– Ǵalym retinde elimizdegi jylqy sharýashylyǵynyń búgingi jaǵdaıyn qalaı baǵalaısyz?
– Eń áýeli jylqytaný ǵylymy Qazaqstanda óz aldyna órkendep, baǵyt ala bastaǵanyn kórip otyrmyz. Buǵan táýba deý kerek. Derekterde alǵashqy bolyp Botaı mádenıeti – eneolıt dáýirinde qolǵa úıretilgen dep kórsetiledi. 10 myń jyl buryn qazirgi Qazaqstan jerin meken qylǵan. Arheolog V.Zaıberttiń zertteýi boıynsha, sol kezdegi botaı turǵyndary bıeniń sútinen kymyz daıyndaǵan. Oǵan shamamen 5 myń jyldaı ýaqyt ótti. Qazirgi qazaq jylqylarynda ertedegi botaı jylqylarynyń 2,7% qany bar. Qazaq jylqylarynyń tuqymyn qalyptastyrý sol dáýirde bastalyp, myńdaǵan jyldar boıy jalǵasyp keledi. Qazir jer betinde pyraqty janýardyń 312 tuqymy bar. Sonyń ishinde Qazaqstanda 13 tuqymy men tıpi kezdesedi. Bul – qazaq jylqysy, muǵaljar, kóshim, qostanaı, qazaq jylqysynyń kabınskıı (qaba) etti tıpi, aǵylshyn, aqalteke, arab, don, orys rysagy, aýyr júk tartatyn jylqysy jáne taǵy basqalary. Qazaq jylqysynyń ózi 7 tıpke bólinedi. Bulardyń arasynda adaı men jaby jylqylary keń taralǵan. Adaı jylqysy – miniske myqty, kezinde arab jáne túrkimenniń aıǵyrlarymen shaǵylystyrylyp alynǵan ǵoı. Alysqa shapqanda tózimdiligi sondaı, áldebir halyqaralyq jarysta aýzymen qus tistegen aqalteke, arab, aǵylshynnyń, qabarda jylqysynyń tuqymdaryn artta qaldyryp, birinshi jáne úshinshi oryndardy jeńip alǵan. Adaı tulparlary 100-150 shaqyrymdyq shabysty eńseredi. Mundaı uzaqqa kónbis jylqy álemde joq. Bizdiń ońtústik óńirdegi jylqytanýshy ǵalymdar qazir adaı tıpiniń tózimdiligine qosa, ushqyrlyq qasıetin arttyryp, erekshe tuqym shyǵarýdy kózdep otyr. Iаǵnı ózge tuqymdarmen shaǵylystyryp, jańa tıpin shyǵarmaq nıette. Al qazaq jylqysynyń ishinde jaby tıpi minis retinde jáne eti men sútin paıdalaný maqsatynda keńinen ósiriledi. Olardyń erekshe qasıeti – qysy-jazy tebindeıdi, sýyq pen ystyqqa asa tózimdi. Jaıylym, jem-shóp talǵamaıdy, minýge kónbis. Bizdiń Pavlodar óńirinde, Aqtóbe, Qaraǵandy, Ońtústik pen Soltústik aımaqtarda keń taralǵan. Statıstıkaǵa súıensek, Qazaqstan boıynsha 3 mln-nyń ústinde jylqy bar, 97 paıyzy – qazaq jylqysy. Keshegi keńes ókimeti tusynda bizdiń memlekettegi bútin tuıaqty janýardyń sany 1,5 mln-daı ǵana edi. Al Pavlodar oblysynda táýelsizdik alǵanǵa deıin nebári 86 myń jylqy sanalsa, búginde onyń sany 250 myńnyń ústinde. Derekter boıynsha ótken ǵasyrdyń 10-shy jyldary bizdiń aımaqta 346 myń jylqy bolǵan. Aldaǵy maqsatymyz – sol shamany baǵyndyrý.
– Siz óńirimizde ósiriletin «Bestaý» zaýyttyq tıpiniń avtory ekenińizdi bilemiz. Jylqynyń bul tıpi nesimen erekshe?
