О́rshelengen órt Basaman jáne Semıozer ormanyna jaıylyp, óńirge ekonomıkalyq, ekologııalyq, áleýmettik turǵyda orasan zor zııan keltirdi. О́z basym stýdenttik tájirıbe kezinen jaqsy biletin aýyldar zardap shekti, ondaǵan úı janyp ketti. Adam shyǵyny bolǵany qatty ókinish. Arbadaǵy úlken kisi ot ortasynda qalypty. Eki mekemege qarasty 43 myń gektar orman túgelimen kúıip ketti.
Úkimet órtten zııan shekkenderge jan-jaqty kómek kórsetti. Aldaǵy ýaqytta órt zardabyn azaıtý maqsatynda mundaı apattyń aldyn alý is-sharalaryn belgiledi. Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti qurǵan tekserý toby ázirlegen qujat ta daıyn boldy. Biraq onda baıypty, salmaqty qorytyndy joq. Komıssııa toby órttiń qaıdan, neden oryn alǵanyn anyqtaýdyń ornyna, bolmasyz basqa sharalarǵa nazar aýdaryp ketken. Onyń ishinde órttiń shyǵýyna baılanysty aty-jóni joq bir aǵash daıarlaýshy topqa silteme jasaı salǵan. Biz bul komıssııa salmaqty sheshimder usynatynyna áýel bastan sengen joqpyz. О́ıtkeni ol komıssııany joǵaryda aty atalǵan komıtet óziniń aýmaqtyq ınspeksııalarymen jáne olarmen tyǵyz baılanysy bar oblys basqarmalarynyń qyzmetkerlerinen jasaqtaǵan-dy. Bul jaǵdaıda olar óz kemshilikterin ashyq aıtýdan tartynýy múmkin ǵoı.
Jaqynda Qostanaı oblysyna osy másele boıynsha taǵy bir komıssııa jiberiledi dep estidim. Onyń qorytyndysy keıin shyǵa jatar. Degenmen órttiń kózi jóninde eki oıly bolmaǵan lázim. Oǵan sol kúnderi tabıǵı sebep bolǵan joq. Muny J.Balǵynbekuly 2022 jyly 19 qazanda «Qostanaı tańy» gazetine jarııalanǵan Tótenshe jaǵdaı mınıstri Iý.Ilınniń arnaıy aqparatymen de dáleldedi. Dál sol 3 qyrkúıekte biz Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyq mereıtoıyna qatysý úshin Torǵaı jaqqa bara jatqanbyz. Kún ashyq, jeldi ári ystyq boldy. Aımaqta mundaı jaǵdaı úırenshikti bolmasa da, árádik qaıtalanyp turatyny anyq. Sondyqtan «tilsiz jaýdyń» negizinde adamı sebep jatqany kúmán týdyrmaıdy. Al bul sebeptiń qalaı desek te orman qoryn qorǵaý jáne orman sharýashylyǵyn basqarýdy uıymdastyrý isine tikeleı baılanysty ekenin eshkim joqqa shyǵara almas.
Osyny eskerip, orman sharýashylyǵyn damytýǵa jáne oǵan zııan keltiretin qubylystardyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan, sondaı-aq búkil basqarý júıesin basqasha uıymdastyrýdy kózdeıtin oı-pikirimizdi ortaǵa salmaqpyz.
Orman sharýashylyǵy tarıhyna jasaǵan taldaýymyz boıynsha ormandardaǵy órtter men esepsiz aǵash kesý oqıǵalary qandaı jaǵdaıda oryn alatyny anyqtaldy. Memlekette ortalyq orman basqarý mekemesiniń dárejesi tómendep, oǵan úkimet tarapynan kóńil bólý azaıǵan kezde, osyndaı apatty jaǵdaılar kóbeıip ketedi eken. Reseı men bizdiń elde mundaı jaǵdaılar úsh ret: Qazan tóńkerisinen keıin, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde jáne naryqtyq qatynastarǵa kóshý jyldarynda oryn aldy. Biraq budan orman sharýashylyǵy óz zamanynda damýdyń durys jolyn taba almady degen oı týmaýy kerek.
