Ǵaısha hanymǵa jazylǵan hattar

Ǵylym ordasyndaǵy ortalyq ǵylymı kitap­­hanaǵa ornalasqan «Sırek kezdesetin kitap­tar, qoljazbalar jáne ulttyq áde­bıet» bólimine bas suqqanymyzda, onda­ saqtalǵan ultymyzdyń birtýar aza­mattarynyń óz qolymen jazǵan hat­tarynyń túpnusqasyna kezdestik. Aldy­myzda jatqan sarǵaıǵan paraqtar keshegi Ilııas Jansúgirov, Sábıt Muqa­nov, Ǵabbas Toǵjanov, Ánýar Álim­ja­nov­tar­dyń Ǵaısha esimdi kisige jazǵan hattar legi­ edi. Bul hattarda ne jazyldy, neler aı­tyl­dy eken degen suraq bizdi ári qaraı jete­leı berdi. Endi sol hattardy paraqtap kórelik.

Jazýshy Sábıt Muqanov Ǵaıshaǵa jazǵan bir hatynda bylaı depti:

«Qurmetti Ǵaısha hanym!

Ǵumar abzıǵa, sizge, balalarǵa Marııam ekeýmiz moskvalyq sansyz sálem joldaımyz.­ Bárińizdiń de densaý­lyq­ta­ryńyzǵa, baqytty bolýlaryńyzǵa tilek­tespiz. Biz osy Moskvaǵa avgýstiń 10-y kúni ushyp keldik. Odan buryn men Qytaı­da­ bolǵanmyn: 20-maıda bolǵam da, 22-ııýlde­ Jar­kent arqyly Almatyǵa kelgem, Odan munda – Moskvaǵa kettim. Siz ekeýmiz Qytaı­ǵa ushar aldynda ǵana Almaty kóshe­sinde jolyqtyq. Siz maǵan sońǵy jyl­darda baılanysymyz úzilip ketýi týraly­ ókpe aıttyńyz da, qaıtadan taby­sýǵa úıińizge shaqyrdyńyz. Men barý­ǵa ýáde berdim. Sol kúnniń erteńine oıda­ joqta Moskvadan «Tez kelińiz, Qytaı­ǵa barasyz» degen telegramma aldym da, ushyp kettim. Sondyqtan úıińizge bara almaǵanyma myńnan bir keshirim ótinem! Bul hatty jazyp otyrǵan sebebim, Almatyǵa men oktıabrdiń basynsyz qaıtpaımyz: Moskvada, Lenıngradta, Petropavl, Kókshetaýda jumystarym bar, al qazir sizben sóılesip alaıyn, shyǵarmashylyq bir sóz bar.

Siz ben biz, qurmetti Ǵaısha hanym, áýel­den tvorchestvolyq iste kezdesip, tanys­tyq ta, sol arqyly dos bolyp kettik qoı.­ Ol dostyqtan áldenendeı «taǵdyr» bizdi­ sońǵy jyldarda aıyrdy. Sizdiń qalaı­ qabyldaıtynyńyzdy bilmeımin. Men ózim turpaıy sóz aıtqanǵa keshirim ótinem, svoloch-taǵdyr bizdiń aramyz­da­ áli de kúneltip júrgenine, sońǵy jyl­darda kózim jetti. Bizdi aıyrǵan sol­ «taǵdyrlar». Qazirgi sizge jazǵaly otyr­ǵa­nym ol týraly emes, basqa. Qytaıda men­ 63 kún boldym. Bul bir, burynǵysy da, bolashaǵy da ǵajap el eken. 63 kúnde biz onyń nebir tamashasyn kórdik. Men kór­gen-bilgenniń bárin kúndeligime jazyp júr­dim. Endi sol «kúndelikti» ádebıet túri­ne keltirýge tyrystym. Bul shamasy, 15-20 baspa tabaqtyq kitap bolady. Osy­ kitapty «Drýjba narodov» basamyz­ dedi. Redaktory – Lavrenev, zamy – Chagın maǵan dos adamdar. Bul kitaptyń aýdarýshylyǵyna, men sizdi shaqyrǵym keledi. Ol oıymdy redaksııaǵa aıttym da. Olarda qarsylyq joq. «Noıabrde berseńiz – ıanvarda, dekabrde berseńiz – fevralda basamyz, 18 baspa tabaqtaı ala alamyz», deıdi.