– Bala kezimde ákemniń ústinen sý tógilmes qara jorǵasy boldy. Janýar jorǵalaǵanda aldyna qara salmaıtyn. Meniń jylqy malyna degen mahabbatym sol jaryqtyq qara jorǵadan bastalsa kerek. Jylqytaný ǵylymymen mektep, ınstıtýt qabyrǵasynan aınalystym desem, artyq aıtpaǵan bolar edim. 1976 jyldan bastap naqty shuǵyldanyp kelemin. Jylqytaný salasynda 16 kitap pen oqý quraldarynyń avtorymyn, 3 monografııalyq eńbek jazdym. Munyń barlyǵy jyldar boıǵy izdenis-tájirıbeden týdy. Bizdiń óńirde jylqyny asyldandyryp, onyń tuqymdyq qasıetin joǵary deńgeıge kóterýge yntaly azamattar az emes. Sonaý 1980-jyldyń sońynda Maı aýdanynda Aqshıman sovhozyndaǵy sharýashylyqtyń bes myń jylqysymen jumys isteı bastadym. Onyń aldynda Jaltyr sharýashylyǵynda bas zootehnık bolyp istep júrgen kezimde sol kezdegi meniń ǵylymı jetekshim, professor B.Sadyqov aýdannyń basshylarymen kelisip, Aqshımanǵa jibergen edi. Ujym jaqsy qarsy aldy. Ásirese sol kezdegi sovhoz dırektory M.Shýkıtov myrzanyń kóp kómegi tıdi. Nátıjesinde, biraz jyldan soń qazirgi S.Toraıǵyrov ýnıversıtetiniń zootehnologııa, genetıka jáne seleksııa kafedrasynyń ǵalymdarymen (professor T.Bekseıitov, R.Aqyljanov, N.Borambaeva, J.Ýahıtov), sharýa qojalyqtarynyń basshylarymen (A.Qojabekov, M.Jańataev) jáne taǵy da basqa múddeli azamattarmen birlesip, jabynyń bestaý zaýyttyq tıpin, sondaı-aq 3 birdeı zaýyttyq «atalyq izderin» (lınııa) shyǵardyq. Bul tıptiń ereksheligi – qysy-jazy tebinde júredi. Jergilikti tabıǵı jaǵdaıǵa ábden beıimdelgen, qalyń qardy tebindep, azyqty talǵamaı jeı beredi. Salmaǵy men dene turqy da ádettegi jabyǵa qaraǵanda irirek. Máselen, jabynyń elıtaly aıǵyry 460 kılogramǵa deıin tartady, al «bestaý» zaýyttyq tıpiniń «Slon» atty aıǵyry tarazyǵa salǵanda 607 kılogramdy kórsetti. Osy tıptiń qazir óńirde 800-deı basy bar. Aldaǵy ýaqytta onyń zaýyttyq tıpin, ıaǵnı atalyq izin jalǵastyrmaq oıymyz bar. Ol úshin «Slon» jáne «Tapal» degen aıǵyrlarymyzdyń urpaqtary jetkilikti.