Táýelsizdik jyldarynda orman tálimbaqtarynyń basym kópshiligi isten shyqty. Orman tuqymyn jınaý isi toqtap qaldy. Aǵash otyrǵyzýdyń jyldyq kólemi 10 eseden artyq azaıdy. Osy kúnge deıin onyń kólemi keńestik kórsetkishterdiń deńgeıine jetken joq. Bul baǵyttaǵy 25 jyldan bergi jalǵyz jetistigimiz retinde Astana tóńiregindegi jasyl beldeýdi ǵana aıta alamyz. Deı turǵanmen, onyń óziniń kólemi 1975 jylǵy nemese 1979 jylǵy bir jylda egilgen orman kóleminen sál-aq artyq.
Ormanǵa baılanysty mamandyqqa oqyp jatqan jastar men ol saladaǵy qyzmetkerlerge taǵaıyndalǵan barlyq jeńildik alynyp tastaldy. Olardyń jalaqylary qazir basqa saladaǵy qyzmetkerlerdiń alatyn aılyǵynan áldeqaıda tómen. Orman mekemeleri basshylary men qyzmetkerleriniń jalaqylary 70-120 myń teńgeden aspaıdy. Kún saıyn ósip jatqan qymbatshylyq kezinde mundaı aılyq joǵary oqý ornynyń túlekterin esh qyzyqtyra almaıdy. Sondaı-aq bolashaq ormanshylar osy ýaqytqa deıin «Dıplommen – aýylǵa!» degen baǵdarlamaǵa da kirgizilmeı keledi.
Úlken ekonomıkalyq daǵdarys pen sansyz ret qaıtalanǵan basqarý reformalarynan aýyl, sý, orman jáne balyq sharýashylyqtary erekshe zardap shekti. Naryqqa ótý qarsańynda respýblıka boıynsha agrarlyq baǵytta onnan asa sala jumys istep turǵanyn kónekóz qyzmetkerler jaqsy biledi. Olar elimizdiń ishki jalpy óniminiń 40%-yn qamtamasyz etip otyrǵan. Biraq bul salalardyń birazy 1992 jyly taratylyp, qalǵany mınıstrlik deńgeıin joǵaltyp, qatardaǵy komıtetter men basqarmalar keıpinde jańadan jasaqtalǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men Ekologııa jáne bıoresýrstar mınıstrliginiń qaramaǵyna berildi. Sol kezden bastap elimizdiń alyp aýmaǵy men halqynyń 40%-y atynan Úkimette tek Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ǵana resmı ókilettik jasaıdy. Respýblıkada adam sanynan keıin óte tapshy dep esepteletin sý, orman jáne balyq resýrstaryn ulǵaıta ósirýge baǵyttalǵan bul óndiristerde jeke ózin-ózi basqarý quqyǵy joqtyń qasy. Bul salalar ótken 30 jyl ishinde joǵaryda aıtylǵan mınıstrlikterdiń arasynda 13 ret qaqpaqylǵa tústi. Olar ár aýysýdan keıin jańa mekemeler men óndiris oryndaryn ashyp, ónimdi kóbeıtip, sapasyn jaqsartyp, tehnologııalyq qural-jabdyqty jańǵyrta alamyz ba dep dámelendi. Biraq olaı bolmaı, qaıta mártebelerinen basqa erekshelikterinen, mamandanýynan, qaqylary men kadrlarynan birtindep aıyryla berdi. Olarda isteıtin kórnekti ǵalymdar men óndiris ókilderiniń bul salalarǵa ne agenttik, ne mınıstrlik túrinde jeke mártebe berý týraly Prezıdent, Parlament pen Úkimetke jazǵan birneshe ótinishine eshqandaı jaýap bolǵan joq.
Túptep kelgende, ujymshar, keńsharlardyń, aýyldy jerlerdegi basqa óndiris oryndarynyń jabylýy jumyssyzdyqty kóbeıtti, jastardyń qalaǵa bet alýyna jol ashyp, zań buzýshylyq pen buzaqylyq údedi. Bulardyń sońy agrarlyq salanyń ishki jalpy ónimdegi úlesin 4%-ǵa deıin tómendetip tyndy.
