinde kedergiler men qıyndyqtardy kórmedik. Saılaý ýchaskelerinde biz qoıǵan suraqtardyń barlyǵyna kásibı ári túsinikti jaýap aldyq. Saılaýǵa qatysty bizge jáne ózge de áriptesterimizge barlyq aqparat usynyldy, – dedi Belarýs Respýblıkasy Ulttyq jınalysynyń О́kilder palatasynyń Ulttyq qaýipsizdik jónindegi turaqty komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary, UQShU PA áleýmettik-ekonomıkalyq jáne quqyqtyq máseleler jónindegi turaqty komıssııasynyń tóraǵasy Aleksandr Markevıch.
ShYU: Qazaqstanda demokratııalyq úderister kúsheıdi
ShYU-nyń ókilderi bolsa Qazaqstannyń kóppartııaly Parlamenti alǵa qadam jasady degen pikirde. Eldegi saıası dodany baqylaǵan uıym baıqaýshylary «Qazaqstan Prezıdenti qabyldaǵan saılaýdaǵy jańashyldyqtarǵa qatysty barlyq qadam el turǵyndarynyń qoldaýymen júzege asyryldy. Bul Qazaqstandaǵy demokratııalyq úderisterdiń kúsheıýiniń belgisi», – degen qorytyndy jasady.
– Qazaqstannyń kóppartııaly Parlamenti alǵa qadam jasady. Parlamenttiń jańa músheleriniń kúrdeli zań shyǵarý jaǵdaıyndaǵy aldaǵy jumysy qalaı bolatyny qyzyqtyrady. Al jalpy Qazaqstan TMD-nyń kóptegen eli úshin demokratııalyq ózgeristerge batyl qadam jasaý turǵysynan úlgi bola alady. ShYU baıqaýshylary saılaý naýqanynyń legıtımdiligin jáne bul saılaýdyń mańyzdylyǵy men bedelin arttyratynyn erekshe atap ótedi, – dedi mıssııa múshesi, Reseı Federasııasy Federaldy Jınalysynyń Memlekettik Dýmasynyń ulttar isteri komıtetiniń tóraǵasy Gennadıı Semıgın.
Sonymen qatar Shanhaı yntymaqtastyq uıymy Bas hatshysynyń orynbasary Grıgorıı Logvınov Qazaqstan Respýblıkasy Májilisi men máslıhattary depýtattaryn saılaý memleket zańnamasy talaptaryna jáne el qabyldaǵan halyqaralyq mindettemelerge sáıkes ótkenin aıtty.
– Uıym atynan kelgen mıssııa saılaýdyń zańdylyǵyna kúmán keltiretindeı ulttyq zańnama normalaryn buzý faktilerin anyqtaǵan joq. Sondyqtan 19 naýryzdaǵy saılaý demokratııa qaǵıdasyna saı ótti dep málimdeımiz. ShYU baıqaýshylary mıssııasynyń qyzmetin qamtamasyz etýge járdemdeskeni úshin Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstrligine jáne Ortalyq saılaý komıssııasyna alǵysymyzdy bildirdik, – dedi G.Logvınov.
TúrkPA: ádildik qaǵıdatyna saı
TúrkPA baıqaýshylary da eldegi saılaý ashyq, ádildik qaǵıdatyna sáıkes ótkenin málimdedi. Sonymen qatar olar Qazaqstanda túrli pikirlerdiń eskeriletinin joǵary baǵalaıtynyn jetkizdi.
– Saılaýdy sátti ótkizýdiń jáne demokratııalyq úderisterdi damytýdyń basty sharty – saılaýshylar, saılaý naýqanyna qatysýshylardyń teń quqyǵyn saqtalýyna jaǵdaı jasaý. TúrkPA halyqaralyq baıqaýshylary Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń jáne máslıhattar depýtattaryn saılaýǵa joǵary baǵa berdi. Túrli pikirlerdiń bolýy óte mańyzdy. Biz saılaýǵa qatysqan partııalardyń sany kóbeıgenin baıqadyq, táýelsiz kandıdattar boldy. Bul úlgi alarlyq jaǵdaı. Halyq óz pikirin bildire aldy. Meniń oıymsha, bul tikeleı demokratııany damytýdyń joly.
Ortalyq saılaý komıssııasy tóraǵasymen, senatorlarmen, sondaı-aq Syrtqy ister mınıstriniń orynbasarymen kezdestik. TúrkPA baıqaýshylary saılaý úderisi týraly barlyq aqparatty aldy. Mıssııa músheleri saılaýǵa qatysqan saıası partııalardyń ókilderimen de kezdesip, olardyń baǵdarlamasymen tanysty. Biz saılaý ýchaskeleri ashylǵan sátten bastap daýystardy sanaýǵa deıingi barlyq kezeńderine qatystyq. Sonymen qatar jergilikti baıqaýshylarmen pikir almastyq. Daýys berý barysy erejege saı ótip, saılaý úderisi kezinde qajet resýrstar qamtamasyz etildi.
Bizdiń mıssııa saılaý úderisine daıyndyq deńgeıin, sondaı-aq saılaýǵa qatysty joǵary baǵa berip otyr. Mıssııa osy saılaýdy uıymdastyrý boıynsha atqarylǵan jumystardy da oń baǵalady. Sondyqtan TúrkPA baıqaýshylar mıssııasy bul saılaý ashyq, ádildik qaǵıdatyna sáıkes ótti dep sanaıdy, – dedi TúrkPA qorytyndysyn jarııa etken Mıssııa basshysy, Túrkııa Uly Ulttyq Jınalysynyń depýtaty Redjep Sheker.