Áıteýir jylqyny asyldandyrý jaıly aıtyp jatyrmyz ǵoı. Atap óteıin, bizdiń óńirdegi bir top jylqy sharýashylyqtarynyń qoldaýymen «Pavlodar oblysyndaǵy jylqy ósirýshilerdiń qaýymdastyǵy» qurylǵan. Oǵan búginde 10-nan astam sharýashylyq kiredi. Tóraǵasy etip meni saılady. Biz jylqy sharýashylyqtaryna asyl tuqymdy jylqy izdestirý jáne konsýltatıvtik, seleksııalyq baǵyttarynda kómek kórsetemiz. Ǵylymı-praktıkalyq semınar-konferensııalar, asyl tuqymdy jylqylardyń kórmelerin uıymdastyryp, sońǵy jańalyqtardy baıandaımyz. «Aqjar-О́ndiris» JShS-nyń basshysy Aıtmuhambet Qojabekov, sharýa qojalyǵy ıeleri – Qaırat Ibraev pen Bolat Baqaýov, Orazbaı Qurmanov, Serik Sadýaqasov, Janat Turlybaev, «Altaı» ShQ basshysy Sátbek Mýkın, Qaıyrbolat Ibraev, Mırlan Bekeev, Aıtmuhamed Molshın, Manat Alǵambarov, Amangeldi Qusaıynov jáne taǵy basqalary qaýymdastyqqa jaqsy qoldaý jasap otyr. Alla sátin salsa, Oral, Almaty jáne Qostanaıdaǵy jylqytanýshy ǵalymdarmen birlesip, Aqsý, Ekibastuz qalalarynyń aýyldyq aımaqtarynda, «Altaı», «Jańa aýyl» sharýashylyqtarynda qazaq jylqysynyń sútti atalyq izin shyǵarý jumystaryn josparlap otyrmyz. Barlyǵy oıdaǵydaı bolsa, bıeleri bir saýǵanda 2 lıtrge deıin sút beretin úıir uıymdastyrylady. Ári qaraı seleksııalyq jumystar atqarylyp, sútti-etti qazaq jylqysynyń zaýyttyq tıpin shyǵarý oıda bar. Mundaı tıp ázirshe álemde joq. Árıne, bul seleksııalyq jumys bir jyldyq emes. Degenmen ol jumysty ári qaraı jalǵastyratyn mamandardy daıyndaýymyz kerek. Búgingi kúni ózimniń doktorantym Tilekbol Sharapatov bul isti jalǵastyrady degen úmitim bar. Negizi bul jospardy bastaýǵa belgili bir naqty sharttar bar. Joǵaryda atalǵan sharýashylyqtar qazaq jylqysynyń bıelerine jańa altaılyq aıǵyrlardyń qanyn quıý jolymen óz jylqylarynyń et berý sapasyn arttyrýda. Jańaaltaılyq tuqymnyń genotıpinde altaılyq, keńestik, orys, lıtvalyq aýyr júk tartatyn jylqy tuqymdarynyń qany bar. Bul tuqymdardyń genetıkalyq potensıaly joǵary, tirideı salmaǵy 600-den 1000 kg-ǵa deıin tartady. Al súttiligi – 4 myńnan 7 myń lıtrge deıin. Eń mańyzdysy, bul tuqym jyl boıy tebindi jaıylymǵa beıimdelgen, ári bul jaǵynan qazaq jylqylarynan kem túspeıdi. Eger biz osy qasıetterdi qazaq jylqylaryna darytsaq, olardyń súttilik qabileti odan ári arta túsedi. Bolashaqta Maı aýdanyndaǵy «Moınaq 2015» JShS jergilikti sharýashylyqtar úshin jańaaltaılyq jylqy tuqymyn sata bastaýy múmkin. Buryn Reseıden qymbatqa satyp alyp kelgen janýarlar ózimizde kóbeıip jatqany qýantarlyq jańalyq.
Jylqy – tekti janýar. Ony asyldandyrýdy, qasıetin jetildirip otyrýdy qazirgi zamannyń ózi qajet etedi. Anaý AQSh pen Qytaıda ósiriletin jylqy sany bizdegiden birneshe esege kóp. Amerıkanyń ózinde 10 mln-nan asa jylqy bar desedi. Biraq olar jylqyny negizinen sporttyq, bás tigý baǵytynda paıdalanady. Zaýyttyq tıpterge basa mán beredi. Zaýyttyq tıp janýarlardyń belgili bir qasıetterin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Bizdiń qazaq jylqysynyń ereksheligi – eti men súttiliginde, tózimdiliginde. Ári qazaq jylqysynda jabaıy jylqynyń geni saqtalǵan. Bizdiń memleket úshin jylqy maly azyq retinde ǵana baǵalanady. Mynaý Qytaı memleketinde turatyn qandastarymyz maǵan jıi habarlasady. Ǵymylgúl degen qaryndasymyz Qytaıdyń ózi búginde et baǵytyna mán berip otyrǵanyn aıtady. Qazaqtyń jaby jylqylary dese, qytaılyqtardyń silekeıi shubyrady eken. Bir ereksheligi, bul el jylqyny qaldyqsyz iske jaratady. Onyń súti men eti bir bólek, terisi men jal-quıryǵyn, tipti bıe tastaǵan shýdy da paıdalanady. Bıeniń shýy úshin qytaılyq farmkompanııalar 200 dollar berýge daıyn. Tuıaǵynan kádesyılar jasap shyǵarady.