Sizden ótinish: osyny oılanyńyz da, rıza­ bolsańyz maǵan telegramma berińiz. «Kún­delik»-tiń basyn sizge men Moskvadan jibe­rem de, aıaǵyn oktıabrde berip bolam. Siz­ jibergen materıaldy aýdara beresiz. Redak­sııa qalamaqyńyzdy aýdaryp bolǵan soń tóleıdi.

Oılanyńyz. Jaýap kútem.

Joldastyq sálemmen – Sábıt,

Moskva, gostınısa «Moskva» 955, telefon, - K-2-29-55». Biz hattyń ishinde ne jazylsa, sony osynda qaǵaz betine túsirdik. Qalaı degenmen, bul sol kezde aty dúrkirep turǵan jazýshynyń bir mezettik kóńil kúıi, júrek sózi.

Jazýshy kelesi bir hatynda: «Q. Ǵaısha! Sizge myna kitaptyń eki glavasyn jiberem. Qalǵanyn keıin. Eger túsiniksiz bolsa máshinkege bastyrýǵa bolady» degen ótinishin aıtyp, astyna qolyn qoıypty.

Taǵy bir hat orys tilinde jazylypty. «Sh. Sońǵy – VIII-taraýǵa úlgermedim. Men ony Moskvada jasaımyn. Jiberýge ýaqytym bolmasa, ony Moskvaǵa aýdaryp berýińizdi suraımyn. Kıll romandy (ony povest dep ataýǵa bolady) osynda orys tilinde shyǵarǵysy keledi. Dáleldi aıaqtańyz. Stıl birligi úshin ... sońǵy taraýdy ekinshi ret aýdarý kerek. Siz meni Moskvaǵa aýystyrasyz dep úmittenemin. Maı aıynda Moskvaǵa ketkenge deıin ony kórmeıtinim tym ókinishti.

Sábıt. 11/II-37.

Aýdarmasy men túpnusqasyn Lýkashev joldasqa berińizshi. Ol maǵan jiberedi».

Sábeńniń Ǵaısha hanymǵa jazǵan úshbý hattary, mine, osylaı syr shertedi. Oqı kele hattardan sol dáýirdiń únin, kelbetin, zııalylardyń bir-birimen tyǵyz baılanys­ta­ bolǵanyn túsinemiz. Hattar, hattar...

Kelesi hat ıesi – Qulager aqyn Ilııas Jansúgirov.

Ilııas Jansúgirovtiń alǵashqy haty bylaı bastalady:

«Ǵaısha hanym!

…bılet alý shataq bolyp, men keshe jyılysqa bara almadym. Ekinshi jaǵynan «Na toký»-dan keıingi tórt bólimdi kóshirip berip keteıin dep oılap em, ony da bitire almadym. Búgin shyǵyp baram. Marttyń 20-25 shamasynda Ǵabbas Moskvaǵa keletin boldy, «Na toký»-dyń jalǵasyn sodan jiberermin. Meniń …týraly nendeı málimetter kereksinesiz sony aıtyp, maǵan búgin-erteń hat jazyńyz, Ǵabbas arqyly jibereıin. Álmanaq basqarmasyna jolyǵyp, «Na toký»-dyń aýdarmasyna shart jasańyz. «Krasnyı nov» jornalyna da osy siz aýdaratyn bólimi basylatyn boldy. Sizden alarsyń dep osyndaǵy Altaıskıı degenge aıtyp kettim.

Hat kútem. Almatyǵa barǵan soń da jazarmyn. Apreldiń aıaq kezinde taǵy kelem.

II/12-36». Hatty oqı kele Ǵaısha hanymdy áldebir laýazymdy kisi me degen oıǵa qalasyz.

Kelesi hatqa kezek berelik.

«Qadirli Ǵaısha hanym!

Moskvaǵa toqtamaı ótip kettik. Úsh kisi keldik. Beıimbet … pen qabaryz Qadyr qasymda. «Joldastardy» alyp kelip edim. Qaıtqan soń qaldyramyn. Mynda 17/II deıin bolamyz. Moskvada biz az ýaqyt bolamyz. Úıińizge kóp sálem. Fatıma kóp-kóp sálem aıtty.

Qurmetpen: Ilııas

12/II-1936».

Jansúgirov Ǵaısha Shárıpovaǵa jazǵan kelesi hatyn orys tilinde jazypty.

«20 Naýryz, 1931 j

Qurmetti Ǵaısha!

