– Tórt qubylany túgendegen tórt birdeı bederbeıneli monýment
Kemeli eldiń aıtýly keshenderiniń qatarynda 2009 jyldyń qazan aıynda ashylǵan «Qazaq eli» monýmenti de bar. Bul – qazaqtyń kók pen jerdiń arasyn meken etkennen bergi kezeńdegi búkil bitimin kórsetetin, azattyǵyn alǵan jurttyń eńsesin ósirip, ketken esesiniń qaıtqanyn dáıekteıtin, endi táýelsizdik degen kıeli uǵymnyń baǵasyn bilip, ar men adaldyqty tý etip kóteretin urpaqtar túbinde uıysatyn ulttyq sımvol. Túp atamyz túrik te óz aldyna memleket bolǵanda «Elimiz qaıta el boldy, halqymyz qaıta halyq boldy» depti. Biz de bul kúni osy babalar sózin qaıtalap, azattyǵymyzdyń qadirin tanyp, bilip jatyrmyz.
Dúnıe, shirkin, urshyqtaı shyr aınalyp turady. Biraq, ár ulttyń kindigi qasıetti jerine baılanǵan. Qazaq ta osy keıippen kún keship keledi. Táńirim jerine qaraı nıetin keń etip jaratqan. Sonyń arqasynda aıtqany oryn bolyp, degeni máreden kórinip keledi. Bir kezderi: «Qunsyz bolyp erimiz, Jesir bolyp jerimiz «Jan meniki» deı almaı, «Mal meniki» deı almaı, It pen qusqa azyq ek», (Ahmet Baıtursynuly) dep eńsemiz túsken, eseńgiregen kúnder artta qaldy.
Sonyń bárin umyttyryp, uly tirliktiń tiregine aınalǵan, Astanadaǵy 2,5 tonna quımadan turatyn altyn jalatqan Samuryq qusy kókke kóterilgen Otanymyzdyń bas alańyndaǵy «Qazaq eli» kesheni halqymyzdyń ótkeninen de, búgininen de, bolashaǵynan da mol málimet beredi. Aıbynymyzdy asyrǵan alyp keshen 5,2 gektar jerdi alyp jatyr. Monýmenttiń bıiktigi 91 metr. Bul azattyǵymyzdy alǵan jyldy kórsetedi. Ushar basyndaǵy Samuryq qus Otanymyzdyń Samuryqtaı qanat qaǵyp, alǵa umtylyp bara jatqanyn, aq mármárdan turǵyzylǵan dińgek – dittegen maqsatqa jetý jolyndaǵy san-salaly isimizdiń baıanyn bildiredi. Monýmenttiń tórt jaǵyndaǵy tórt beder – tórt qubylamyzdy túgendep turǵanyn, tórtkúl dúnıege tanylǵanymyzdy dáıekteıdi.
«Súıer ulyń bolsa, sen súı, súıinerge jarar ol», dep danyshpan Abaı aıtqandaı, el bolǵan jerde sol eldiń basshysy bolady. Basshysyn syılaý babalardan qalǵan úlgi. Sol úlgi azattyq jyldary erekshe kórinis tapty. Myna alyp keshendegi «Halyq pen Prezıdent» atty birinshi bederbeınede Qazaqstan táýelsizdiginiń sımvoly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Ata Zańǵa qolyn qoıyp, anty men amanatyn aıqyndaǵan tulǵasy beınelengen. Onyń bıiktigi 5 metrdi quraıdy.
«Qaharmandyq» degen bederbeıne – Otan qorǵaý qasıetti uǵym ekenin sanańa sińiredi. Arǵy, bergi dáýirlerdegi has batyrlardyń el dep soqqan júrek lúpilin, eren erlikterin kóz aldyńa ákeledi.
«Jasampazdyq» atty bederbeıneniń uǵymy san taraý. Bul bir sózdiń ıirimine ótkeniń de, búginiń de, bolashaǵyń da syıyp ketkendeı. Jasampazdyq – jaqsylyqtyń balamasy, kemeldiktiń, keńdiktiń kórinisi ekenin uqtyrady. Shyǵysyndaǵy «Bolashaq» bederbeıne erteńin oılaǵan jurttyń búkil bolmysyn Samuryq qustaı samǵaýǵa umtyldyryp, úkili úmitine jetýge bekem belin býdyryp, kósh boıy uzap júrýge talpyndyrady. Jalpy, maqtanyshymyzǵa aınalǵan osy keshendi salý ıdeıasyn Prezıdent Nursultan Ábishuly ózi usynyp, árbir bederbeıneni kózden tasa etpeı qadaǵalap otyrǵanyn aıta ketýimiz kerek. Al eldik istiń aqaýsyz bitýine Astana qalasynyń ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetov, N.Dalbaı, S.Júnis, B.Toıtalıev, ózge de óner ıelerimen, keshen avtory sáýletshi S.Bókebaımen, sýretshi S.Smaǵulovpen birlikte júzege asyrǵan bolatyn.