Ertede Máskeýdegi jylqy ósirý boıynsha halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııalarǵa qatysyp júrdim. Sonda ıakýt jigitteriniń jylqy terisinen jasaǵan quraq kórpesin kórip, tań qalǵanym bar. Jylqy terisinen olar jyly aıaq kıim (ýggı), bas kıim, ishik, qolǵap tigedi. Bizde bul jaǵy múlde maqurym qalyp jatqany ókinishti. Ata-babamyzdyń ǵasyrlar boıy jınaǵan tabyndy jylqyny ósirý boıynsha tájirıbelerin umytý – bizge úlken syn. Otandyq jylqy ósirýshilerdiń ozyq tájirıbelerin engizip, jaıylym tehnologııasyn, tabyn men úıirdiń qalyptasýyn, tabıǵı apatqa, jutqa qarsy kúres amaldaryn zertteý qajet. Kezinde bir ǵana Pavlodar oblysynda 7 jylqyshy respýblıkaǵa áıgili bolyp, olarǵa Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy berildi. Olar – J.Ábilqaıyrov, N.Áljanov, Q.Ermaǵambetov, M.Júsipov, E.Qonaqov, M.Shajanqanov, Q.Qalenovter. Osy azamattardyń is-tájirıbesin jınastyryp, qazirgi jylqy baǵýshylar men sharýashylyqtarǵa engizsek, nur ústine nur bolar edi.
– Bir jyldary qazaq jylqysynyń «Baıshubar» degen tıpin ósirýdi qolǵa almaq bolǵan ekensizder. Odan nátıje shyǵara aldyńyz ba?
– Shubar jylqy qazaqta az bolmaǵan. Alpamystyń tulpary Baıshubar ataldy. Qazaq jylqy malyn tabıǵı jolmen suryptap, ósirip otyrǵan. Shubar jylqy da – sonyń bir dáleli. Jylqynyń shubary kórgen jannyń kózin birden aýdaryp áketetin qasıetke ıe. Mynaý bizben kórshiles óńir – Ereımentaýda shubar jylqy ustap otyrǵan sharýashylyq bar. Solarmen birlesip, «Baıshubar» tıpin ósirip shyǵarýdy oıǵa alǵan edik. Biraq sharýa ıeleri asa ynta tanyta qoımady. Negizi bul jylqylar kezinde Ekibastuzdyń Aqkól-Jaıylmasynan satyp alynypty. Biraq Aqkólde onyń tuqymy qalmaǵan. Buıyrtsa, menen keıingi ǵalymdar bul isti qolǵa alatynyna shúbám joq. Men búginde S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar Memlekettik ýnıversıtetiniń zootehnologııa, genetıka jáne seleksııa kafedrasynda shákirt tárbıeleýdemin. Oqý jaǵdaıyna óte jaqsy qolaıly jaǵdaılar jasalǵan. Ýnıversıtet qabyrǵasynda jylqytanýshylar az emes. Meniń doktorantym Tilekbol Sharapatov elordada doktorantýrada oqyp jatyr. Taǵy bir shákirtim Álııa Toqtasynova magıstrlik ataǵyn qorǵaıdy. Álııa jylqynyń etologııasymen, ıaǵnı minez-qulqyn zertteýmen aınalysyp júr. Janýardyń jaıylymda, sýat basynda ózin qalaı ustaıtynyn, aýa raıy jaǵdaıynda qandaı qylyq tanytatynyn jylqyshy meńgerýi kerek. Máselen, keıbir jylqyshylar jylqyny sý aıdynyna aıdap ákelgende qansha ýaqyt ol jerde kidirýi kerektigin bile bermeıdi. Al jylqyshylyq mektebinen ótkender ony kóp ustamaıdy, jaıylym ýaqytynan keshigetinin bilip otyrady. Bul – bile bilgenge úlken ǵylym. Ata-babamyz onyń mektebin jaqsy meńgergen. Osyny ǵylymı turǵydan zerttep, ózgelermen bólisken abzal.
