Zań ústemdik almaı quqyqta qaýqar bolmaıdy

Adamdardyń jaıly da jaqsy, tynysh ta tabysty, qaýipsiz de qýanyshty jáne eń bastysy, baqytty da shatty ómir súrýiniń bir kepili – zań ústemdiginiń túbegeıli ornyǵýy bolyp tabylady. Biraq buǵan qol jetkizý ońaı emes. О́ıtkeni, zań ústemdigin kez kelgen el óz dárejesinde qamtamasyz ete almaıdy. Zańnyń túri de, sany da kóp, biraq olardyń bári birdeı oryndala qoımaıdy. Ondaı keleńsiz kórinisterdi qazaqstandyqtar da kórip, ashy dámin tatyp júr. Zań ústemdik almaı, sheneýnikter maıyn tamyzyp aıtatyn quqyq salasynda  eshýaqytta qaýqar bolmaıdy. Sondyqtan onyń oryndalý tetikteri jetildirilip, zań men quqyq ústemdigi salasynda órkenıetti elderdiń tájirıbeleri eskerilgeni durys deımiz. Mine soǵan oraı keshe Ádilet mınıstrligi «Ortalyq Azııa – zań ústemdiginiń tuǵyrnamasy» Eýropalyq odaqtyń jobasymen birlesip, Ortalyq Azııa úshin zań ústemdigi bastamasy aıasynda «Qazaqstandaǵy sot bıliginiń reformasyna qoldaý jasaý» taqyrybynda semınar ótkizdi. Onyń jumysyna Parlament depýtattary, Prezıdent Ákim­shi­liginiń, Joǵarǵy Sottyń, Bas prokýratýranyń, Ádilet, Ishki ister mınıstrlikteriniń, Eýropalyq odaq jobasynyń ókilderi, sondaı-aq shetel zańgerleri qatysty. Semınar barysynda qylmystyq sot júrgizý júıesin izgilendirý, quqyqtyq qyzmet naryǵy úshin ara jikti anyqtaýǵa basymdyq bere otyryp advokattar mártebesin nyǵaıtý jáne saraptama qyzmetin jetildirý máseleleri talqylandy. Ortalyq Azııa úshin Eýropalyq odaqtyń zań ústemdigi jónindegi usynysy Ortalyq Azııamen jańa áriptestik ornatýdaǵy Odaq stra­tegııasynyń eń basty máni bolyp tabylady. Munyń aıasynda Eýropalyq odaq Ortalyq Azııa memleketterine negizgi quqyqtyq reformalardy júzege asyrýda, sonyń ishinde sot tóreligi reformasy, tıimdi zańnamalardy ázirleý men atqarýshy sot organdarynyń rólin arttyrýǵa qoldaý kórsetedi. Zań ústemdigi Eýrokomıssııa men Eýropalyq ishki saıası qyzmeti arqyly jáne qatysýshy-memlekettermen birge júzege asyrylady. Atalǵan usynys ulttyq ahýal ereksheligin eskere otyryp, birikken aımaqtyq qadam­ǵa bastaıdy. Ol Ortalyq Azııa memleketteri úshin mańyzdy ról atqaratyn máselelerge saı aımaqtyq tájirıbe almasýǵa yqpal jasaıdy. Osylaısha, tájirıbe jınaqtaý arqyly reformalardyń júzege ­asýyna tikeleı áser etedi. Usynysty úılestirý jumystaryn Germanııa men Fransııa elderi birige júrgizedi. Atalǵan usynys alǵash ret 2008 jyldyń qarasha aıynda Brıýsselde ótken zań ústemdigine arnalǵan Eýropalyq odaq – Ortalyq Azııa birinshi mınıstrlik konferensııasynda iske qosyldy. Onyń máni men mańyzy Ortalyq Azııa memleketteri úshin aıryqsha ekeni ras, óıtkeni, zań ústemdigin ornatýǵa járdemdese otyryp, quqyqtyń dármeni men pármenin arttyrý bizdiń elimiz úshin jańa beleske kóterilýmen teń. Sonda ǵana quqy taptalǵan talaı jandardyń kózi