Astanamyzdyń bir sımvoly – Báıterek bolsa, biri – «Qazaq eli» monýmenti. Osy ekeýiniń arasyn baılanystyryp turǵan bir altyn arqaý bar. Ol – Báıterektiń basyn meken etetin Samuryq qus. Qazaq ańyzynda Samuryq eldi yntymaqqa, qýanyshqa shaqyrady eken. Kúlse ezýinen býdaq-býdaq gúl túsip, muńaısa kózinen monshaq tógilgen. Báıterek – berekeni, adamdardyń ósip-óngenin, órken jaıǵanyn aıǵaqtaıdy. Bizdiń altyn arqaý dep otyrǵanymyz osy edi.
«Qazaq eli» monýmentiniń syrtqy bóliginde 28 kolonnadan turatyn jalpy uzyndyǵy 120 metrlik doǵa tárizdes aq ıin ornatylǵan. Keshen osy aq ıinniń qaq ortasynda kókke qol sozǵandaı, ushynda Samuryq qus músin keıipte tur. Ol qyzyl granıtten jasalǵan tórt qyrly tuǵyrǵa bekitilgen. Taqyrypta aıtqanymyzdaı, onyń tórt qyrly bolatyn sebebi, dúnıeniń tórt buryshyna, ıaǵnı dúnıejúzine Qazaq eliniń ár azamaty ata-baba salt-dástúrine, izgilik ınabatyna saı – qushaǵy ashyq, nıeti aq, kóńili adal degendi bildirý basty nysanǵa aınalǵan.
Astananyń ajaryn kirgizgen bul alyp keshendi Parıjdegi Eıfel munarasymen, Nıý-Iorktegi Azattyq statýıasymen salystyrýǵa bolady.
Ashylý saltanatynda qazirgi qazaq qalamgerleriniń biregeıleri Sherhan Murtaza: «Elbasy Nursultan Nazarbaev adamzatty topan sýdan aman alyp shyqqan Nuq paıǵambarǵa uqsap, Qazaqstandy sonaý 90-jyldary Táýelsizdik jolynda bastalǵan kúreste aman alyp shyǵyp, el qyldy. Búgingi kúni ol halqymyzdyń sanynyń kóbeıgenin qalap otyr. Úkimet kóp bala týǵan analarǵa úlken qamqorlyq jasaýda. Osy úrdisti qoldaýymyz kerek. Biz sapamyz táp-táýir halyq bolǵanymyzben, sanymyz áli de tym az halyqpyz. Qazaqtyń sóz zergeri Ǵabıt Músirepov: «Biz jaıylsaq joqpyz, jıylsaq kóppiz»degen dese, Ábish Kekilbaev: «Bir kezde Bilge Qaǵan: «Baz keshsek – ókinermiz, jańylyssaq – túzelermiz. Birikseń etti, elim!» – dep edi. Mine, búgin irgemiz túgel, birligimiz bekem. Jalpaq álem tegis moıyndaǵan memleket bolýymyz, jaryq dúnıe túgel tańǵalǵan Astana salýymyz – sonyń aıǵaǵy. Munyń bárine janjalsyz, jaǵalassyz, jasampazdyq arqyly jaıbaraqat jetippiz. Ol birlikti eli, bilikti tóri bar salıqaly qaýymdardyń ǵana qolynan kelmek... Bul – El jolynda júk qaldyrmas Erlikke eskertkish. Bul – abzal armandar men asyl murattarǵa qanat bitire alatyn darqan Eldikke eskertkish. Babalar amanatyn oryndaǵan, ardaqty ulyn aıalaǵan halyqtyq Mahabbattyń eskertkishi», dedi.
Iá, bir zamandary Abylaı han: «Bilekke sengen zamanda eshkimge ese bermedik, bilimge sener zamanda qapy qalyp júrmeıik», degen eken. Ardaqty hannyń osy sózine baǵar bolsaq, «Qazaq eli» kesheni bilimge sengen zamannyń bir bıigi, eldiń bereke-birliginiń bir dáleli, uıysqan ulttyń uly qadamynyń dáıegi, yrys aldy yntymaqtyń máıegi ekeni sózsiz.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