Hatyńyzǵa kesh jaýap bergenim úshin keshirim suraımyn. Men issaparlarda boldym. Gneper sózge jaqynyraq: sizdiń usynysyńyz, ásirese meni qýantty. Siz úlken mádenı jumys istep, ulttyq ádebıettiń baılanysyn jedeldetýge atsalysýdasyz. Men bul máseleni tıisti uıymdardyń aldyna qoıyp, FOSP aýdarma bıýrolaryna, ásirese sizderge habarlasýdy tapsyrdym. Biraq men sizderge qazaq ádebıetinen biraz kitaptar jibergim keldi, biraq osy jerden atyn ataıtyn birde-bir kitabyn tappaǵanyma senińiz:

1. «Kolhoz» – Maılınniń áńgimesi
2. «Týlaǵan tolqynda» Músirepov (roman)
3. «Jańa jolda» (esse) Jansúgirov
4. «Tańbalylar» – Tilepbergenov

Bul kitaptar Almatyda joq. Dúkende Moskvada (Kýznes. Most) basylym joq­ dep esepteımin. Eger joq bolsa, OGIZ dúkenine jáne «Qyzyl-Orda taýla­ryn­da» dep jazýǵa bolady. Men bul kitap­tardy kezdestirsem, mindetti túrde sizge ji­be­re­min. Onyń ústine bizde poezııa erekshe damy­dy. Eń durysy..., muny siz arqyly jasaý­ǵa bola ma, álde dosyńyz jasaı ma? Jaq­syraq ... pesalarda, siz oǵan qalaı qaraısyz?

Siz bul mańyzdy tapsyrmany tastamaısyz dep úmittenemin...

Aýdarmańyzdy oqydym – Baıamınniń áńgimesi óte jaqsy! Siz bul jumysty jalǵastyrasyz. Biz bárine daıynbyz...

Ilııas».

Ǵabbas Toǵjanovtyń da Ǵaıshaǵa jazǵan hattarynyń túpnusqasy osy derektermen birge atalǵan ortalyqta saqtaýly tur. Biz oǵan da kóz júgirtip kórdik.

«Qurmetti Aısha!

Biz sizdiń páterińizdi basshylarymyzben kelistik: sáýir aıynda olar mamandardyń úıinen 3 bólmeli páter berýge ýáde berdi (meniki sııaqty), Andronnıkov qazir joq, ol Mettpen sóılesti, kúnderdiń birinde ol ketip qalady. Moskva úshin ol jeke sóıleskisi keledi ...

Men sizge hat jazamyn, múmkin sol ýaqytqa deıin Andronnıkov keledi, sodan keıin men sizdiń oılaryńyz týraly onymen kelisemin.

Qazir onkúndikke daıyndalyp jatyrmyz. Sondaı kúnderdiń birinde ortalyq jýrnaldarǵa materıaldar jiberemiz. Sizge Maılın týraly maqala jazý tapsyryldy.

Maılın men Jansúgirov qazir Máskeýde bolsa kerek – tolyq aqparatty solardan alýǵa bolady.

Sáýirdiń birinshi jartysynda Máskeýge keteıin dep jatyrmyn, eger páter osy ýaqytqa deıin daıyn bolsa, onda siz kelgenshe bir joldasymyzdy (boıdaqty) ýaqytsha ornalastyramyz, ol bos emes – áıtpese, bizdiń jaǵdaıda , olar sheshimsiz páter ala alady.

Sizdiń kelgenińizde meniń jeke pikirim mynaý: eger siz men joqta kelseńiz, bul yńǵaısyz jáne on jyldan keıin (mamyrdyń aıaǵynda) kelgenińiz durysyraq ekeni anyq.

21/II-36.

21-4-36. Qurmetpen, Toǵjanov».

Ǵabbas Toǵjanovtyń qoljazbasyndaǵy hattyń kelesi betinde myna sózder bar.

«Sálemetsiz be, Ǵaısha hanym!

Sizdiń mazmuny men kólemi jaǵynan qys­qa da nusqa hatyńyzǵa ashýlanýǵa haqym­ bar ma? Sizdi kóp suraqpen kómip tas­taı­ ­alamyn: onkúndik nelikten qarashaǵa aýys­tyryldy?.. Qazaq ádebıetshileri qonaq­tardy – maıdangerlerdi Qyzyl Alań­daǵy Jeńis sherýinen keıin sharshap-shal­­dyqqan kúıinde kútpegen jerden qarsy alýy múmkin. Kimder, qandaı aýdar­mashylar jumyssyz júr? Múmkin olar – shaqyrylǵandar ádettenbegen shyǵar?­ Biraq Áýezov óziniń maqalasynda («Kom­somolskaıa») qudiretti gúldený týra­ly­ aıtty ǵoı. Demek aýdarmashylar ju­mys­syz­ otyrmaýy kerek.