Basqarý qurylymyn burynǵy agroónerkásip keshenine uqsata uıymdastyrý tipti ekinshi deńgeıdegi organdarǵa da kirgizildi. Mysaly, 1992 jyly qurylǵan Orman sharýashylyǵy komıteti aldymen tek óz salasyn basqarsa, keıin oǵan ańshylyq, odan soń balyq sharýashylyǵy qosyldy. Sodan beri bul komıtet bir ret Úkimet qaramaǵynda, al alty ret basqa monstr-mınıstrlikterdiń quramynda boldy. Qazir ol Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine baǵynady. Bul mekeme úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn salalardy basqaryp otyr. Mysaly, ekologııa – jalpylama, salalardyń báriniń ústinen baqylanatyn is. Onyń geologııa men tabıǵı resýrstar baǵyty da tehnologııalary janaspaıtyn óndirister men qyzmetterge jatady.
Budan eki jyldaı buryn respýblıka boıynsha aldaǵy jyldary 2 mlrd aǵash otyrǵyzylatyny habarlandy. Bul – mamandary az osyndaı mınıstrlikterden ǵana shyǵatyn jalań, oryndalýy neǵaıbyl kórsetkish. Ári ol – qansha aıtýǵa jaǵymdy kórsetkish bolǵanymen, orman sharýashylyǵy qyzmetiniń júzden bir bóligine de jetpeıtin is. Kásibı mamandar oǵan eń bolmaǵanda qansha orman alqaby qaı jerlerde qurylatynyn qosar edi. Sonda ǵana ol edáýir salmaqqa ıe bolyp, nanymdy kórsetkish retinde qabyldanar edi.
Ormandarymyzdyń barlyq aımaqta shashyrandy ornalasýy, ınfraqurylymdardyń nasharlyǵy, ekonomıkanyń álsizdigi, quqyqtyq mádenıet pen basqarý deńgeıiniń tómendigi joǵaryda kórsetilgen shyndyqtarǵa qosyla kelip, Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń qalaı bolǵanda da óz múmkindikterinen artyq isterge shamasy kelmeıtinin anyq kórsetedi. Mundaı jaǵdaıda ormandar men orman sharýashylyǵyn turaqty damytý isine olardy basqarýdy respýblıka boıynsha ekige bólip jiberý de edáýir kedergi keltiredi. Mysaly, olardyń 80%-y 17 oblys ákimdigine, 20%-y ǵana atalǵan komıtetke qaraýy orman sharýashylyǵynda ǵylymı-tehnıkalyq úderistiń nátıjelerin engizýdi oryndalmaıtyn armanǵa aınaldyryp jiberedi. Sol sebepti osy ýaqytqa deıin bul saladan keńes zamanynyń tehnıkalary men olarǵa eseptelgen normalar men normatıvter qoldanystan áli shyǵarylmaı kele jatyr.
Kóp memlekette orman sharýashylyǵyn turaqty júrgizý olardyń prezıdentteri, parlamentteri ne úkimetteri bekitken Orman kodeksteri, Ulttyq biregeı orman saıasaty jáne uzaq jyldarǵa arnalǵan orman sharýashylyǵyn damytý strategııasy arqyly júrgiziledi. Bizde bulardyń bireýi, tek Orman kodeksi ǵana bar. Onyń ózi óte qajet orman ósirý, kútim jasaý, qorǵaý jumystarynan góri, ormandy paıdalaný jaǵyn basymyraq baǵyt etip jibergen. Muny ormandary óte kóp Reseı Federasııasynyń Orman kodeksinen aýysqan erejeler deýge de bolady.
Budan 13 jyl buryn biz ormany óte az óz elimizge laıyqty Ulttyq biregeı orman saıasatynyń jobasyn jasap, atalǵan komıtetke jibergen edik. Biraq onyń bul qujatty joǵarǵy kabınetterde bekittirýge shamasy kelmedi.