ashylatyny anyq. Ekinshi, ıaǵnı zań ústemdigine arnalǵan Eýropalyq odaq – Ortalyq Azııa ekinshi mınıstrlik konferensııasy 2010 jyldyń 14-15 maýsymynda Dýshanbe qalasynda ótti. Úshinshi zań ústemdigine arnalǵan Eýropalyq odaq – Ortalyq Azııa úshinshi mınıstrlik konferensııasy 2012 jyldyń 6-7 jeltoqsanynda Brıýsselde ótti. Onda mınıstrler qorytyndy túıinde Eýropalyq odaq pen Ortalyq Azııanyń quqyq reformasy men sot júıesin reformalaý boıynsha yntymaqtastyqtyń basym baǵyttaryn bekitti. Al myna ulttyq deńgeıde ótken, ıaǵnı negizgi mazmuny «Qazaqstandaǵy sot tóreligi reformasyna qoldaý jasaý» jónindegi semınarda sot reformasy máseleleri jóninde jańa tájirıbelermen almasý, ony júzege asyrý jáne dıalogty tereńdetý baǵyttary qaraldy. Sharanyń bas­ty mindeti – sottyq ákimshilendirý prosesine úles qosý, qylmystyq sot óndirisi júıesin izgilendirý, qorǵaýshylar mártebesin nyǵaıtý bolyp tabylady. Bul oraıda Ádilet mınıstri Berik Imashev Eýropalyq odaq zań ústemdigi bastamalary Ortalyq Azııa seriktesterine quqyq jáne sot reformasy salasynda tıimdi qoldaý kórsete otyryp, turaqty jáne demokratııalyq quqyqtyq júıeniń damýyna, quqyq ınstıtýttarynyń qyzmetine, adam quqyǵy men bos­tandyǵyn saqtaý jáne qorǵaýǵa ózindik úlesin qosyp otyrǵan tabys­ty model ekenin atap ótti. Semınarda ózge de sóz alǵandar Qazaqstandaǵy sot tóreligine qoldaý kórsetýdiń quqyqtyq aıasy astarynda Qazaqstan Respýblıkasy sot tóreligin reformalaý baǵdarla­masy, sot-quqyqtyq reformalar­dy zańdylyq jaǵynan qamtamasyz etý, Azamattyq kodekstiń jańa jobasy, Qazaqstandaǵy sot tóreligine prokýratýranyń qosyp jatqan úlesi jaıynda aıtty. Sol sııaqty sot tóreligin odan ári tıimdi atqara túsý maqsatynda sottyq ákimshildendirýdiń tıimdiligin arttyrý maqsatynda ony damytý, Sot-quqyqtyq salada júrgizilip jatqan reformalarǵa bıznes qaýym­dastyǵynyń kózqarasy, adam men azamattyń quqy men bostandyǵyn shekteýge sottyq baqylaýdy damytý, keıbir quqyq buzýshylyqtar dárejesin qylmystyq dep tanýdan góri ákimshilik jaýaptylyqqa aýystyrý tájirıbesi aıasyn keńeıtý jaıy sóz boldy. Buǵan qosa qylmystyq-atqarý júıesine halyqaralyq standarttardy engizý jaǵdaıy, túrme re­formasy baǵdarlamasy ne úshin qajet, Qazaqstan Respýb­lı­ka­syndaǵy qylmystyq zańnama­lardy izgilendirý máseleleri de qaǵys qalmady. Quqyqtyq qyzmet kórsetý naryǵyn retteýdiń mańyzdy máseleleri, bilikti joǵary zań kómegin kórsetýdiń sharalary, Fransııadaǵy advokattardyń kásiptik tájirıbesi, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy qylmystyq prosestegi halyqaralyq ádil sot tóre­ligin retteý, sarapshylyq qyz­­metti damytý barysynda sot tóre­ligine yqpal etýdegi sottyq sarap­­tamanyń róli jáne sot saraptamasy ma­mandyǵynyń halyqaralyq standarttary talqylandy. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».