Nelikten almanah jylda shyǵa­ryl­maıdy?

(sóılem túsiniksiz)

Bastysy, ózińiz qyzyqty birdeńe jaza aldyńyz ba?

P.Kýznesov ne istep júr?

Omardyń hali qalaı? Oǵan shyn júrek­ten sálem aıtyńyz. Ásııaǵa synaqty sát­ti­ tapsyrýyna tilektespin. Nadıa meni­ aǵylshyn tiline úıretýge daıyndal­syn». Aqyn Ábý Sársenbaevtyń da Ǵaısha Shárıpovaǵa jazǵan izetti hatyn oqyr­man­ǵa usynaıyq.

«Qurmetti Ǵaısha apaı,

Sálem sizge alystan. Moskvadaǵy jumys­­tardy bir yńǵaılap kelip, Pere­le­kı­no­da jatyrmyn. Redaktor da, ózimniń bir maı­­dandas joldasym da (jazýshy) oqyp shyq­­ty. Pikirleri óte jaqsy. Orta jastaǵy bala­­lar úshin yqshamdap shyǵarmaq. Til jaǵy­­nan, anyǵyraq aıtqanda, bir sózdiń sol­ aq abzasta áldeneshe ret qaıtalanýy jónin­de ǵana zamechanıeleri bar. Bular, ásire­se aldyńǵy bólimderinde. Mysaly, pro­logtyń ekinshi abzasynda (1 bet) jolyn­da alty ret qaıta­lanǵan «nosılkı neslı» degender bar­ eken. Olar redaksııa ústinde túzeledi ǵoı.­ Redaktor iske kiristi. Biraq uzaqqa sozar­ túri bar (Redaktor sol resenzııa jazatyn Vlekova), shartty redaksııadan keıin jasamaq. Sizdi shaqyrýdyń keregi joq desedi. Anaý bir jarym glavanyń aýdarma­syn jibergen ekensiz. Aparyp berdim.

Ǵaısha apaı, sizden eki túrli ótinishim bar. Biri anaý Skolkovskaıanyń redaksııasynan keıin qoljazbany ábden bir muqııat oqyp­ shyǵyńyz. Tájirıbesi joq, jas adam ǵoı, búldirip júrmesin.

Ekinshi, óńdeı-óńdeı júrip engizgen óz­­ge­ris­terimiz 25 paıyzdan asyp ketken tárizdi.

Búgin … shart pereızdanıe emes, jońqa nár­­­se retinde qaıtadan jasańyz degen ti­lek­­­ bildirdim. Toǵyz taraýǵa úlken-úlken óz­­ge­­­rister engizilip, bir taraýy tutasymen qaı­­tadan istelindi. Siz de osyny talap etińiz.

Qosh bolyńyz. Hat kútem.

Qurmetpen Ábý.

Adresińizdi bilmegen soń ızdat-vo joldadym».

Endeshe, biz sóz sońynda qazaqtyń mar­­­­­qasqa tulǵalary birinen soń biri hat jaz­­­ǵan Ǵaısha hanymnyń kim bolǵanyn oqyr­­­man esine sala keteıik. Ol 1901 jyly Qazan­ qalasynda týǵan. Aýdarmashy. Qazan­ ýnıversıtetinde bilim alǵan. Keıi­ni­­­­r­ek tatar­ jumysshylar teatrynyń ártisi bolǵan. Talantty Ǵaısha Máskeýde Jo­­­­ǵar­­­­­ǵy­ sotta aýdarmashy bolyp qyzmet iste­­gen.­ Osy ýaqyttan bastap tatar, bash­­qurt, qa­zaq jáne qyrǵyz tilderinen orys­ tiline aý­darmashy retinde ádebı qyz­metin bas­taı­dy. Joǵarydaǵy hattar dá­lel­de­gendeı Ǵaısha Shárıpova qazaq jazý­shy­larynyń shy­­ǵarmalaryn, onyń ishin­de Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ilııas Jansúgirov sııa­q­ty qalamgerlerdiń týyn­dy­­laryn ­aý­da­­rýǵa qatysqan. Qalaı desek te,­ Ǵaısha hanymǵa jazylǵan hattar legi bizge sol kez­degi ýaqyttyń, sol qoǵamnyń beınesin kóz aldymyzǵa ákeledi. Hattar tolastamasyn.