Orman sharýashylyǵy uzaqmerzimdi josparlarmen de durys jumys istedi deı almaımyz. Alǵash daıyndalǵan «Qazaqstan ormandary» baǵdarlamasy 12 jyldan keıin (2004) zorǵa bekitýden ótip, bir jyldan keıin «Jasyl el» jáne «Jasyl damý» baǵdarlamalaryna aýystyryldy (2005-2014). Biraq bulardy basqarý mamandandyrylǵan Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetine berilmeı, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi arqyly júrgizildi. Stýdent jastar ortalyǵy oqý arasyndaǵy demalys kezinde aǵash otyrǵyzý isteri kóptep júrgizilgenin anda-sanda jarııa etip turdy. Biraq olardyń qanshasy qaı jerde ósip turǵanyn, jalpy nátıje qandaı ekenin qazir anyq aıtý qıyn.
Orman saıasatyn zerdelep júrgenime jarty ǵasyrdan assa da, sońǵy 30 jyl ishinde osy salanyń keleli máselelerin qaraǵan birde-bir Úkimet otyrysyn esime túsire almaımyn. Árıne, jumys barysynda qabyldanǵan sheshimder boldy. Biraq olardy da bir baǵytty, orman sharýashylyǵyna jaǵymdy boldy deı almaımyn. Olardyń ishindegi aǵash kesýdi qylqan japyraqty jáne sekseýildi ormandarda toqtata turýǵa, aǵashtardy shetelderge shyǵarýǵa tyıym salýǵa baǵyttalǵan bóligi salamyzǵa paıdaly boldy. Al halyq muqtajdyǵyn azaıtatyn 100-den asa jergilikti aǵash sheberhanasyn joıyp jiberýdi, 120 orman mekemesin kommýnaldyq menshik oblystyq ákimdikterge taratýdy, Semeı oblysynyń 11 orman mekemesi men Pavlodar oblysynyń 2 mekemesin qosyp, basqarýǵa berýdi, 650 myń jáne 250 myń gektar aýmaqty bar eki rezervatqa aınaldyrýdy durys sheshimder qataryna qosý qıyn. Bul sheshimder 30 myń orman sharýashylyǵy qyzmetkeriniń sanyn eki eseden de artyq qysqartyp, 14 myńǵa deıin kemýine ákelip soqty.
Eýropa elderinde ormandarynyń jalpy kólemi bizdiń eldegideı. Polsha men Túrkııada jeke orman mekemeleriniń ortasha aýmaǵy 18-24 myń gektardan aspaıdy. Olardyń jalpy sany 420-450 shamasynda. Bizde ondaı mekemelerdiń sany 150 den aspaıdy. Keıbir tómengi quramǵa jatatyn orman mekemeleriniń kólemi 1 mln gektardan asady. Al jeke ormanshylardyń orman qorǵaý ýchaskeleriniń aýmaǵy 40 myń gektarǵa jetip jyǵylady. Sondyqtan ormandardy saqtaý men olardyń kólemin ulǵaıtyp, jańǵyrtý – joǵaryda jaıly kabınetterde otyrǵan keıbir sheneýnikter oılaıtyndaı ońaı sharýa emes.
Orman ishindegi árbir aǵash – tiri organızm. Olardy tabıǵattyń qandaı da ózgeristerine tótep berip, kem degende 60-120 jyl qozǵalmaı «bir ornynda» ósýge jazǵan. Qysta mal sekildi qoraǵa qamap, jazda jaılaýǵa aıdaı almaısyń. О́rt bolsa, basqa qaýipsiz jerge de kóshire salýyń múmkin emes. Kópshilik osyny túsine bermeıdi. Qoldanylyp júrgen orman ósirý tehnologııalary da eskirdi. Olar áli burynǵy daǵdy boıynsha bir aǵash túrinen tyǵyz ári tutas úlken aımaqtarǵa egilip jatyr. Biraq bul ádis, kútimdik jumystar kópten toqtap qalǵan bizdiń jaǵdaıymyzda, ekstensıvtik jolǵa aınalyp, jasań ormandarymyz órtke óte qaýipti nysandarǵa aınalyp barady. Mysaly, qarjy-ekonomıkalyq basqarý organdary sońǵy 20 jyl boıy kútimdik kesýlerdiń jaryqtandyrý, sıretý sekildi balaýsa ormandarǵa júrgizilýge tıis túrlerine Orman kodeksiniń 110-babynyń 8-tarmaǵynda kórsetilgen qajetti aqsha bólý erejesine qaramaı bir tıyn da bermeı keledi.