Jylqy baǵý mektebiniń álsirep bara jatqanyn moıyndamasqa sharamyz joq. Buǵan qosa jylqy sharýashylyqtaryndaǵy mamandardyń biliktiligin arttyrýǵa kóńil aýdarý, asyl tuqymdy sharýashylyqtarda esep júrgizýdiń zamanǵa saı ádis-tásilderin engizý de qalyp barady. Ertistiń Pavlodar óńirinde jaby jylqysyn ósirýdiń ereksheligi týraly kitaptar shyǵarý qajet bolar. Bul aıtylǵandardy ornymen jasasaq, qazaq jylqysynyń genofondyn saqtap qana qoımaımyz, aımaqta ónimdiligi joǵary jylqy ónimderiniń óndirisin jolǵa qoıýǵa bolady. Nege bizge tek qana jylqynyń eti men sútinen daıyn ónim shyǵaratyn zaýyt salmasqa? Memleket pen bıznes ǵylymnyń kómegin paıdalanyp, osy jobalardy júzege asyrýǵa jumylsa degen tilegim bar.
– Aǵa, memleket jylqy ósirý isine qanshalyqty járdemdesip otyr? Jylqy ósirýshilerge sýbsıdııa berile me?
– Biz, qazaq jurty, jylqynyń tuıaǵyna qaryzdarmyz. Kezinde ata-babamyz jylqynyń tuıaǵy tıgen jerdiń barlyǵyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap qaldy. Jaz jaılaýyn, qys qystaýyn astyndaǵy aty jetken jerge aparyp saldy. Jylqysyz qazaqtyń kúni joq edi. Ekinshiden, osy darqan dalamyzdy bolshevıkterdiń kósemimen kelisip, tutastyǵyn buzbaı saqtap qalǵan Alashorda qaıratkerlerine qaryzdarmyz. Endeshe, jylqy – búgingi qazaqtyń jalaýyna, al Alash uranymyzǵa aınalýǵa tıis.
Jylqy – bizdiń brendimiz. Sýbsıdııa týraly sóz qozǵala qalsa, uıattan órtenip kete jazdaımyn. Úkimet qoı men sıyrdy aıtpaǵanda, shoshqa sharýashylyqtaryna mıllıardtap qarajat quıady da, jylqyǵa kelgende taqııasy tarylyp qalatynyn túsine almaımyn. Jylqy ósirýshilerge bir ǵana sýbsıdııa qarastyrylǵan: eger asyl tuqymdy aıǵyrdy satyp alsań – bıýdjetten 100 myń teńge beriledi. Al sol asyl túlikti asyrap, ósirip shyǵarǵan mamandarǵa, sharýa qojalyqtaryna eshteńe tımeıdi. Múlde demeý joq. Jylqy qysy-jazy dalada ottap júre beredi degen ne sóz? Túptep kelgende, ol – bir juttyq. Ony ósirýshilerdiń shyǵyny shash-etekten. Máselen, úıirge asyl tuqymdy aıǵyrdy ákelýdiń jol shyǵyny, qysyraq salý, jylqyny synaý, baǵalaý degen bar. Tekti aıǵyr óz úıirin qyzǵyshtaı qorǵaıdy. Qysyr qalmasy úshin jazǵyturym álgi jas bıelerdi bir orynǵa qamap, qysyraq salý uıymdastyrylady. О́zge úıirden aıǵyr ákelinedi. Ol biraz kúnge sozylady. Sol kezde úıirdegi jylqyny bir mezgilde, bir jerde ustap turý, olarǵa azyq tabý, kútý, az shyǵyn emes. Al jylqynyń qasıetterin baǵalaý syny da biraz qarajatty talap etedi. Sebebi sharýa ıesi jylqysynyń sapasyn baıqaý úshin shetten bilikti mamandardy shaqyrady. Muny aıtasyń, qazir myqty jylqyshy tabý da qıyn bolyp ketti. Olardyń eńbekaqysy kemi 200 myń teńgeden bastalady. Osyndaı shyǵyndardy esepke alsaq, sýbsıdııa mindetti túrde berilýi kerek. Mysal úshin, Aqtóbe oblysynda jergilikti bıýdjetten ár bıe basyna 40 myń teńgeden sýbsıdııa tólenedi eken. Osyny bizde nege engizbeske? Qazirgi zamanda qazaq jylqysy álemge tanymal emes. О́ıtkeni ol genetıkalyq zertteýden ótpegen. Endi ǵalymdar sol jumyspen aınalyspaqshy. Bizdiń kafedranyń ǵalymdary bul úrdisten qalys qalǵan joq.