Basqa elderge de úlgi bolýy kerek
Halyqaralyq uıymdardyń ókilderimen qatar shetel dıplomattary da málimdeme jasady. Palestına memleketiniń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Montasır Abýzeıd Qazaqstannyń demokratııalyq, saıası, ekonomıkalyq damýdaǵy, onyń ishinde saılaý úderisin uıymdastyrýdaǵy ereksheligi men alǵa ilgerileýin atap ótti. Qazaqstanda tirkelgen dıplomatııalyq korpýstyń Dýaıeni saılaýdy baıqaýǵa besinshi ret qatysyp otyr.
– Biz Qazaqstanda bolyp jatqan saıası, ekonomıkalyq reformalardy júrgizýde, sondaı-aq saılaý úderisinde aıtarlyqtaı ilgerileýdi baıqap otyrmyz. Adamdar jaqsy kóńil kúımen, erkin daýys berdi, bári joǵary deńgeıde uıymdastyryldy. Basqa elderde de osylaı bolǵanyn qalaımyn. Qazaqstandy tabysty saıası, ekonomıkalyq reformalardy iske asyrýymen quttyqtaımyn, sondaı-aq saılaý sátti ótti dep esepteımin. Qazaqstanǵa beıbitshilik, turaqtylyq, qaýipsizdik pen órkendeý tileımin. Osyǵan deıin Albanııada, Nıgerııada, Belarýste baıqaýshy boldym. Qazaqstanda ótken osy saılaýda 20-dan astam ýchaskege bardym. Jergilikti baıqaýshylarmen de pikir almastyq, olar saılaý ýchaskelerinde zań talaptaryna saı daýys berý júrip jatqanyn aıtty. Sarbazdar, polısııa qaıda? Qaýipsizdikti kim qamtamasyz etip júr dep suradym. Saılaý kúni qarý-jaraq asynǵan tártip saqshylaryn, polısııany baıqamadyq, biraq qaýipsizdik qamtamasyz etildi. Negizi saılaýda qarý-jaraq asynǵan tártip saqshylary kóp júrse, bul kórinis daýys berýshilerdiń kóńil kúıine keri áser etedi. Jalpy, basqa elderde de daýys úderisi osylaı jeńil ótkenin qalaımyn. Men úshin saılaýda halyqaralyq baıqaýshy bolý úlken mártebe. Bizge jergilikti baıqaýshylardan eshqandaı shaǵym túsken joq, – dedi dıplomat.
Saıası plıýralızmniń mańyzy
AQSh-tan kelgen halyqaralyq baıqaýshylar «Qazaqstan saıası plıýralızmniń negizin qalap jatyr», degen pikirlerin jetkizdi. Parlament Májilisiniń jáne maslıhattar depýtattaryn saılaý barysyn baqylaǵan Djeımstaýn qorynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Margarıta Assenova saılaý básekege qabiletti bolǵanyn aıtady.
– Bir mandatty okrýgter boıynsha saılaý tetigin jandandyrý, jastar, áıelder jáne múmkindigi shekteýli jandar úshin mindetti kvotalar engizý syndy jańashyldyqtar erekshe atap ótýge turarlyq. Bul saılaý – Qazaqstannyń saıası reformalarda jasaǵan taǵy bir qadamy. Bul plıýralıstik qoǵam qurýǵa óte jaqsy negiz bolady, – dedi AQSh baıqaýshysy.
Amerıka baıqaýshylarynyń jumys qorytyndysyn New Lines strategııa jáne saıasat ınstıtýty, Eurasian Security & Prosperity portfolio aǵa dırektory, doktor Kamran Boharı jarııalady.
– Negizi saılaýshylardyń daýys berýge barynsha qatysýyna nazar aýdarý kerek. 19 naýryz kúni qala turǵyndary saılaý ýchaskelerine qaraı kelip jatqanyn kórdik. Osy oraıda olardyń osy saılaýǵa kelýin qandaı sebepter yntalandyryp turǵanyn surap bildik. Bıyl jańa partııalardyń qosylýy daýys berýshilerdiń tańdaý jasaýyna áser etti.
– Birinshiden, alǵash ret qatysyp jatqan jańa partııalarǵa múmkindik jasaldy. Partııalar qandaı qundylyqty, ustanymdy nasıhattap jatqanyn qarasańyz, birqatar sala qamtylǵanyn baıqaýǵa bolady. Jalpy, Qazaqstan qazirgi kúrdeli geosaıası kezeńde óziniń bastamalaryn júzege asyryp jatqanyn mańyzdy dep bilemiz. Qazir saılaýdyń túpkilikti nátıjeleri jarııalanǵan joq. Sondyqtan naqty qorytyndyny alǵannan soń, tıisti taldaý málimetin kópshilikke taratamyz, – dedi Kamran Boharı.
P.S: Osylaısha, halyqaralyq uıymdar men shet memleketterden kelgen halyqaralyq baıqaýshylar saılaýda daýys berý ashyqtyq, aıqyndyq jaǵdaıynda jáne saılaý zańnamasyna tolyq sáıkestik jaǵdaıynda ótkenin biraýyzdan málimdedi. Sondaı-aq olar saılaýshylardyń azamattyq sanasynyń joǵary deńgeıde ekenin atap ótti. О́ıtkeni tańerteńnen bastap saılaý ýchaskeleri jabylǵanǵa deıin eldiń túkpir-túkpirindegi turǵyndar partııalar men kandıdattardy irikteýge belsene qatysty. Saılaý ýchaskelerinde merekelik kóńil kúı ornady. Kóptegen saılaýshy úshin saılaýǵa qatysý alǵashqy tájirıbe de boldy.