Osy ýaqytqa deıin ósip turǵan aǵash ta óte arzan satylady. Onyń bir tekshe metri orta eseppen qazir 850 teńgeden aspaıdy. Al ol qulatylyp, bórenege aınalǵanda 20-25 myń, tilingen soń 40 myń teńge kiris ákeledi. Biraq olardyń bári merdigerdiń qaltasyna ketedi.
Jalpylaı eseptegende, bir jylda 1 mln tekshe metr aǵashty kesýge bergen ruqsattan respýblıka men oblys bıýdjetterine 850 mln teńge ǵana túsedi. Al memlekettiń orman sharýashylyǵyna jiberiletin shyǵyny 25-28 mlrd teńgeden asady. Sondyqtan az da bolsa odan memleketke túsetin qarjy kólemin kóbeıtýge jol ashý kerek. Biz osy máseleni talaı kóterip, ósip turǵan aǵashtarǵa jańa deńgeıdegi baǵa júıesin usynsaq ta, joǵarǵy oryndardyń birde-birinen qoldaý tappadyq.
Orman sharýashylyǵy qyzmetkerleri túsinbeıtin taǵy bir másele mynaý. Olar ómir boıy mápelep ósirgen ormandar pisken kezinde, oǵan esh qatysy joq basqa jeke arendatorlar qoja bolyp shyǵa keledi de, barlyq paıda solardyń qaltalaryna túsedi. Al orman mekemeleri men qyzmetkerleriniń eńbegi esh bolyp, ol paıda elimizdiń ishki jalpy ónimine jasaǵan úlesi retinde de kirmeı, olar quralaqan qalady. Bul bylaısha aıtqanda, eginshiniń eginin pisken kezinde basqa adamǵa tartyp ápergenmen teń is.
Shyndyǵyna kelsek, Qostanaı oblysyndaǵy orman órtiniń shyǵýy Prezıdenttiń osy óńirge saparyna sáıkes kelip, onyń órt sóndirý isi men zardabyn azaıtýǵa tikeleı basshylyq etýine baılanysty rezonans aldy. Buryn ondaı, odan da zor órtter respýblıkanyń biraz óńirinde talaı ret bolǵan. Biraq olar zııandy bolǵanymen, úırenshikti qubylys sekildi kórinetin. Mysaly, sondaı órttiń biri erterekte Ertis jaǵalaýyndaǵy qaraǵaıly ormandarda shyǵyp, ony óshirýge qatysqan eki adam tirideı janyp ketse de, bul qaıǵyly oqıǵaǵa asa kóp mán berilmegen edi. Olardyń otbasylaryna qarjylaı kómek te berilmegen, ózderi de esh marapatsyz qaldy.
Orman men tabıǵatty qorǵaý qyzmetkerlerine bir jarym jyldan beri ǵana kóńil aýdaryla bastady. Alǵashqylar qatarynda brakonerlerdi ustaýǵa qatysqan eki adamǵa, biri marqum bolǵannan keıin memlekettik nagradalar men materıaldyq kómek tapsyryldy. Buǵan deıin bul sala boıynsha talaı óz isine berilgen, úlken eńbek sińirgen mamandar bola tursa da, ótken otyz jyl ishinde birde-bir qyzmetker Úkimet tarapynan marapattalǵanyn estigen emespiz.
Biz bolǵan órtti sóndirýge áskerı qyzmetkerler men tótenshe jaǵdaı qyzmetkerlerimen qatar jergilikti ormanshylar da órt sóndirýge erlikpen qatysqanyna esh kúmán keltirmeımiz. Biraq olar burynǵy ádetpen bul joly da marapattalǵandar sanatyna ilinbeı qaldy.