Sońǵy málimetterge súıensek, óńirde asyl tuqymdy jylqy ósirýmen 16 sharýashylyq aınalysady eken. Olarda 11 160 qazaq jabysy bar. Al onyń 5268-i ǵana bıe, ıaǵnı oblystaǵy jalpy qylquıryqtylardyń nebári 4,34 paıyzyn urǵashy túlik quraıdy. Asyl tuqymdy jylqynyń basyn turaqty kóbeıtý úshin bul óte az, olardyń úlesi keminde 7-10 paıyz bolýǵa tıis. Al ónimdi jylqy ósiretin sharýashylyqtarda qulyndaıtyn bıelerdiń sany 60 paıyzdan kóp bolýy kerek.
Túptep kelgende, jylqy sharýashylyǵynyń kenjelep qalýyna tabıǵı jaıylymdardyń azyp bara jatqany, asyl tuqymdy bazanyń jetimsizdigi, jylqy eti satylatyn naryqtyń shekteýli bolýy, jylqy eti men qymyz óndirýshilerdi ekonomıkalyq turǵydan qoldamaý, bilikti mamandardyń tapshylyǵy sebep bolyp otyr.
– Áńgimemizdiń sońynda oqyrmandarǵa aıtar aqyl-keńesterińiz bar ma?
– Men ǵalym retinde qymyz ben jylqy etin kúndelikti dastarqanda mol paıdalanýǵa keńes beremin. Zertteý kórsetkendeı, jańa saýylǵan saýmal men qymyzdyń paıdasy, hımııalyq quramy birdeı. Sondyqtan saýmaldyń paıdasy qymyzdan artyq emes. Másele onyń jeńil sińýinde. Sútinde S, A, E, D, V dárýmender toby, RR dárýmeni óte kóp kezdesedi. Sonymen katar mıkro-makro elementteri - Sa, Su, Mn, Mg jetkilikti. 1-1,5 lıtr qymyzda S, A, V dárýmender tobynyń adam aǵzasy tutynatyn táýliktik normasy bar. Sondyqtan ımmýnıtetti nyǵaıtýda odan artyq sýsyn joq. Quramyndaǵy maılar, amın qyshqyldary, aqýyzdar, tolyp jatqan ózge de dárýmender, ásirese, jas balalardyń tolyqqandy ósipjetilýine jaǵdaı jasaıdy. Sondyqtan balaǵa saýmal-qymyz berińizder. Al jylqynyń eti ót suıyqtyǵyn rettep, semirýden, qant dıabetinen, sary aýrýdan, uıqy bezi aýrýynan, basqa da túrli syrqattardan saqtaıdy. Úı janýarlary ishinde jylqynyń eti tez qorytylady. Jylqy sútinen kosmetıkalyq ónimder shyǵarý, terisi men jal-quıryǵyn, tuıaǵyn óndiriste jaratý da kásipkerlerge jaqsy tabys kózi bolar edi. Ony tirek-qımyl júıesi buzylǵan balalardy, nesep-zár shyǵarý júıesinde syrqaty bar adamdardy emdeýge, ıaǵnı ıppoterapııada keńinen paıdalanǵan da durys. Jylqynyń qadirin tanyp-bilýde ata-babamyzdan jalǵasqan dástúrimiz úzilip qalǵan. Búgingi maqsatymyz – osy jylqytaný mektebin ortamyzǵa qaıta oraltý.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Murat QAPANULY,
PAVLODAR