О́kinishke qaraı, orman sharýashylyǵynyń mamandary joǵaryda kórsetilgen kóp sebepterge baılanysty jyl saıyn azaıyp keledi. Bizdiń esebimiz boıynsha basqarýshylar arasyndaǵy mamandar alǵashqy 20 jyl ishinde (1993-2013) 50%-ǵa azaıdy. Olardyń ornyna ormanǵa eshqandaı qatysy joq mamandar keldi. Aldymen ormanshy mamandardy joıylǵan ujymshar men keńsharlardyń bastyqtary men partııa qyzmetkerleri yǵystyrdy. Qazir bul salany bıologııa mamandary men ekologter, tabıǵatty jaqsy kóretin qarapaıym azamattar ózderiniki dep esepteıdi. Ony Qostanaıdaǵy órt kúnderi gazetterde jazylǵan maqalalardan da anyq baıqaýǵa bolady. Olardaǵy suhbat jergilikti ormanshy qyzmetkerlerden emes, sondaǵy bir ekologııa belsendisinen alynypty.
Qoryta aıtqanda, bizdiń eldegi ekonomıka salalaryn basqarý júıesi olardy mamandandyrý turǵysynan qarasań da, jetekshi kadrlardy tárbıeleý, tańdaý jáne bekitý turǵysynan qarasań da aqaýsyz emes ekenin moıyndaǵan durys. Osyǵan qaramaı ekonomıkaǵa tikeleı qatysy bar bul keleli másele osy ýaqytqa deıin jan-jaqty taldanyp ta, jarııalanyp ta kórgen joq.
Bizdiń oıymyzsha, naryq zamanynda jeke salalarǵa dara damýǵa múmkindik berý kerek. Ol salanyń jaqsy mamandardy tárbıelep ósirýine, jumysyn óz baǵytynda tıimdi uıymdastyryp, óndiristi ǵylymı-tehnıkalyq jańalyqtar negizinde órkendetýge jol ashady. Mundaı sheshim, ásirese, damýy kesheýildep qalǵan sý, orman jáne balyq sharýashylyǵyna aýadaı qajet. Olar respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirindegi ań, qus pen ormandardy, ózender men kólderdi, jańbyr men qar, jerasty sýlaryn, san alýan balyq pen ósimdik túrlerin qorǵap, kóbeıte túsýi kerek. О́tken ǵasyrda respýblıkamyzdyń besinshi túligi sekildi sany 1 mln 300 myńǵa jetken aqbókendi eki ret joıyp ala jazdaǵanymyzdy qalaı umytamyz.
Elimizde sý da tapshy. Biraq ony únemdi jumsaýdy áli bastaǵan joqpyz. Buryn anyqtalǵan jer astyndaǵy teńizderimiz ıgerilmeı jatyr. Kaspıı men Oraldaǵy bekireler men basqa balyqtardyń, dárilik ósimdikterdiń de sheshýi kezek kúttirmeıtin máseleleri jetkilikti.
О́tken jyldardaǵy kadrlyq sheshimderdegi jiberip alǵan qatelikter saıyp kelgende bir jaǵynan qatardaǵy qyzmetkerlerdiń óz basqarýshylaryna jaǵympazdyǵyn kúsheıtip, ekinshi jaǵynan sońǵylardyń qaramaǵyndaǵy adamdarǵa menmendik pen óktemdik jasaýyna ákelip soqty. Bular qosyla kelip, qoǵamymyzdyń úlken bylyǵy bolyp esepteletin alym men sybaılas jemqorlyqtyń taýsylmas kózine aınaldy. Biraq bul bylyqtan bizdi jaı synaý nemese mınıstrlerdi ornynan alý sekildi sharalar qutqara almaıdy. Odan tek tereńde jatqan sebepter men qatelerdi anyqtap, básekeli ortada ashyq saılaý ótkizip, kásibılik pen biliktilikke mán berip, demokratııalyq damýdyń prınsıpterin alǵa shyǵarsaq qana qutyla alamyz. Sonda ǵana ádiletti Qazaqstan ornaǵanyna tolyq senetin bolamyz.
Sábıt BAIZAQOV,
UǴA akademıgi
